آیا خاورمیانه به سوی جنگی گسترده‌تر می‌رود؟

تشدید حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز، افزایش بهای نفت و بالا گرفتن تنش‌های سیاسی در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، بار دیگر نگرانی‌ها درباره احتمال گسترش رویارویی میان ایران، آمریکا و اسرائیل را افزایش داده است و برخی تحلیلگران هشدار می‌دهند مجموعه تحولات اخیر می‌تواند منطقه را به آستانه بحرانی خطرناک‌تر سوق دهد.

خبرگزاری رویترز در گزارشی به تغییر تاکتیک‌های ایران در هدف قرار دادن کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز پرداخته و به نقل از دو مقام ارشد ایرانی نوشته است که تهران می‌کوشد با حفظ فشار بر مسیرهای کشتیرانی و در نتیجه بالا نگه داشتن قیمت نفت در سه هفته باقی‌مانده تا انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، هزینه سیاسی بیشتری به جمهوری‌خواهان و متحدان دونالد ترامپ تحمیل کند.

رویترز همچنین گزارش داده است که نیروهای نظامی ایران پس از آسیب دیدن بخش‌هایی از شبکه راداری خود، برای شناسایی کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز بیش از گذشته به قایق‌های کوچک و دیده‌بان‌های مستقر در مسیرهای دریایی متکی شده‌اند.

خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز با استناد به اعلام سپاه پاسداران مبنی بر غرق شدن یک کشتی باری پس از برخورد با مین دریایی در تنگه هرمز، نوشته است که مخاطرات کشتیرانی تجاری در این آبراه افزایش یافته است. به نوشته این خبرگزاری، کشتی‌های تجاری اکنون نه تنها با تهدیدهای لفظی و محدودیت‌های عبور و مرور، بلکه با خطر مستقیم حملات و آسیب‌های فیزیکی نیز روبه‌رو هستند.

افزایش مستمر حملات به کشتی‌ها می‌تواند واشنگتن را ناچار کند میان پذیرش محدودیت‌های تردد دریایی و شدت بخشیدن به تلاش‌ها برای بازگشایی تنگه یکی را برگزیند.

آسوشیتدپرس همچنین صحبت‌های محمد باقر قالیباف را که گفته ایران باید حتی در شرایط ادامه مذاکرات با واشنگتن، آمادگی خود را برای جنگ حفظ کند را برجسته کرده و نوشته این اظهارات نشان می‌دهد که دیپلماسی و رویارویی نظامی هم‌زمان در جریان‌اند.

قیمت نفت مهم‌ترین معیار سنجش شرایط

قیمت نفت تحت تاثیر مجموعه‌ای از عوامل، از جمله تاکتیک‌های جدید دریایی ایران و حملات حوثی‌ها به زیرساخت‌های انرژی عربستان سعودی، در حدود همان صد دلار برای هر بشکه به فروش می‌رسد. در گزارش رویترز آمده ظرفیت عربستان برای صادرات از راه‌هایی که تنگه هرمز را دور می زند به بازگرداندن بخشی از جریان نفت کمک کرده ولی ادامه اختلالات گسترده‌ همچنان سبب اصلی افزایش قیمت نفت است.

افزایش بهای سوخت در آمریکا و پیامدهای آن برای تورم، به یکی از محورهای اصلی رقابت‌های انتخاباتی تبدیل شده است. آمار منتشرشده در روز چهارشنبه نشان داد نرخ تورم سالانه آمریکا به ۳/۷ درصد رسیده که بالاتر از پیش‌بینی تحلیلگران بوده است.

رسانه‌های آمریکایی نیز همچنان به بازتاب حملات سیاسی دموکرات‌ها علیه جمهوری‌خواهان پرداخته‌اند. دموکرات‌ها افزایش قیمت سوخت و فشارهای تورمی را از جمله پیامدهای سیاست‌های دولت ترامپ و تصمیم او برای ورود به جنگ با ایران توصیف می‌کنند و می‌کوشند این موضوع را به یکی از محورهای اصلی کارزار انتخاباتی تبدیل کنند.

وال‌استریت ژورنال نوشته است که افزایش قیمت‌ها در پی جنگ با ایران، چشم‌انداز جمهوری‌خواهان را در انتخابات میان‌دوره‌ای پیچیده‌تر کرده و نگرانی‌ها را در میان نامزدهای این حزب افزایش داده است. این روزنامه همچنین گزارش داده که جمهوری‌خواهان و حامیان مالی آنها با اختصاص بودجه‌های کلان و کم‌سابقه به تبلیغات انتخاباتی می‌کوشند عقب‌ماندگی خود در برخی رقابت‌های حساس را جبران کنند.

نگران جنگ سوم

برخی ناظران مجموعه تحولات اخیر را نشانه افزایش خطر رویارویی نظامی تازه می‌دانند. از نگاه آنها، تشدید حملات ایران در تنگه هرمز، افزایش حضور نیروهای آمریکایی در منطقه و فعالیت گسترده‌تر نیروی هوایی اسرائیل در پیرامون ایران، همگی می‌توانند زمینه‌ساز بحرانی جدید در هفته‌های پیش رو باشند.

این ناظران معتقدند خطر درگیری زمانی افزایش می‌یابد که یکی از طرف‌ها به این جمع‌بندی برسد که فرصتی استثنایی برای تغییر موازنه به سود خود فراهم شده و نباید آن را از دست بدهد. سناریوی دیگری نیز مطرح است: اینکه یکی از طرفین، از بیم حمله قریب‌الوقوع طرف مقابل، تصمیم بگیرد پیش از آنکه هدف قرار گیرد دست به اقدام نظامی بزند؛ محاسبه‌ای که در بحران‌های گذشته نیز بارها به تشدید تنش‌ها و آغاز جنگ منجر شده است.

دیدگاه‌ها در مورد اینکه دستاورد چنین جنگی چه می‌تواند باشد گوناگون است.

برخی ناظران در آمریکا بر این باورند که ممکن است کاخ سفید و بنیامین نتانیاهو همچنان ارزیابی کنند که جمهوری اسلامی در پی فشارهای اقتصادی، آسیب‌های نظامی و چالش‌های داخلی، در ضعیف‌ترین موقعیت خود طی سال‌های اخیر قرار دارد. بر اساس این دیدگاه، آنان ممکن است به این نتیجه رسیده باشند که وارد کردن ضربه‌ای نظامی دیگر می‌تواند حکومت ایران را تا آستانه فروپاشی پیش ببرد یا حتی زمینه سقوط آن را فراهم کند.

در چنین سناریویی، ایالات متحده و اسرائیل ممکن است کارزار نظامی گسترده‌ای را آغاز کنند که زیرساخت‌های حیاتی ایران، نهادهای حکومتی، تاسیسات نظامی و توانایی سپاه برای بازسازی ظرفیت‌های نظامی خود را هدف قرار دهد.

در مقابل مقام‌های ایران هم ممکن است در تحلیل نهایی به این نتیجه برسند که دونالد ترامپ تمایل چندانی به ورود به جنگ بزرگ دیگری در خاورمیانه ندارد و یک عملیات از سوی ایران می‌تواند واشنگتن را وادار کند در راهبردش در محاصره اقتصادی و نرسیدن به یک توافق تجدیدنظر کند.

از این منظر، ممکن است یک حمله از سوی ایران نه دعوتی به جنگی تمام‌عیار، بلکه راهی برای افزایش هزینه‌های ادامه فشار آمریکا و وادار کردن دولت ترامپ به تغییر مسیر تلقی شود.

در چنین سناریویی، این احتمال نیز مطرح است که تهران میزان تمایل یا آمادگی دونالد ترامپ برای واکنش شدید نظامی را کمتر از واقعیت برآورد کرده باشد و در نتیجه با خطای محاسباتی روبه‌رو شود.

دلیل دیگری که ممکن است رهبران جمهوری اسلامی را به این نتیجه برساند که دست زدن به یک اقدام نظامی دیگر گزینه‌ای قابل دفاع است، این باور باشد که ازسرگیری جنگ از سوی آمریکا و اسرائیل در نهایت اجتناب‌ناپذیر است و انتظار کشیدن برای دریافت ضربه نخست، می‌تواند به یک خطای راهبردی تبدیل شود. این محاسبه به‌ویژه از آن رو اهمیت دارد که تهران در درگیری‌های پیشین بهای از دست دادن ابتکار عمل را پرداخته و شاید این بار ترجیح دهد پیش از آنکه غافلگیر شود، خود ابتکار عمل را در دست بگیرد.

از نگاه برخی ناظران آمریکایی، خطر آن وجود دارد که در هفته‌های آینده تنش‌ها وارد مرحله‌ای تازه و خطرناک‌تر شوند؛ وضعیتی که در آن هر دو طرف تصور کنند یک اقدام نظامی دیگر می‌تواند موازنه را به سودشان تغییر دهد و به این رویارویی پایان دهد. اما نتیجه ممکن است کاملاً برعکس باشد: تشدید بحران، افزایش هزینه‌ها و عمیق‌تر شدن مناقشه، بی‌آنکه طرفین به راه‌حلی پایدار برای این رویارویی پرهزینه و ویرانگر نزدیک‌تر شوند.