نشست سران شانگهای بدون حضور طالبان؛ افغانستان در کانون بحث‌های امنیتی

بیشکک، پایتخت قرقیزستان، روزهای ۳۱ اوت و اول سپتامبر میزبان نشست شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای است؛ نشستی که در کنار بحران‌های خاورمیانه و جنگ روسیه و اوکراین، مسئله افغانستان نیز یکی از موضوعات مهم مورد بحث رهبران منطقه به شمار می‌رود.

دیدارهای دوجانبه رهبران کشورهای عضو آغاز شده است. از جمله مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، درباره روابط دوجانبه، همکاری‌های اقتصادی و انرژی، مسیرهای ترانزیتی و همچنین تحولات امنیتی منطقه، به‌ویژه تنش‌های اخیر میان ایران، امریکا و اسرائیل، گفت‌وگو کرده است.

نشست اصلی شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای و همایش «شانگهای پلاس» قرار است فردا، اول سپتامبر، برگزار شود.

این اجلاس همزمان با بیست‌وپنجمین سالگرد تأسیس این سازمان برگزار می‌شود و قرقیزستان ریاست دوره‌ای آن را با شعار «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای؛ همراه به سوی صلح پایدار، توسعه و شکوفایی» بر عهده دارد.

افغانستان در دستور کار رهبران منطقه

با وجود اینکه از حکومت طالبان برای شرکت در نشست بیشکک دعوت رسمی نشده است، افغانستان همچنان یکی از محورهای مهم گفت‌وگوهای رهبران سازمان همکاری شانگهای محسوب می‌شود.

افغانستان با سه عضو این سازمان، یعنی چین، تاجیکستان و ازبکستان، نزدیک به ۱۶۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و تحولات امنیتی آن به طور مستقیم بر کشورهای آسیای مرکزی تأثیر می‌گذارد. به همین دلیل، کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای همواره وضعیت افغانستان را بخشی از معادلات امنیت منطقه‌ای دانسته‌اند.

افغانستان از سال ۲۰۱۲ دارای جایگاه ناظر در این سازمان است، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، حضور نمایندگان این حکومت در نشست‌های عالی‌رتبه سازمان همکاری شانگهای محدود شده است.

حتی در نشست سال ۲۰۲۵ در شهر تیانجین چین نیز گزارش‌های متفاوتی درباره احتمال حضور نمایندگان طالبان منتشر شد، اما مقام‌های چینی اعلام کردند نامی از نماینده حکومت طالبان در فهرست رسمی مهمانان وجود نداشت.

نگرانی از تهدیدهای امنیتی

انتظار می‌رود رهبران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در بیشکک درباره تهدیدهای ناشی از تروریسم، افراط‌گرایی، جرایم فراملی و تهدیدهای سایبری گفت‌وگو کنند. در این میان، گزارش‌ها در مورد حضور گروه‌های تندرو و مسلح در افغانستان همچنان یکی از نگرانی‌های اصلی کشورهای منطقه، به‌ویژه کشورهای آسیای میانه، چین و روسیه به شمار می‌رود.

کارشناسان معتقدند که ثبات افغانستان برای امنیت مرزهای جنوبی آسیای مرکزی اهمیت اساسی دارد و هرگونه بی‌ثباتی در این کشور می‌تواند بر امنیت و همکاری‌های اقتصادی منطقه تأثیر بگذارد. از همین رو، انتظار می‌رود موضوع افغانستان در بیانیه پایانی نشست نیز بازتاب قابل توجهی داشته باشد.

مسائل اقتصادی و همکاری‌های منطقه‌ای

علاوه بر موضوعات امنیتی، گسترش همکاری‌های اقتصادی، توسعه مسیرهای حمل‌ونقل و ترانزیت، انرژی، سرمایه‌گذاری، کاربرد هوش مصنوعی در اقتصاد، چالش‌های محیط زیستی و همکاری‌های آموزشی از دیگر محورهای مورد بحث رهبران کشورهای عضو خواهد بود.

یکی از طرح‌های مهم روی میز اجلاس، ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای است؛ نهادی که در صورت تأسیس می‌تواند در تأمین مالی پروژه‌های زیربنایی و سرمایه‌گذاری‌های منطقه‌ای نقش مهمی ایفا کند. چنین پروژه‌هایی برای افغانستان نیز می‌تواند اهمیت داشته باشد، زیرا این کشور در چهارراه اتصال آسیای مرکزی، جنوب آسیا و خاورمیانه قرار دارد.

جنگ میان ایران و آمریکا و پیامدهای آن برای منطقه، ادامه جنگ روسیه و اوکراین و تأثیرات این بحران‌ها بر امنیت بین‌المللی نیز از موضوعات مهم اجلاس خواهد بود. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، امروز گفته است تهران انتظار دارد اعضای سازمان همکاری شانگهای از ایران حمایت کرده و «موضع درستی» در قبال جنگ اتخاذ کنند.

همچنین انتظار می‌رود مسعود پزشکیان در حاشیه نشست با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، دیدار و درباره تحولات منطقه‌ای و همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کند.

انتظار می‌رود در پایان نشست سازمان همکاری شانگهای در پایتخت قرقیزستان، رهبران کشورهای عضو «اعلامیه بیشکک» را امضا کنند، سندی که به مناسبت بیست‌وپنجمین سالگرد تاسیس این سازمان تهیه شده است و پیش‌نویس آن در ماه ژوئیه توسط وزیران خارجه کشورهای عضو تدوین و مورد توافق قرار گرفته است.

این سند قرار است رویکردهای مشترک کشورهای عضو را درباره توسعه بیشتر سازمان و همچنین مهم‌ترین مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی ثبت و منعکس کند.

سازمان همکاری شانگهای می‌گوید نماینده حدود ۴۰ درصد از جمعیت و ۲۵ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان است اما همچنان مجموعه‌ای متنوع از کشورهاست و میان اعضای آن نیز اختلاف‌نظرهایی وجود دارد.

روسیه و چین برای نفوذ در آسیای مرکزی با یکدیگر رقابت می‌کنند؛ منطقه‌ای سرشار از منابع که برای انتقال کالا میان اروپا و آسیا اهمیت حیاتی دارد.