از عاشورا تا ازدواج موقت؛ دامنه محدودیت‌های طالبان علیه شیعیان گسترده‌تر می‌شود

حکومت طالبان به تدریج محدودیت‌های خود علیه جامعه شیعیان افغانستان را افزایش داده است. در تازه‌ترین مورد، یکی از روحانیان شیعه در کابل، طالبان را متهم کرده است که او را به دلیل «اجرای عقد ازدواج موقت» احضار کرده است و با او بدرفتاری کرده‌اند. ازدواج موقت (صیغه یا متعه) در فقه شیعه جعفری پذیرفته شده است، اما در فقه حنفی که طالبان نیز به آن پایبند هستند، مجاز نیست.

فقه جعفری در دوران حکومت جمهوری اسلامی افغانستان پیش از طالبان به طور رسمی به رسمیت شناخته شده بود. اما حکومت طالبان قوانین دولت پیشین را لغو کرده و فقه حنفی را به طور انحصاری ترویج و مبنای قوانین شرعی در کشور خوانده‌اند.

چه اتفاقی افتاده است؟

حسین‌داد شریفی، از روحانیان شیعه افغانستان، گفته است که مقام‌های طالبان او را به دلیل اجرای عقد ازدواج موقت، که در فقه جعفری شیعه پذیرفته شده است، «احضار» کرده و مورد «ضرب و جرح» قرار داده‌اند.

آقای شریفی در سخنرانی خود در روز ۱۵ مه، مقام‌های وزارت امر به معروف، نهی از منکر و رسیدگی به شکایات حکومت طالبان را متهم کرد که او را «بازجویی کرده و کتک» زده‌اند و آنها را متهم کرد که محدودیت‌های گسترده‌تری را علیه جامعه شیعه افغانستان اعمال می‌کنند.

طالبان یک گروه تندرو سنی است که از زمان بازگشت به قدرت در ۱۵ اوت ۲۰۲۱، تنها فقه حنفی را در افغانستان ترویج کرده است. در فقه اهل سنت، ازدواج موقت یا «نکاح متعه» به رسمیت شناخته نمی‌شود.

آقای شریفی گفت مقامات حکومت طالبان او را احضار کردند و یکی از آنها «مشتی به من زد و عمامه‌ام از سرم افتاد»، اما افراد حاضر در اتاق مانع از تشدید درگیری شدند.

او افزود که خودش و بسیاری دیگر از روحانیون شیعه مجبور شده‌اند «تعهدنامه‌هایی را امضا کنند» که بر اساس آن دیگر عقد ازدواج موقت را جاری نکنند.

او گفت: «ده‌ها عالم دینی را به اتهام ارتکاب جرم احضار کرده‌اند و در حوزه علمیه از آن‌ها تعهد، امضا، عکس و ضمانت گرفته‌اند که اگر این کار را تکرار کنند، شش ماه زندانی خواهند شد. این چه معنایی دارد؟ به خدا قسم، آیا این توهین به ما نیست؟ آیا توهین به مکتب ما نیست؟ آیا توهین به اعتقادات ما نیست؟»

این روحانی همچنین گفت که مقام‌های طالبان زوج‌های شیعه هزاره را در خیابان‌ها متوقف می‌کنند و در صورت ظن به ازدواج موقت، آن‌ها را تحقیر و بازداشت می‌کنند.

او تاکید کرد که چهره‌ای سیاسی نیست و حتی یک روز هم در سیاست فعالیت نکرده است. او از طالبان خواست «دست‌کم در زندگی خصوصی ما دخالت نکنید.»

برخی از رسانه‌های خارج از افغانستان که مسایل این کشور را پوشش می‌دهند، این اظهارات آقای شریفی را گزارش کرده‌اند. رسانه ها در افغانستان با محدودهای شدید اعمال شده از سوی حکومت طالبان روبرو هستند.

زمینه حقوقی برخوردها چیست؟

نزدیک به ۲۰ درصد جمعیت افغانستان را شیعیان تشکیل می‌دهند و دولت پیشین افغانستان فقه شیعه را در امور مدنی مربوط به شهروندان شیعه به رسمیت شناخته بود.

اکثریت شیعیان افغانستان پیرو فقه جعفری هستند و دولت پیش از طالبان این مذهب فقهی را در موضوعات خانوادگی مانند ازدواج، طلاق، ارث و دیگر مسائل مدنی، از طریق «قانون احوال شخصیه اهل تشیع» مصوب سال ۲۰۰۹، تدوین و به رسمیت شناخته بود.

اما طالبان پس از بازگشت به قدرت در اوت ۲۰۲۱، قانون اساسی افغانستان و تمامی قوانینی را که در دوران جمهوری اسلامی افغانستان تصویب شده بود، به حالت تعلیق درآوردند.

در مقابل، حکومت طالبان فقه حنفی را در اولویت قرار داده است و دامنه فعالیت فقه جعفری شیعه را محدود کرده‌اند؛ از جمله این‌که آن را از برنامه‌های آموزشی ولایت‌هایی که اکثریت جمعیت آن‌ها شیعه است، حذف کرده‌اند.

در همین چارچوب، مقام‌های حکومت طالبان، ازدواج موقت را که در فقه جعفری شیعه به رسمیت شناخته می‌شود، معتبر نمی‌دانند.

قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان که در سال ۲۰۲۴ تصویب شد، به وزارت امر به معروف این اختیار را داد که «مطابق شریعت اسلامی و احکام مذهب حنفی، به معروف امر و از منکر نهی کند».

بنا بر ادعای آقای شریفی، مقام‌های همین وزارتخانه او را بازداشت و با او بدرفتاری کرده‌اند.

قانون جزای طالبان که در سال ۲۰۲۶ تصویب شد نیز بر برتری فقه حنفی نسبت به دیگر مکاتب فقهی اسلامی و اقلیت‌های مذهبی تاکید بسیاری دارد.

در این قانون هر چهار مذهب اهل سنت از احترام و جایگاه خاصی برخوردارند، اما همزمان این قانون، خروج از مذهب حنفی را ممنوع می‌داند.

همچنین طالبان در فوریه ۲۰۲۶ قانونی برای تنظیم فعالیت مبلغان دینی صادر کردند که بر اساس آن، مبلغان مذهبی باید پیرو مذهب حنفی باشند.

چه محدودیت‌هایی علیه شیعیان وجود دارد؟

شیعیان افغانستان و گروه‌های مخالف حکومت طالبان بارها این گروه را به محدود کردن مراسم عاشورا متهم کرده‌اند.

با این حال، مقام‌های طالبان این محدودیت‌ها را «اقدامات شدید امنیتی» و ضروری برای حفظ امنیت عمومی توصیف کرده‌اند. مراسم عاشورا در سال‌های گذشته بارها هدف حملات گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) قرار گرفته است.

در مواردی که میان شیعیان و طالبان بر سر تعیین زمان اعیاد اسلامی اختلاف‌های جزئی وجود داشته، طالبان شهروندان شیعه را وادار کرده‌اند عید فطر و عید قربان را مطابق محاسبات فقهی خودشان برگزار کنند.

اخیرا گزارش شده است که ماموران وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان در ولایت غزنی به نمازگزاران شیعه هشدار داده‌اند که باید مطابق فقه حنفی اهل سنت نماز بخوانند، وگرنه مساجدشان بسته خواهد شد و خودشان نیز زندانی خواهند شد.

همچنین برخی از گزارش‌ها حاکیست که مقام‌های حکومت طالبان در منطقه نوآباد شهر غزنی به شیعیان محلی گفته‌اند که باید نماز مغرب و عشا را جداگانه و با فاصله (مطلبق رسوم رایج فقه اهل سنت) اقامه کنند.

چه گروه‌های مذهبی دیگری هدف قرار گرفته‌اند؟

حکومت طالبان از زمان بازگشت به قدرت، گروه‌های مختلف مسلمان را که از نگاه آنان خارج از چارچوب‌های پذیرفته‌شده مذهبی هستند، هدف قرار داده‌اند.

این گروه‌ها شامل شیعیان، به ویژه شیعیان اسماعیلی، و برخی گروه‌های صوفی و سلفی‌ها هستند. در بیشتر موارد، وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان یا شاخه‌های محلی آن مسئول اعمال یا اجرای این محدودیت‌ها بوده‌اند.

بنا بر گزارش‌ها شاخه اسماعیلی شیعه بیش از دیگران در معرض فشار مقام‌های طالبان قرار دارد.

در دسامبر ۲۰۲۵، سازمان حقوق بشری «رواداری»، مستقر در بریتانیا، اعلام کرد اقلیت شیعه اسماعیلی افغانستان با محدودیت‌ها و تبعیض‌های مختلفی روبه‌رو هستند؛ از جمله محدودیت در عبادت، اجرای مناسک مذهبی و تلاش برای تغییر اجباری مذهب آنان.

رسانه‌های افغانستانی خارج از کشور نیز در ژانویه ۲۰۲۶ گزارش دادند که مقام‌های طالبان در ولایت بدخشان برای اسماعیلیانی که به مذهب اهل سنت بپیوندند، مشوق‌هایی از جمله کمک مالی، تضمین امنیت و دسترسی به مشاغل دولتی در نظر گرفته‌اند.

وزارت امر به معروف طالبان در سپتامبر ۲۰۲۵ همچنین ابراهیم گیلانی، از رهبران صوفیان اهل سنت، و چند تن از پیروان او را به اتهام «سوءاستفاده از تصوف» و انجام اقداماتی مغایر با شریعت بازداشت کرد.

طالبان همچنین سلفی‌های اهل سنت را هدف قرار داده و مدارس آنان را در ولایت کنر در شرق افغانستان تعطیل کرده‌اند.

در مارس ۲۰۲۶، طالبان محدودیت‌های تازه‌ای را برای مراکز آموزشی وضع کردند که از جمله آن‌ها الزام به اعلام پایبندی به اسلام سنی بود.

طالبان چه گفته‌اند؟

طالبان تاکنون درباره ادعاهای مربوط به بدرفتاری با آقای شریفی و محدودیت‌های اعمال‌شده علیه شیعیان افغانستان به طور علنی اظهار نظر نکرده‌اند، هرچند گزارش‌هایی منتشر شده که نشان می‌دهد برخی چهره‌های شیعه این موضوع را پیگیری کرده‌اند.

در ۱۷ مه، وزارت احیا و انکشاف دهات طالبان اعلام کرد که ملا عبداللطیف منصور، وزیر این وزارتخانه، با حسن فاضل‌زاده، از چهره‌های بانفوذ شیعه، و شماری دیگر از نمایندگان جامعه شیعیان در دفتر خود دیدار کرده است.

به گزارش وب‌سایت این وزارتخانه، آقای منصور در این دیدار گفته است که «امارت اسلامی به تمام مذاهب احترام دارد و وزارت احیاء و انکشاف دهات مطابق تعهدی که دارد همیشه در خدمت مردم قرار دارد.»

«امارت اسلامی، نامی است که طالبان برای حکومت خود از آن استفاده می‌‎کند.»

کمیسیون عالی شیعیان افغانستان نیز روز ۱۳ مه اعلام کرد که «موضوع برخورد توهین‌آمیز»با آقای شریفی را با وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان در میان گذاشته و خواهان جلوگیری از «چنین برخوردهای توهین‌آمیزی» شده است.

در بیانیه این کمیسیون آمده است مسئولان وزارتخانه «وعده همکاری و پیگیری جدی» موضوع را داده‌اند و «قرار شد نتیجه اقدامات وزارت امر به معروف حکومت طالبان با مسئولان کمیسیون عالی شیعیان اطلاع داده شود.»

با این حال، وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان تاکنون در این باره سکوت کرده است.

در گذشته، مقام‌های حکومت طالبان عمدتا بر وحدت میان همه اقوام و گروه‌های مذهبی ساکن افغانستان تاکید کرده‌اند، هرچند برخی از آنان بر «جایگاه برتر» مذهب حنفی اهل سنت نیز تصریح کرده‌اند.

منتقدان چه می‌گویند؟

تحلیلگران افغان، مقام‌های پیشین و فعالان حقوق بشر از محدودیت‌های طالبان علیه شیعیان و دیگر گروه‌های مذهبی انتقاد کرده‌اند.

عبدالباری جهانی، وزیر پیشین اطلاعات و فرهنگ افغانستان، نیز در نامه‌ای سرگشاده به طالبان، به شدت از نحوه برخورد این گروه با شیعیان انتقاد کرد.

او با هشدار نسبت به افزایش فاصله سیاسی میان طالبان و بخشی از جامعه افغانستان گفت: «مخالفت برادران شیعه با شما حالا به نفرت تبدیل شده است.

حس نفرت در انسان‌ها روزبه‌روز و از یک نفر به انسان دیگر بیشتر می‌شود و در مقابل دشمنی شش الی هفت میلیون نفر، نه شما بلکه قدرت‌های بزرگ‌تر از آن هم نمی‌توانند مقاومت کنند.»