چین چگونه برای بحران جهانی نفت آماده شده و نقطه‌ ضعفش کجاست؟

چین مدت‌هاست که برای یک شوک احتمالی در عرضه نفت از خلیج فارس آماده می‌شود، اما جنگ ایران و اختلال در تنگه هرمز، این تاب‌آوری را به آزمون گذاشته است.

بسته بودن تنگه هرمز باعث کمبود جهانی نفت شده که به‌ شدت به کشورهای آسیایی وابسته به مسیرهای خلیج فارس ضربه زده است. فیلیپین برای صرفه‌جویی در سوخت، روزهای کاری هفته را کاهش داده و اندونزی نیز در جست‌وجوی راهی است تا از تمام شدن ذخایری که تنها برای چند هفته دوام می‌آورند، جلوگیری کند.

با وجود آن‌که بر اساس گزارش‌ها تعدادی از نفتکش‌های چین اجازه عبور از تنگه هرمز را یافته‌اند،‌ اما این کشور به عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت در جهان، این فشار را احساس می‌کند.

اما پکن پس از سال‌ها دیپلماسی و برنامه‌ریزی راهبردی که با هدف آمادگی برای یک بحران جهانی انرژی انجام شده، نسبت به همسایگانش از موقعیت قوی‌تری برخوردار است.

آزمونی برای شبکه انرژی چین

از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، قیمت‌ هر بشکه نفت برنت در برخی مقاطع به مرز ۱۲۰ دلار رسید که ناشی از حملات به کشتی‌ها و زیرساخت‌های انرژی و همچنین بسته شدن عملی تنگه هرمز به عنوان پرترددترین مسیر دریایی جهان برای انتقال نفت خام بود.

کمبود نفت باعث شده کشورها به دنبال تامین‌کنندگان جایگزین خارج از خلیج فارس باشند. این در حالی است که برخی از کشورهای دیگر شروع به استفاده از ذخایر استراتژیک خود کرده‌اند.

به گفته چندین تحلیلگر بازار که با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند، چین دومین مصرف‌کننده بزرگ نفت جهان پس از ایالات متحده، روزانه بین ۱۵ تا ۱۶ میلیون بشکه مصرف می‌کند. بخش عمده‌ای از آن به سیستم گسترده حمل‌ونقل این کشور شامل خودروها، کامیون‌ها و هواپیماها اختصاص دارد. بخش زیادی از این نیاز از خارج تامین می‌شود.

کشورهای خلیج فارس منبع کلیدی نفت وارداتی چین هستند. بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، عربستان سعودی و ایران هر کدام بیش از ۱۰ درصد از واردات نفت چین را تشکیل می‌دهند.

بخش عمده نفت خامی که چین وارد می‌کند از ایران و خاورمیانه از طریق دریای چین جنوبی می‌آید و به ‌عنوان سوخت کارخانه‌ها و حمل‌ونقل، به ‌ویژه در نیمه جنوبی کشور، استفاده می‌شود.

در مقابل، شمال چین عمدتا به نفت تولیدشده در میادین بزرگ داخل خاک این کشور، علاوه بر واردات از طریق خطوط لوله روسیه که تحت تاثیر جنگ در خاورمیانه قرار نگرفته‌اند، متکی است.

در حالی که بسیاری از کشورهای آسیایی به‌ شدت به نفت کشورهای خلیج فارس وابسته بوده‌اند، نفت روسیه تقریبا یک‌‌پنجم واردات انرژی چین را تشکیل می‌دهد. این امر مسکو را با وجود تحریم‌هایی که از سوی آمریکا و اروپا اعمال شده، با فاصله زیاد، به بزرگ‌ترین تامین‌کننده نفت پکن تبدیل کرده است.

زغال‌سنگ همچنان منبع اصلی تولید برق در چین است و در این کشور به ‌وفور یافت می‌شود. چین بزرگ‌ترین تولیدکننده زغال‌سنگ در جهان است و بیش از نیمی از تولید جهانی را در اختیار دارد.

در مقابل، بر اساس برآوردهایی که در رسانه‌های دولتی این کشور منتشر شده، نفت و گاز اندکی بیش از یک‌‌چهارم از ترکیب کلی انرژی چین را تشکیل می‌دهند. این موضوع باعث می‌شود این کشور نسبت به اروپا یا آمریکا وابستگی کمتری به این منابع داشته باشد.

آمادگی برای روزهای سخت

به گفته اوله هنسن، رئیس استراتژی تولیدات در بانک ساکسو، پکن سال‌هاست که از قیمت‌های پایین‌تر نفت و فراوانی عرضه از کشورهای خلیج فارس بهره برده تا یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان را ایجاد کند.

بر اساس آمارهای اداره گمرک چین، این کشور تنها بین ماه‌های ژانویه و فوریه امسال، ۱۶ درصد نفت خام بیشتری نسبت به مدت مشابه سال گذشته خریداری کرده است.

ایران که نفتش تحت تحریم‌های آمریکاست، به یک تامین‌کننده کلیدی نفت ارزان برای چین تبدیل شده است. گزارش‌های مختلف نشان می‌دهد که پکن بیش از ۸۰ درصد از صادرات نفت ایران را خریداری می‌کند.

داده‌های ردیابی کشتی‌ها که از آغاز جنگ با ایران جمع‌آوری شده‌، نشان می‌دهند که بخشی از این نفت همچنان به چین می‌رسد.

تحلیلگران درباره اندازه دقیق ذخایر نفتی چین اختلاف نظر دارند. بر اساس تحلیل تجاری شرکت کپلر، بیش از ۴۶ میلیون بشکه نفت خام ایران که نیاز انرژی چندین روز را پوشش می‌دهد، در حال حاضر در نفتکش‌هایی که در دریای چین جنوبی مستقر هستند ذخیره شده‌اند.

آقای هنسن می‌گوید برآوردها نشان می‌دهند که چین حدود ۹۰۰ میلیون بشکه نفت انبار کرده است که معادل کمی کمتر از سه ماه واردات این کشور است. ارقام دانشگاه کلمبیا که در رسانه‌های دولتی چین نقل شده، ذخایر نفت این کشور را حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون بشکه برآورد می‌کند.

آقای هنسن می‌گوید علاوه بر این، مشخص نیست که این کشور چه مقدار از انرژی وارداتی را به صورت روزانه مصرف می‌کند و چه مقدار را به ذخایر راهبردی خود منتقل می‌کند. با این حال این کشور حجم کلی برای داشتن «یک حاشیه ایمنی قابل توجه» در زمان اختلال را در اختیار دارد.

با وجود داشتن این ذخایر، پکن نشانه‌هایی از احتیاط در مدیریت عرضه خود در کوتاه‌مدت نشان داده است.

طبق گزارش‌های رسانه‌ای، مقام‌های این کشور در تلاشی برای مهار قیمت‌های داخلی، به پالایشگاه‌های چینی دستور داده‌اند فعلا صادرات سوخت را متوقف کنند. دولت چین به پرسش‌های بی‌بی‌سی درباره این موضوع پاسخ نداد.

چین در تلاش برای خودکفایی

با گسترش سریع مزارع بادی و خورشیدی در سراسر چین، این کشور به یکی از کشورهای پیشرو در تولید انرژی سبز تبدیل شده است.

بر اساس اطلاعات اداره ملی آمار چین، انرژی‌های بادی، هسته‌ای، خورشیدی و برق‌آبی در سال ۲۰۲۵ بیش از یک‌سوم برق کشور را تولید کرده‌اند.

از آن زمان، چین شبکه انرژی‌های تجدیدپذیر خود را به شکلی قابل‌توجهی گسترش داده و برآوردها نشان می‌دهند که بیش از نیمی از ظرفیت نصب‌شده آن اکنون از منابع پاک تامین می‌شود.

در نتیجه این جهش در انرژی‌های تجدیدپذیر، نفت تنها حدود یک‌پنجم از مصرف کل انرژی کشور در سال ۲۰۲۴ را تشکیل داده است.

و به گفته آژانس بین‌المللی انرژی تقاضا برای نفت به دشواری دوباره افزایش خواهد یافت.

راجر فوکه، پژوهشگر اقتصاد انرژی می‌گوید گذار «بلندپروازانه» چین به انرژی‌های تجدیدپذیر نه‌تنها ناشی از انگیزه‌های زیست‌محیطی است، بلکه به محافظت از اقتصاد آن در برابر ریسک‌های جهانی مانند آنچه در جنگ با ایران مشاهده می‌شود نیز کمک کرده است.

او می‌گوید: «چین تا حدی خوش‌شانس بوده که ۲۵ سال پیش سرمایه‌گذاری‌های خود در انرژی‌های تجدیدپذیر را آغاز کرده و اکنون در حال برداشت ثمرات آن است.»

به گفته راک شی از دانشگاه فناوری سیدنی، خودروهای برقی که دست‌کم یک‌‌سوم خودروهای جدید فروخته‌شده در چین را تشکیل می‌دهند نیز وابستگی به نفت را کاهش داده‌اند.

او توضیح می‌دهد: «این بدان معناست که یک مالک خودروی برقی در پکن به‌سادگی تاثیر افزایش تنش‌ها در خاورمیانه را در جایگاه سوخت احساس نمی‌کند. هزینه‌های جابه‌جایی او به بازارهای بین‌المللی نفت وابسته نیست.»

این موضوع به آن معنا نیست که اقتصاد چین در برابر اختلال در عرضه نفت مصون است.

اگر قیمت سوخت بالا برود، ممکن است برای رانندگان خودروهای برقی نیز قیمت‌های شارژ در طول یک بحران انرژی افزایش یابد.

روزنامه چاینا دیلی، به نقل از داده‌های رسمی گزارش داده است که در هفته سوم جنگ ایران، قیمت‌های بنزین و گازوئیل به ترتیب ۶۹۵ یوان (حدود ۱۰۰ دلار) و ۶۷۰ یوان (حدود ۹۷ دلار) در هر تن افزایش یافته است.

در مورد کارخانه‌های چینی، افزایش قیمت نفت همچنین هزینه‌های صنعت عظیم پتروشیمی کشور را افزایش می‌دهد؛ صنعتی که مسئول تولید پلاستیک، کودها و سایر محصولات شیمیایی در این کشور است.

راک شی می‌گوید چین اکنون به‌ عنوان بزرگ‌ترین واردکننده انرژی در جهان، برای هر بشکه به‌ دلیل جنگ قیمت بالاتری پرداخت خواهد کرد. اما چاره‌ای جز پذیرش این هزینه اضافی ندارد.