ماجرا‌های جذاب، هیجان اندک؛ نسخه جدید جام جهانی کارآمدست؟

شیوه جدید، تیم‌های تازه و خطوط داستانی جذاب؛ اما آیا مرحله گروهی جام جهانی با این شیوه جدید واقعا کارآمد بود؟

کیپ‌ورد دست به کاری باورنکردنی زد و به دور یک‌شانزدهم نهایی صعود کرد و در این مسیر اروگوئه را حذف کرد.

جانی اینفانتینو، رئیس فیفا، احتمالا پیش خود فکر می‌کند که «من که گفته بودم»؛ چرا که کیپ‌ورد یکی از کشورهایی بود که از افزایش تعداد تیم‌های تورنمنت به ۴۸ تیم سود برد. اما جدا از داستان‌های خوشایند، هیجان و خطری واقعی گریبان‌گیر کشورهای بزرگ نشد.

بخش از این مسئله به دلیل نیاز به صعود تیم‌های سوم و تصمیم فیفا برای استفاده از بازی رو در رو به عنوان نخستین معیار در صورت تساوی امتیازهای دوتیم در مرحله گروهی بود. این شیوه باعث شد که چهار تیم در فاصله یک بازی مانده به پایان این مرحله، صدرنشینی خود را قطعی کنند و حذف پنج تیم دیگر نیز قطعی شود.

با ثبت گل‌های بیشتر نسبت به هر تورنمنت دیگری از زمان جام جهانی ۱۹۵۸ سوئد، آیا فیفا می‌تواند مدعی شود که این دوره یک موفقیت بوده است؟

مزایا: چهره‌های جدید، ماجرا‌های جدید

رقابت شانه به شانه لیونل مسی، کیلیان امباپه، ارلینگ هالند، کریستیانو رونالدو و هری کین در کورس هیجان‌انگیز کفش طلا، سرخط خبرهای زیادی را به خود اختصاص داد. این اتفاق به خودی خود هدیه‌ای برای فیفا بود، چرا که نام‌آشناترین بازیکنان جهان همگی در مسابقات حاضر شدند و برای پیشی گرفتن از یکدیگر تلاش کردند.

اما جام جهانی، به‌ویژه در مرحله گروهی، فقط محدود به نام‌ فوق ستاره‌ها نیست. شور و ویژگی‌های فوتبال از سراسر جهان است که تمام توجه‌ها را به خود جلب می‌کند. ما شاهد شکست‌های غافلگیرکننده در بازی‌های حساس برای تیم‌های بزرگ نبودیم؛ مانند بردی که عربستان سعودی چهار سال پیش مقابل آرژانتین، قهرمان نهایی مسابقات، به دست آورد.

ولی داستان‌های واقعی وجود داشت. کیپ‌ورد، جزیره‌ای در اقیانوس اطلس، شاید با این انتظار به جام جهانی نیامده بود که به دور حذفی صعود کند و بسیاری از افراد پیش از سوار شدن آن‌ها به هواپیما، شانس این تیم را نادیده گرفته بودند.

اما چه کسی می‌توانست تصور کند آن‌ها از گروهی صعود کنند که شامل اروگوئه و اسپانیا، قهرمان اروپا، بود؟ این که کیپ‌ورد توانست یک امتیاز از اسپانیا بگیرد و حتی مانع گلزنی آن‌ها شود، فوق‌العاده بود. نه تنها این، بلکه آن‌ها با اروگوئه نیز ۲-۲ مساوی کردند.

تساوی مقابل عربستان سعودی در آخرین بازی گروهی، جایگاه دوم را در گروه و بازی با آرژانتین، قهرمان جهان، در روز جمعه در میامی، قطعی کرد. درست است که آن‌ها احتمالا تنها تیمی بودند که با سه امتیاز در رتبه دوم قرار گرفتند، اما کاری را که لازم بود انجام دادند.

کیپ‌ورد در واقع نه تایید بزرگی برای طرح اینفانتینو، که نماد آن بود. فوزینیا، دروازه‌بان ۴۰ ساله آن‌ها، اکنون به لطف درخشش در بازی مقابل اسپانیا ستاره رسانه‌های اجتماعی شده است. او بازی را با ۵۰ هزار دنبال‌کننده در اینستاگرام آغاز کرد و پس از سوت پایان، این رقم به پنج میلیون افزایش یافت. بر اساس آخرین شمارش، او اکنون ۱۶/۷ میلیون دنبال‌کننده دارد.

سپس مادرش که به دلیل هزینه بالای دریافت ویزای آمریکا نتوانسته بود در جام جهانی شرکت کند، توانست برای بازی با اروگوئه خود را برساند. این داستانی است که فقط جام جهانی می‌تواند برای بازیکنی مانند فوزینیا خلق کند که دوران حرفه‌ایش را در مولداوی، قبرس، اسلواکی و دسته دوم پرتغال سپری کرده است.

جزیره کوراسائو در دریای کارائیب که کوچک‌ترین کشور تاریخ شد که به جام جهانی صعود کرده است، به دور بعد راه نیافت اما یک امتیاز مقابل اکوادور به دست آورد.

تساوی سخت ۱-۱ جمهوری دموکراتیک کنگو در برابر پرتغال به آن‌ها کمک کرد تا به عنوان یکی از بهترین تیم‌های سوم صعود کنند. ویلسون ایزیدور از هائیتی نیز در بازی مقابل مراکش، گلی زد که از نامزدهای بهترین گل تورنمنت است.

این افزایش تعداد تیم‌ها بستری برای داستان‌های دیگر نیز فراهم کرد. بوسنی و هرزگوین، کانادا، جمهوری دموکراتیک کنگو، مصر، ساحل عاج و آفریقای جنوبی همگی برای نخستین بار به دور حذفی راه یافتند. اگرچه، بدون شک حالا با وجود گروه‌های به نسبت ضعیف‌تر و صعود تیم‌های بیشتر، انجام این کار بسیار آسان‌تر است. نخستین دور حذفی با حضور ۳۲ تیم، به اندازه کل فرمت قدیمی جام جهانی است اما همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد، کشورهای اروپایی و آمریکای جنوبی تا کنون بر تورنمنت مسلط بوده‌اند.

برخلاف پیش‌بینی‌ها، کشورهای آفریقایی فوق‌العاده بوده‌اند و ۹ تیم از ۱۰ تیم آن‌ها به دور یک‌شانزدهم نهایی راه یافته‌اند. داستان کیپ‌ورد یکی از دلایل فیفا برای جشن گرفتن این شیوه جدید بود ولی ممکن است عملکرد ضعیف در جاهای دیگر را پنهان کند.

آیا سطح کیفی مسابقات برای توجیه این طرح کافی است؟ به جز یک امتیاز، تمام ۲۰ امتیاز کونکاکاف را سه میزبان مشترک کسب کردند. کوراسائو، هائیتی و پاناما که از سهمیه‌های اضافی سود بردند، سه گل زدند و ۲۱ گل دریافت کردند.

ولی این وضعیت برای آسیا فاجعه‌بار بود. نه تیم و سه پیروزی از ۲۷ مسابقه، یعنی کسب تنها ۰/۶۷ امتیاز در هر بازی. تنها استرالیا و ژاپن از مرحله گروهی صعود کردند.

آسیا سهمیه‌های مستقیم خود را در این تورنمنت دو برابر کرد و از چهار به هشت سهمیه رساند، ضمن این که عراق نیز از طریق پلی‌آف صعود کرد. اگر آفریقا ارزش این شیوه جدید را ثابت کرد، آسیا و کونکاکاف عکس آن را نشان دادند.

معایب: هیجان مسابقات کجاست؟

داستان‌های جذاب یک تورنمنت را نمی‌سازند، آن‌ها تنها بخشی از آن هستند و راه فراری از این واقعیت نیست که مرحله گروهی فاقد هرگونه هیجانی برای کشورهای بزرگ بود.

از میان ۱۲ سرگروه، تنها کانادای میزبان و پرتغال نتوانستند صدرنشین گروه شوند. بخشی از این موضوع به این دلیل بود که با ۱۲ گروهی شدن مسابقات، خیلی سخت بود، گروهی شکل بگیرد که کشوری صاحب‌نام در فوتبال را به خطر بیندازد.

به جز حذف غافلگیرکننده اروگوئه، مرحلی گروهی این جام جهانی اساسا از ۷۲ بازی تشکیل شده بود تا ۱۶ کشور کوچک‌تر حذف شوند و یک رقابت حذفی شکل بگیرد؛ این موضوع البته به شیوه برگزاری مربوط می‌شود و نه خود تیم‌ها.

این که تیم‌های سوم می‌توانستند صعود کنند، بخش زیادی از ریسک را از بین برد. حتی کارلوس کی‌روش، سرمربی غنا که تیمش به عنوان تیم سوم صعود کرد، با این موضوع موافق بود و شیوه جدید را «عامه‌پسند و معمولی» خواند. فیفا همچنین نخستین معیار انتخاب بین تیم‌های هم‌امتیاز را از تفاضل گل به بازی رو در رو تغییر داد.

به این ترتیب به جای این که هر کشوری در روز سوم بازی‌ها، انگیزه‌ای برای مسابقه داشته باشد، نه تیم اساسا برای رفع تکلیف بازی می‌کردند؛ صدرنشینی چهار تیم تضمین شده بود و حذف پنج تیم دیگر نیز قطعی بود. اگر فیفا به معیار تفاضل گل پایبند می‌ماند، همه تیم‌ها همچنان در جریان بازی‌ها شانس داشتند.

سپس مسئله فقدان یک رقابت واقعی و نزدیک بود. پیروزی ۲-۱ اکوادور مقابل آلمان یکی از نکات برجسته بود اما آیا اگر «مانشافت» پیش از آن صعودش به عنوان صدرنشین را قطعی نکرده بود، این اتفاق می‌افتاد؟ نه این که بگوییم این موضوع برای اکوادور اهمیتی داشت ونباید هم داشته باشد.

در جام جهانی ۲۰۲۲، تنها پنج بازی گروهی با اختلاف سه گل یا بیشتر به پایان رسید. در این جام جهانی، این رقم ۱۸ مسابقه بود. به همین دلیل است که این تورنمنت با میانگین ۲/۹۹ گل در هر بازی، بیشترین گل را در هر مسابقه برای یک مرحله گروهی از زمان آغاز مدل ۳۲ تیمی در سال ۱۹۹۸ داشته است.

رتبه بعدی متعلق به جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل با ۲/۸۳ گل بود. این روند در مسیر دستیابی به بالاترین نرخ گل در هر بازی از زمان میانگین ۳/۶۰ در جام جهانی ۱۹۵۸ قرار دارد؛ اما با نرخ شگفت‌انگیز ۵/۳۸ در کل جام جهانی ۱۹۵۴ فاصله دارد.

کمی هم به فکر اسکاتلند و کره جنوبی باشید. دو کشوری که روز چهارشنبه کار خود را با سه امتیاز به پایان رساندند، اما مجبور شدند تا عصر شنبه منتظر بمانند تا حذف‌شان قطعی شود.

بی‌عدالتی رقابت تیم‌های سوم به طور کامل آشکار شد، مسئله‌ای که به شدت به نفع گروه‌هایی است که بازی‌های خود را دیرتر تمام می‌کنند.

به عنوان نمونه، سنگال می‌دانست که باید برای زدن گل به مصاف عراق برود تا تفاضل گل خود را مثبت کند. آن‌ها پس از برد پنج بر صفر، آخرین سهمیه را در میان تیم‌های سوم به دست آوردند.

این شیوه همچنین به تیم‌های دوم و سوم که سه امتیازی و در خطر حذف بودند، اجازه داد تا با یک تساوی، هر دو صعود کنند. استرالیا و پاراگوئه در بازی خود قصد حمله داشتند اما کمتر کسی از پایان بازی با نتیجه تساوی بدون گل شگفت‌زده شد.

سپس اتریش و الجزایر در آخرین مسابقه به تساوی ۳-۳ رسیدند تا ایران حذف شود. هر دو تیم می‌دانستند که با یک تساوی صعود می‌کنند و با شکست حذف می‌شوند. این بازی دست‌کم در بیشتر زمان خود پایاپای بود ولی هیچ تیمی پس از دقیقه ۶۸ و متعاقب زمان استراحت برای نوشیدن آب، شوتی به دروازه نزد. این روند تا وقت‌های تلف‌شده ادامه داشت، زمانی که الجزایر پیش افتاد اما اتریش بازی را مساوی کرد

کار زیادی نمی‌توان در این باره انجام داد و تیم‌ها نمی‌توانند همگی هم‌زمان بازی کنند ولی این موضوع ناعادلانه به نظر می‌رسید که شانس قرعه‌کشی مرحله گروهی بتواند چنین تاثیری بر احتمال صعود به عنوان تیم سوم داشته باشد. مرحله گروهی مانند یک بخش گرم‌کردن برای رویداد اصلی به نظر می‌رسید، تقریبا مانند یک تورنمنت مقدماتی مستقل.

حالا وارد دور حذفی شده‌ایم و به نظر می‌رسد که جام جهانی واقعا از الان آغاز شده است.