تاریخچه قامت انسان؛ مردان ایرانی و زنان کره جنوبی بیش از همه قد کشیده‌اند

قدتان در مقایسه با اجداد پدر و مادرتان چقدر است؟ به احتمال زیاد، به شکل محسوسی بلندقدتر از آن‌ها هستید.

به گفته نشریه پژوهشی «اور ورلد این دیتا»، جوانان امروز در سراسر جهان به‌طور متوسط حدود ۱۰ سانتیمتر بلندتر از نیاکان ۱۰۰ سال پیش خود هستند.

پژوهشی در سال ۲۰۱۶ که افراد متولد ۱۸۹۶ و ۱۹۹۶ را با هم مقایسه کرد، نشان داد که زنان کره جنوبی و مردان ایرانی بیشترین افزایش قد را داشته‌اند؛ به ترتیب ۲۰ و ۱۷ سانتیمتر.

دکتر آراویندا گونتوپالی، مدرس ارشد سلامت جهانی در دانشگاه ابردین اسکاتلند، می‌گوید که دلیل این افزایش، بهتر شدن تغذیه، شرایط بیماری‌ها، واکسیناسیون و بسیاری عوامل دیگر است.

اما روند قد انسان همیشه صعودی نبوده است. در طول هزاران سال، تغذیه، جنگ، بیماری و دیگر تحولات بزرگ اجتماعی باعث شده‌اند بلندی قامت ما کم و زیاد شود.

دریچه‌ای به تاریخ

پژوهشگران می‌گویند که وقتی انواع دیگر داده‌های تاریخی یا آماری در دست نیست، قد می‌تواند تصویر گسترده‌تری در مورد سطح زندگی مردم به ما بدهد.

دکتر ماتیاس بلوم، تاریخ‌نگار اقتصادی و استاد دانشگاه کوئینز بلفاست، می‌گوید: «قد شاخص خوبی برای سنجش رفاه است.»

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که تا ۸۰ یا حتی ۹۰ درصد قد را ژنتیک تعیین می‌کند. بقیه آن، هرچند سهم کوچکی است، تحت تاثیر عواملی مانند تغذیه، قرار گرفتن در معرض بیماری، محیط دوران کودکی و دسترسی به خدمات درمانی است.

به گفته بلوم: «قد بلندتر نشانه سطح زندگی بالاتر است.»

او می‌گوید که پژوهشگران برای در نظر گرفتن تفاوت‌های ژنتیکی، میانگین قد را در جمعیت‌های بزرگ بررسی می‌کنند تا روندها و نابرابری‌هایی را آشکار کنند که شاخص‌هایی مثل تولید ناخالص داخلی نشان نمی‌دهند.

آیا کشاورزی ما را کوتاه‌تر کرد؟

به گفته بلوم، در طول تاریخ دو نقطه عطف برجسته وجود دارد.

اولی با انقلاب نوسنگی رخ داد؛ یعنی زمانی که انسان‌ها حدود ۱۲ تا ۱۰ هزار سال پیش، شکار و گردآوری خوراک را کنار گذاشتند و به کشاورزی روی آوردند.

پژوهشگران برای بررسی روندهای مربوط به این گذشته دور، به اطلاعاتی از اسکلت‌ها تکیه می‌کنند که محدودیت‌های خودش را دارد. با این حال، بیشتر آن‌ها هم‌نظرند که آغاز کشاورزی به کوتاه‌تر شدن قامت انجامید.

پژوهشی در سال ۲۰۲۲ نشان داد که اگر اثر تفاوت‌های ژنتیکی را کنار بگذاریم، مردمان دوران نوسنگی به‌طور میانگین ۲/۸ سانتی‌متر کوتاه‌تر از نیاکان پیش از خود بودند.

روی آوردن به کشاورزی منابع غذایی پایدارتری به همراه آورد، ولی لزوما تغذیه بهتری نه.

شکارچی-گردآورنده‌ها در رژیم غذایی خود فرآورده‌های حیوانی بیشتری داشتند و به گفته بلوم، نکته کلیدی همین است: «بحث ما بر سر گرسنگی کشیدن یا سیر بودن است و از این نظر، فرآورده‌های حیوانی بیشتر گزینه خوبی است، چون این اسیدهای آمینه واقعا برای بدن ضروری هستند.»

بلوم می‌گوید که شکارچی-گردآورنده‌ها جدا از این که تغذیه بهتری داشتند، می‌توانستند جابه‌جا شوند و پسماندهایشان را پشت سر بگذارند؛ کشاورزان اما چنین امکانی نداشتند.

آن‌ها از بیماری‌های عفونی رنج می‌بردند و «باید سخت کار می‌کردند، از خانه‌ها و دام‌هایشان نگهداری می‌کردند و در کنار حیوانات زندگی می‌کردند».

به گفته بلوم، در هزاره‌های بعدی، بلندی قد مردم در مناطق مختلف بالا و پایین رفت اما این تغییرات اغلب دوام نیاوردند: «تا مدت‌ها روند آشکاری رو به بالا یا پایین نمی‌بینید. قحطی هست، جنگ هست اما جمعیت‌ها بعد از آن دوباره سر پا می‌شوند.»

برخی بحران‌ها پیامدهای غیرمنتظره‌ای داشتند. برآوردهای قد پس از «مرگ سیاه»، همه‌گیری طاعون که در میانه قرن چهاردهم تا نیمی از جمعیت اروپا را از بین برد، افزایش قد را نشان می‌دهد.

گونتوپالی و همکارانش در پژوهشی روی بقایای اسکلت‌ها در انگلیس دریافتند که میانگین قد در اوایل قرن چهاردهم حدود ۱۷۰ سانتیمتر بوده و تا اوایل قرن پانزدهم به حدود ۱۷۴ سانتیمتر رسیده است.

او می‌گوید که داده‌های زیادی در دست نیست اما حدس می‌زند که قد «شاید به دلیل افزایش دستمزدها بالا رفته باشد، چون کمبود نیروی کار به آن‌ها قدرت چانه‌زنی بیشتری می‌داد و ممکن است سطح زندگی‌شان را بهتر کرده باشد.»

«مجموعه‌ای از نوآوری‌ها»

به گفته بلوم، دومین تغییر بزرگ در قد انسان با انقلاب صنعتی رخ داد که در قرن هجدهم در بریتانیا آغاز شد و به نقاط دیگر جهان گسترش یافت.

فرآیند صنعتی شدن، اقتصادها را از کشاورزی به سمت صنعت برد، شهرنشینی گسترده را رقم زد، فناوری‌های تازه‌ای را وارد زندگی کرد و شبکه‌های تجارت بین‌المللی را گسترش داد. نتیجه آن افزایش قد بود؛ اما نه بلافاصله.

گونتوپالی می‌گوید که محیط اوایل دوران صنعتی «برای سلامت مناسب نبود». بهداشت ضعیف، خانه‌های تنگ و کار طاقت‌فرسا در کارخانه‌ها باعث شد قد مردم در چند دهه نخست در کشورهای مختلف کاهش پیدا کند.

به گفته او در مراکز بزرگ صنعتی، مردم حتی به نوبت و شیفتی روی یک تخت می‌خوابیدند.

تنها بعدها، با افزایش درآمدها و گسترش اقدامات بهداشت عمومی بود که قد مردم به شکل چشمگیری بلند شد.

بلوم این را نتیجه بهبود بهداشت، مسکن و غذا و اختراع فناوری‌های پزشکی می‌داند: «مجموعه بزرگی از نوآوری‌هاست که دست به دست هم می‌دهند.»

کره جنوبی دیرتر صنعتی شد اما بر اساس تحلیل سال ۲۰۱۶، توسعه اقتصادی سریع این کشور با یکی از چشمگیرترین افزایش‌های میانگین قد در قرن گذشته همراه بود؛ ۱۵ سانتیمتر برای مردان و ۲۰ سانتیمتر برای زنان.

آیا به اوج رسیده‌ایم؟

بر اساس گزارش «اور ورلد این دیتا»، میانگین قد متولدان سال ۱۹۹۶ در سراسر جهان برای مردان ۱۷۱ سانتیمتر و برای زنان ۱۵۹ سانتیمتر است.

بلوم می‌گوید که امروزه در کشورهای بسیار توسعه‌یافته، به نظر نمی‌رسد افزایش درآمد، بهره‌وری، کالاها و خدمات دیگر به بالاتر رفتن میانگین قد منجر شود.

دلیلش روشن نیست. برخی پژوهشگران معتقدند این جمعیت‌ها شاید به سقفی رسیده‌اند که ژن‌هایشان تعیین می‌کند، یا ممکن است موضوع به افزایش مصرف فست‌فود و سبک زندگی کم‌تحرک مربوط باشد.

به اعتقاد بلوم، شاید در آینده لازم باشد به جز قد، شاخص‌های تازه‌ای برای سنجش «سطح زندگی زیستی» پیدا کنیم.

برای نمونه، به گفته او، افزایش گرایش به رژیم‌های وگان و گیاه‌خواری لزوما به بالاتر رفتن میانگین قد نمی‌انجامد اما می‌تواند مزایای دیگری داشته باشد؛ مثل سالم‌تر یا پایدارتر بودن.

گونتوپالی با نگاه به کل جهان تردید دارد که انسان‌ها همچنان بلندتر شوند.

او با اشاره به فقر غذایی و سوختی و «نابرابری‌های بسیار بسیار شدید» امروز، می‌گوید که کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط «سطح بالاتری از کوتاه‌قدی ناشی از سوءتغذیه دارند و فقیرترها در این کشورها کوتاه‌ترین افراد هستند.»

این نوع کوتاه‌قدی یعنی کودکان برای سن خود بیش از حد کوتاه باشند و این به کوتاه‌تر شدن قد در بزرگسالی می‌انجامد.

به گفته گونتوپالی، علاوه بر این، رویدادهای آب‌وهوایی شدید مانند خشکسالی و سیل بر تولید غذا و دسترسی به شیر و دیگر فرآورده‌های حیوانی تاثیر می‌گذارند: «بودجه سلامت جهانی هم دارد کاهش پیدا می‌کند و در نتیجه، بسیاری از برنامه‌های واکسیناسیون، برنامه‌های تغذیه و برنامه‌های پناهندگان آسیب می‌بینند.»

گونتوپالی معتقد است با این «طوفان کامل»، شاهد افزایش نابرابری قد نه‌فقط میان کشورهای ثروتمند و فقیر، بلکه درون جوامع هم خواهیم بود.

او می‌گوید: «ما در جهانی نابرابر زندگی می‌کنیم.»