جدال تلخ بر سر خدمت سربازی؛ موضوعی که می‌تواند آینده اسرائیل را تغییر دهد

معترضان خشمگین نیروهای امنیتی اسرائیل را «نازی» خطاب می‌کنند، اما این صحنه مربوط به یک تجمع طرفدار فلسطینیان در خیابان‌های لندن یا پاریس نیست.

این درگیری در قلب اسرائیل رخ می‌دهد، جایی که صدها مرد یهودی فوق‌ارتدوکس، با پیراهن‌های سفید، کلاه‌های مشکی و کت‌های بلند سیاه، در برابر پلیس نظامی صف کشیده‌اند.

کانون تنش ساختمانی در شهر مودیعین، در میانه راه بیت‌المقدس و تل‌آویو، است که یک مرد جوان یهودی فوق‌ارتدوکس یا حریدی زندگی می‌کند.

پلیس به دنبال بازداشت او بود، چون خود را برای خدمت سربازی معرفی نکرده بود.

این درگیری که در اوایل اکتبر رخ داد و بی‌بی‌سی ویدیوی آن را دیده، یکی از موارد متعدد در ماه‌های اخیر است که در آن یکی از عمیق‌ترین شکاف‌های جامعه اسرائیل بیش از پیش آشکار شده است.

این شکاف رو به گسترش در شرایطی خود را نشان می‌دهد که اسرائیل درگیر چند جنگ است، از جمله مناقشه حل‌نشده با حماس در غزه و همچنین افزایش خشونت شهرک‌نشینان افراطی علیه فلسطینیان در کرانه غربی اشغالی.

یهودیان فوق‌ارتدوکس که زمانی اقلیتی بسیار کوچک بودند، همچنان گروهی جدا از بقیه جامعه به شمار می‌روند، حتی در حالی که شمارشان هر سال بیشتر می‌شود.

در حال حاضر برآورد می‌شود حدود ۱۴ درصد جمعیت را تشکیل دهند و نرخ زاد و ولد در این جامعه همچنان بسیار بیشتر از دیگر اسرائیلی‌هاست.

اگر جمعیت آن‌ها با همین آهنگ افزایش یابد، ممکن است تا سال ۲۰۵۰ یک‌سوم جمعیت یهودی اسرائیل را تشکیل دهند.

هم‌زمان با بزرگ‌تر شدن جامعه فوق‌ارتدوکس، بحث درباره هزینه حمایت مالی از آن‌ها نیز شدت گرفته است؛ حمایت‌هایی که به آن‌ها امکان می‌دهد تمام وقت خود را صرف تحصیلات دینی کنند.

برآورد می‌شود یارانه‌های پرداختی به این گروه سالانه ۳۵ میلیارد شکل، برای دولت هزینه داشته باشد و تا همین اواخر نیز از خدمت سربازی معاف بودند.

اکنون که دیگر اقلیتی کم‌ اهمیت نیستند، فشار بر آن‌ها برای مشارکت بیشتر در جامعه گسترده‌تر اسرائیل افزایش یافته است.

امنیت ملی و اقتصاد دو موضوع اصلی این انتخابات هستند.

این یعنی شکاف میان فوق‌ارتدوکس‌ها و اکثریت اسرائیلی‌هایی که معتقدند آن‌ها سهم عادلانه خود را نه در زمینه امنیت و نه در اقتصاد ادا نمی‌کنند، بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است.

با توجه به این‌ که هیچ ائتلاف سیاسی فعلی احتمالا اکثریت مطلق به دست نخواهد آورد و آینده بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر، نیز نامطمئن است، نقش احزاب کوچک، از جمله احزاب حریدی، بار دیگر برای تعیین این‌ که چه کسی بر اسرائیل حکومت خواهد کرد حیاتی خواهد بود.

برای این‌ که نتانیاهو شانسی برای ماندن در قدرت داشته باشد، باید احزاب فوق‌ارتدوکس را در کنار خود نگه دارد، هرقدر هم که در اسرائیل برای کاهش جایگاه ویژه آن‌ها فشار وجود داشته باشد.

گروهی جدا از دیگران

از دید فوق‌ارتدوکس‌ها، قرارداد اجتماعی آن‌ها با دولت اسرائیل بیش از پیش تحت فشار قرار گرفته است.

تمرکز تقریبا انحصاری آن‌ها بر مطالعه متون مذهبی یهودیت، مانند تورات، کتاب مقدس یهودیان، به این معناست که نظام آموزشی‌شان جداست و بسیاری از حریدی‌ها در نیروی کار اسرائیل حضور ندارند.

برای فوق‌ارتدوکس‌ها، مهم‌ترین مسئله حفظ معافیت دانشجویان مراکز سنتی دینی یا «یشیوا»ها از خدمت در نیروهای ارتش اسرائیل است.

این معافیت به نخستین سال‌های شکل‌گیری دولت اسرائیل بازمی‌گردد که حریدی‌ها جامعه‌ای بسیار کوچک از بازماندگان هولوکاست بودند که برای بازسازی خود پس از نابودی تقریبی تلاش می‌کردند.

اما از زمانی که اسرائیل پس از حملات ۷ اکتبر درگیر جنگ در چند جبهه شده، غیبت تقریبا کامل آن‌ها از ارتشی که بر پایه خدمت وظیفه اداره می‌شود، جنجالی‌تر شده است.

دانشجویان دینی و خاخام‌هایشان معتقدند اگر مردان جوان فوق‌ارتدوکس وارد ارتش شوند، در معرض تاثیرها و رفتارهایی قرار می‌گیرند که ممکن است آن‌ها را برای همیشه از جامعه‌شان دور کند.

فراتر از آن، آن‌ها باور دارند وفادار ماندن به سنت‌های جامعه‌شان برای بقای نه فقط اسرائیل بلکه کل ملت یهود حیاتی است.

مدتی پس از ۷ اکتبر، وقتی از یکی از بلندپایه‌ترین رهبران این جامعه، خاخام داو لاندو، پرسیده شد چرا فوق‌ارتدوکس‌ها در چنین وضعیت اضطراری سهم بیشتری در ارتش ندارند، او گفت دانشجویان دینی نه‌ تنها نباید خدمت کنند، بلکه حتی نباید به عیادت مجروحان یا مراسم خاکسپاری سربازان بروند.

این خاخام گفت در چنین دوران پرخطری، تنها دانش‌پژوهان دینی و طلاب علوم دینی می‌توانند از نظر معنوی از اسرائیل حفاظت کنند.

او گفت: «رستگاری تنها از راه آموختن تورات حاصل می‌شود، آن هم آموختن منظم تورات. هرگونه غفلت از آموزش تورات یا اختلال در آن، وای به روزی که در پیش خواهد بود... هرچه شمار فراگیران تورات بیشتر شود و هرچه آنان بیشتر به تحصیل بپردازند، بهتر است. آنها از ما محافظت می‌کنند.»

این دیدگاه را می‌توان با اطمینان گفت که در جامعه گسترده‌تر اسرائیل طرفداران چندانی ندارد. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که در طول جنگ غزه، حمایت عمومی از مشمول شدن یهودیان ارتدوکس افراطی (حریدی‌ها) در خدمت نظام وظیفه به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

بسیاری از اسرائیلی‌ها معافیت حریدی‌ها از خدمت سربازی را نوعی شانه خالی کردن از مسئولیت اجتماعی می‌دانند؛ موضوعی که از نظر آنان به‌ویژه به این دلیل خشم‌برانگیز است که هزینه آن در نهایت بر دوش مالیات‌دهندگان قرار می‌گیرد.

ارتش اسرائیل نیز از کمبود نیروی انسانی گلایه کرده است، در حالی که بسیاری از اسرائیلی‌ها در سه سال گذشته ناچار بوده‌اند صدها روز را در خدمت وظیفه یا نیروهای ذخیره سپری کنند.

دالیا شایندلین، مشاور سیاسی و نظرسنج برجسته در اسرائیل، می‌گوید این مسئله برای نتانیاهو حیاتی است و برای درک وضعیت کنونی جامعه اسرائیل در سایه جنگ غزه، به‌ویژه در میان راست‌گرایان، اهمیت زیادی دارد.

او می‌گوید: «واقعا فوری‌ترین و داغ‌ترین مسئله این است که جوامع راست‌گرا از دولت به‌شدت خشمگین‌اند، چون در زمانی که به‌خصوص در میان راست‌گرایان، اما در واقع در سراسر جامعه یهودی اسرائیل، همه در حال خدمت هستند و بسیاری در این جنگ‌ها کشته می‌شوند، دولت همچنان از معافیت فراگیر فوق‌ارتدوکس‌ها از خدمت در ارتش دفاع می‌کند.»

دو سال پیش، دیوان عالی حکم داد معافیت مردان فوق‌ارتدوکس از خدمت نظامی عملا فاقد اعتبار است.

این حکم می‌توانست به معنای آن باشد که افرادی که تمام وقت خود را وقف تحصیلات دینی کرده‌اند، از این پس به خدمت فراخوانده شوند.

واکنش جامعه حریدی خشمگینانه بود.

صدها هزار حریدی تظاهرات کردند و بزرگراه‌های اصلی را بستند.

همان‌طور که در ماجرای شهر مودیعین نیز دیده شد، آنها تلاش کردند مانع بازداشت دانشجویان علوم دینی شوند که از خدمت نظام وظیفه سر باز زده بودند.

این اعتراض‌ها به‌صورت پراکنده ادامه داشته و مناطق پرجمعیت حریدی‌نشین اغلب به صحنه رویارویی معترضان با نیروهای امنیتی تبدیل شده است.

پیامدهای انتخاباتی

این مناقشه اکنون به بخشی از انتخابات تبدیل شده است. دو حزب به‌طور سنتی نماینده جامعه حریدی بوده‌اند.

یکی اتحاد یهودیت توراتی است که نماینده یهودیان اشکنازی، یعنی یهودیان با ریشه اروپایی، است.

دیگری حزب شاس است که بعدتر تشکیل شد و نماینده سفاردی‌ها و مزراحی‌ها، یعنی یهودیان شمال آفریقا و خاورمیانه، است.

این دو حزب در یک موضوع اصلی اشتراک دارند: قرار دادن تحصیلات دینی بالاتر از هر چیز دیگر، حتی مسائل مربوط به روابط با فلسطینیان.

هر دو حزب اتحاد یهودیت توراتی و شاس بخشی از ائتلاف نتانیاهو بوده‌اند و از قدرت سیاسی خود برای یافتن راه‌هایی برای جلوگیری از اجرای حکم دیوان عالی استفاده کرده‌اند.

آن‌ها در چند نوبت تهدید کردند از ائتلاف خارج شوند و دولت را سرنگون کنند.

اتحاد یهودیت توراتی این تهدید را عملی کرد، اما به حمایت از دولت ادامه داد؛ در حالی که شاس در ائتلاف ماند.

گادی آیزنکوت، سیاستمدار میانه‌رو متمایل به راست که در انتخابات جاری به مهم‌ترین رقیب بنیامین نتانیاهو تبدیل شده، با این دیدگاه موافق نیست.

او آشکارا گفته است که این تصور که جامعه یهودیان ارتدوکس افراطی بتواند در داخل اسرائیل همچون جامعه‌ای جداگانه با قواعد خاص خود عمل کند، به‌تدریج به مسئله‌ای زیان‌بار و غیرقابل‌قبول تبدیل شده است.

آیزنکوت گفت: «کشوری که بهترین پسران و دخترانش را برای جنگیدن و فدا کردن جان خود به میدان می‌فرستد، نمی‌تواند وضعیتی را تحمل کند که در آن دولتی در دل دولت وجود داشته باشد.»

همه این‌ها باعث شده مسئله معافیت مردان فوق‌ارتدوکس از خدمت سربازی به اولویت شماره یک برنامه انتخاباتی هر دو حزب شاس و اتحاد یهودیت توراتی تبدیل شود.

اظهارنظر اخیر الیاکیم استارک، نامزد پارلمانی اتحاد یهودیت توراتی، تنش‌ها را بیشتر کرده است.

او وضعیت مردان فوق‌ارتدوکسی را که از خدمت سربازی فرار می‌کنند با آزار یهودیان در دوران هولوکاست مقایسه کرد.

این سخنان واکنش‌های خشمگینانه‌ای از سوی رهبران مخالف در سراسر طیف سیاسی به دنبال داشت.

دنیل گلدمن، فعال متخصص در مسائل حریدی، می‌گوید دو حزب اصلی فوق‌ارتدوکس احساس می‌کنند بیش از پیش تحت محاصره‌اند و کمتر حاضر به مصالحه هستند.

او می‌گوید فوق‌ارتدوکس‌ها باور ندارند دولت واقعا برای افزایش شمار نیروها به پسران آن‌ها نیاز دارد.

گلدمن می‌گوید: «دست‌کم بخشی از مسئله این است که احزاب حریدی تصور می‌کنند دولت می‌خواهد پسرانشان را از جامعه بیرون بکشد و آن‌ها را از فوق‌ارتدوکس به مذهبی معمولی یا، خدای ناکرده از نگاه آن‌ها، سکولار تبدیل کند.»

«بنابراین در چنین فضای پرتنشی، مواضعشان در واقع سخت‌تر شده است.»

یتسحاک گلدکنوپف از اتحاد یهودیت توراتی و وزیر پیشین، حتی تا جایی پیش رفته که اولتیماتوم داده است: «حریدی‌ها به دلیل وجود ارتش و جنگ شیوه زندگی‌شان را تغییر نخواهند داد... اگر چاره‌ای نباشد و مجبور شوند کشور را ترک کنند، خواهند رفت.»

اما این موضع تاثیر آشکاری بر موقعیت انتخاباتی ائتلاف نتانیاهو داشته است؛ ائتلافی که به‌خصوص حزب شاس مدت‌ها یکی از ارکان اصلی آن بوده است.

بدون این احزاب، ائتلاف نتانیاهو به بیش از ۶۰ کرسی لازم برای اکثریت در کنست نمی‌رسد.

دالیا شایندلین، نظرسنج اسرائیلی، می‌گوید خودداری شاس و اتحاد یهودیت توراتی از کنار گذاشتن معافیت خدمت سربازی به ائتلاف نتانیاهو آسیب زده است.

او می‌گوید: «این یکی از دلایل اصلی است که ائتلاف نمی‌تواند آن سطح حمایتی را که در سال ۲۰۲۲ داشت، زمانی که ۶۴ کرسی به دست آورد، دوباره کسب کند.»

«در حال حاضر در نظرسنجی‌ها حدود ۵۰ تا ۵۲ کرسی دارند.»

همه رقبای نتانیاهو از پایان دادن به معافیت فوق‌ارتدوکس‌ها و قطع بودجه موسسات یا افرادی که از خدمت سربازی خودداری می‌کنند حمایت می‌کنند.

در جناح چپ، یائیر گولان خواستار بسیج فوری افراد واجد شرایط شده است.

بنابراین با وجود اظهارات شاس و اتحاد یهودیت توراتی مبنی بر این‌ که اگر نتانیاهو حمایت خود را از آن‌ها کاهش دهد، به جناح دیگری خواهند پیوست، در حال حاضر ظاهرا گزینه دیگری برایشان وجود ندارد.

آنشل پففر سال‌ها یکی از مفسران برجسته سیاست اسرائیل بوده و اکنون عمدتا به‌عنوان خبرنگار اکونومیست در اسرائیل فعالیت می‌کند.

او می‌گوید موقعیت نتانیاهو متزلزل به نظر می‌رسد.

«دو چیز بلوک کنونی اپوزیسیون را کنار هم نگه داشته است. یکی این‌ که واضح است می‌خواهند نتانیاهو را کنار بزنند و دیگری این‌ که از فضای واقعا خصمانه‌ای که امروز علیه فوق‌ارتدوکس‌ها وجود دارد، عمدتا بر سر مسئله خدمت سربازی، بهره می‌برند.»

او می‌گوید: «نتانیاهو سال‌ها حاضر بوده عملا هرچه فوق‌ارتدوکس‌ها می‌خواهند به آن‌ها بدهد. آن‌ها چنین چیزی را از اپوزیسیون دریافت نخواهند کرد.»

مصالحه‌ای احتمالی؟

در میانه این فضای آکنده از نارضایتی و سرسختی، امسال یک حزب جدید حریدی پا به عرصه سیاست گذاشته که خود را بدیلی برای رویکرد سنتی دو حزب اصلی حریدی، یعنی شاس و اتحاد یهودیت توراتی، معرفی می‌کند.

در واقع، «حزب عمومی حریدی» راه‌حلی میانه را پیشنهاد می‌کند؛ راه‌حلی که بر اساس آن یهودیان ارتدوکس افراطی سهم بیشتری در جامعه و دولت اسرائیل ایفا کنند، بی‌آنکه از اصول و هویت بنیادین خود دست بکشند.

این حزب همچنین برای نخستین بار در جامعه فوق‌ارتدوکس دو نامزد زن معرفی کرده است.

یکی از آن‌ها، زیوا گینز، موضع حزب خود درباره خدمت سربازی را برای بی‌بی‌سی توضیح داد. نکته اصلی این است که مردانی که خدمت می‌کنند بتوانند از نظر فرهنگی حریدی باقی بمانند.

او می‌گوید: «هر کسی که زندگی‌اش واقعا وقف مطالعه تمام‌ وقت تورات است باید بتواند به تحصیل ادامه دهد. هر کسی که تمام روز نمی‌نشیند و درس نمی‌خواند باید در کنار بقیه جوانان اسرائیلی خدمت کند، در چارچوب‌هایی که یک مرد جوان بتواند به‌عنوان حریدی وارد شود و به‌عنوان حریدی نیز خدمتش را به پایان برساند.»

اما شاید هنوز برای تاثیرگذاری چنین تلاش‌هایی برای مصالحه در این انتخابات زود باشد.

آنشل پففر می‌گوید تغییر دادن رای پایه در جامعه فوق‌ارتدوکس دشوار است، جایی که بیشتر مردم همچنان عمدتا مطابق توصیه خاخام خود رای می‌دهند.

پففر توضیح می‌دهد: «وقتی مردم به احزاب دیگری رای می‌دهند، الزاما سراغ یک حزب حریدی دیگر نمی‌روند.»

«به همین دلیل می‌بینیم افرادی مانند [ایتامار] بن‌گویر، رهبر راست افراطی و وزیر امنیت ملی، در جامعه حریدی نفوذ پیدا می‌کنند، چون او تنها رهبر حزبی غیرحریدی است که واقعا با حریدی‌های جوان صحبت می‌کند. اساسا هیچ حزب دیگری در اسرائیل حتی تلاش نمی‌کند.»

این موضوع در نظرسنجی‌ها نیز دیده می‌شود که نشان می‌دهند حزب «قدرت یهودی» او در حال افزایش حمایت است.

اگرچه اقدامات بن‌گویر به دلیل حمایت از سیاست‌هایی مانند الحاق کرانه غربی اشغالی، بیش از پیش به‌عنوان عاملی آسیب‌زننده به وجهه بین‌المللی اسرائیل دیده می‌شوند، پیام راست افراطی او در داخل کشور هسته بزرگ‌تری از حمایت را جذب کرده است.

ایدئولوژی فوق‌ملی‌گرایانه او به‌طور سنتی با سیاست‌های احزاب حریدی هم‌پوشانی ندارد، اما هر دو در جناح راست سیاست اسرائیل قرار دارند.

بنابراین برای برخی رای‌دهندگان فوق‌ارتدوکس که به دنبال خانه سیاسی تازه‌ای هستند، بن‌گویر نزدیک‌ترین گزینه جایگزین است.

تصویری که او از خود به‌عنوان مردی قدرتمند ارائه می‌دهد که در برابر محکومیت بین‌المللی از اتخاذ مواضع افراطی علیه کسانی که دشمن اسرائیل می‌داند نمی‌ترسد، ممکن است برای بخشی از جامعه حریدی که از قبل به راست افراطی گرایش دارد جذاب باشد.

با این حال، هیچ ائتلافی ظاهرا به کسب اکثریت نزدیک نیست، بنابراین پس از انتخابات احتمالا چانه‌زنی‌های زیادی برای تشکیل یک ائتلاف قابل دوام انجام خواهد شد.

نتانیاهو طبیعتا از مهارت‌های سیاسی استثنایی خود استفاده خواهد کرد تا به هر شکل ممکن راهی برای ماندن در قدرت پیدا کند.

مثل همیشه، این وضعیت به احزاب کوچک امکان می‌دهد نقش تعیین‌کننده در تشکیل دولت را بازی کنند، نقشی که احزاب فوق‌ارتدوکس در گذشته به آن شناخته شده‌اند.

اما این بار ممکن است آن‌ها عامل تعیین‌کننده نباشند.

دالیا شایندلین می‌گوید: «واقعیت این است که هر حزب کوچکی می‌تواند تعیین‌کننده شود. فکر نمی‌کنم جدا کردن احزاب حریدی از نتانیاهو خیلی دشوار باشد... اما مسئله این است که فکر نمی‌کنم احزاب مخالف بخواهند آن‌ها را جذب کنند، مگر این‌که تضمینی داشته باشند که واقعا حاضرند در موضوع سربازی امتیازهای جدی بدهند. احزاب مخالف تمام برنامه و وعده خود به رای‌دهندگان را روی همین مسئله بنا کرده‌اند.»

این بار، احزاب حریدی شاید به جای آنکه نقشی تعیین‌کننده در رساندن نتانیاهو به قدرت داشته باشند، به عاملی برای کنار رفتن او از قدرت تبدیل شوند.