شش ماه پس از اعتراضات دی ۱۴۰۴، جست‌وجوی حقیقت در میان آمارهای متناقض کشته‌شدگان

«بعد از دی‌ماه به‌ندرت پیش می‌آمد با کسی حرف بزنم و نشنوم یکی از اقوام و آشنایانش کشته شده. جایی که من زندگی می‌کنم آدم‌ها واقعا در بیان چنین مسائلی محافظه‌کارند و این برایم معنادار است. من در داروخانه شبانه‌روزی مرکز شهر کار می‌کنم، از مردم می‌شنوم و دوستانی هم دارم که دچار آسیب‌هایی شدند که ممکن بود به مرگ منجر شود. این شکل از اعمال خشونت، آمار بالای کشته شده‌ها را باورپذیر می‌کند. در این شهر تا روزها روی زمین خون دلمه بسته بود.»

این روایت یکی از شهروندانی است که در اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه حضور داشته و از تجربه و مشاهدات خود از این اعتراضات به بی‌بی‌سی گفت.

شش ماه از اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ گذشت؛ روزهایی که در سایه قطع اینترنت و سایر راه‌های ارتباط جمعی، خون‌بارترین سرکوب اعتراضات مردمی ایران رقم خورد؛ اعتراضاتی که در زمره بزرگ‌ترین کشتار دسته‌جمعی در تاریخ معاصر ایران و یکی از بزرگ‌ترین کشتارهای معترضان جهان قرار گرفته است.

در کنار ابعاد سیاسی و اجتماعی اعتراضات دی‌ ۱۴۰۴، همانند سایر اعتراضات در تاریخ جمهوری اسلامی، مسئله شمار کشته‌شدگان به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات تبدیل شده است. پس از گذشت شش ماه‌، روایت‌های متفاوتی درباره آمار کشته‌شده‌ها مطرح می‌شود و حکومت ایران چون گذشته، شفافیت کافی در این باره را نداشته است.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ که ابتدا در واکنش به افزایش پیوسته نرخ ارز و مشکلات معیشتی در بازار تهران آغاز شد، به‌سرعت جنبه ضدحکومتی به خود گرفت و به شهرهای مختلف گسترش پیدا کرد. از ابتدای اعتراضات دی‌ماه، نیروهای امنیتی سرکوب معترضان را آغاز کردند و عده‌ای کشته شدند، اما خشونت‌بارترین روزهای سرکوب این اعتراض‌ها ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه اتفاق افتاد و در نتیجه‌ آن هزاران شهروند معترض در سراسر ایران به ‌دست نیروهای امنیتی کشته شدند.‌

در جریان این اعتراض‌ها و پس از آن سازمان‌های حقوق بشری، رسانه‌ها و چهره‌های سیاسی مخالف جمهوری اسلامی ایران آمارهای متفاوتی از شمار جان‌باختگان ارائه کرده‌اند. بعضی از این آمارها از چند هزار نفر سخن گفته‌اند، در حالی که برخی دیگر رقم را ده‌ها هزار نفر برآورد می‌کنند. این اختلاف چشم‌گیر در ارقام، پرسش‌های مهمی را درباره منابع اطلاعاتی، روش‌های جمع‌آوری داده‌ها و میزان دقت این برآوردها به وجود آورده است.

در شرایطی که دسترسی آزاد به اطلاعات در ایران با محدودیت‌های جدی روبه‌رو است، خبرنگاران و نهادهای مستقل امکان راستی‌آزمایی بسیاری از این آمارها را ندارند و تعیین شمار دقیق قربانیان به کاری دشوار تبدیل شده است. از سوی دیگر، اهمیت این موضوع تنها به ثبت یک عدد محدود نمی‌شود، آمار کشته‌شدگان نه‌تنها بخشی از واقعیت تاریخی این رویداد را شکل می‌دهد، بلکه مبنایی برای ارزیابی عملکرد نهادهای مسئول، مستندسازی موارد نقض حقوق بشر و پاسخ‌گویی آمرین و عاملین در آینده محسوب می‌شود.

در مواردی متعدد هم بحث آمار کشته‌شده‌ها به کشمکش سیاسی گروه‌های مختلف اپوزیسیون تبدیل شده است. اختلاف در آمارها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم برخی شخصیت‌ها و جریان‌های سیاسی در مقاطع مختلف ارقام متفاوتی را مطرح کرده‌اند.

این گزارش با هدف بررسی روایت‌های مختلف درباره شمار کشته‌شده‌ها، تلاش دارد آمارهای منابع گوناگون را ارزیابی کند.

هدف تایید یا رد هیچ‌یک از آمارهای منتشرشده نیست، بلکه تلاشی است برای ارائه تصویری روشن‌تر از وضعیت موجود؛ بررسی ادعاهای مطرح‌شده و کمک به درک بهتر یکی از حساس‌ترین و مهم‌ترین موضوعات مرتبط با اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴.

از آمارهایی که تاکنون منتشر شده چه می‌دانیم؟

در هشت سال گذشته، از دی‌ماه ۱۳۹۶ تا دی‌ماه ۱۴۰۴، ایران شاهد پنج اعتراض گسترده و سراسری و اغلب مرگبار بوده، اما حکومت هیچ‌گاه در مورد آمار و هویت کشته‌شده‌های این اعتراض‌ها شفافیت کافی نداشته است و اطلاع دقیقی درباره میزان دقیق قربانیان این اعتراض‌ها در دست نیست.

با وجود قطع گسترده اینترنت، ویدیوهای محدودی از اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه منتشر شد که خبر از کشته‌شدن عده زیادی از معترضان می‌داد. اولین ویدیو مربوط به پارکینگ خانه‌ای در فردیس کرج بود که بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی فارسی صحت آن را تایید کرد. سپس ویدیوهای پزشکی قانونی کهریزک یکی پس از دیگری منتشر شد، صدها جسد که لوازم پزشکی هنوز بر روی بعضی از آن‌ها مانده بود، در داخل محوطه کهریزک و سوله‌های آن در کیسه‌های سیاه رها شده بودند، و خانواده‌هایی که با بهت و حیرت، در میان انبوهی از جسدها، به دنبال عزیزان‌شان می‌گشتند.

ابعاد کشتار معترضان در دی‌ماه ۱۴۰۴ به قدری وسیع بود که علی خامنه‌ای، رهبر پیشین ایران نیز به شمار کشته‌شدگان واکنش نشان داد.

رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران، ۲۷ دی ۱۴۰۴ در سخنانی علاوه بر اینکه مانند همیشه اعتراضات را به کشورهای خارجی نسبت داد و آن را «فتنه آمریکایی» توصیف کرد و گفت عوامل وابسته به آمریکا و اسرائیل «چندهزار نفر را به قتل» رساندند. آقای خامنه‌ای در سخنانش دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا را مسئول این اعتراضات دانست و گفت ترامپ «آشکارا فتنه‌گران را تشویق کرد».

این نخستین بار بود که رهبر جمهوری اسلامی به کشته شدن «چندین هزار نفر» در اعتراضات مردمی اذعان می‌کرد و این در حالی بود که تنها دو روز پیش از آقای خامنه‌ای، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز، آمار کشته‌شدگان را «تنها چند صد نفر» اعلام کرده بود.

اگرچه آقای خامنه‌ای کشته شدن معترضان را به عوامل آمریکا و اسرائیل نسبت داد، بعدا در دوران جنگ اخیر، سپاه پاسداران با ارسال پیامکی شهروندان را تهدید کرد اگر قصد برگزاری اعتراضات داشته باشند «ضربه‌ای محکم‌تر از ۱۸ دی» در انتظارشان است.

ایران اینترنشنال

اولین آمار درباره کشته‌شده‌های اعتراضات شب‌های ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه را شبکه ایران اینترنشنال منتشر کرد.

در تاریخ ۲۳ دی ۱۴۰۴، شورای سردبیری ایران‌اینترنشنال در بیانیه‌ای اعلام کرد عمدتا در دو شب پیاپی، پنج‌شنبه ۱۸ و جمعه ۱۹ دی‌ماه، «دست‌کم ۱۲ هزار نفر» کشته شده‌اند. ایران اینترنشنال گفته این ارزیابی بر اساس «اطلاعات رسیده از یک منبع نزدیک به شورای عالی امنیت ملی، دو منبع در دفتر ریاست‌جمهوری، روایت‌های رسیده از چند منبع در سپاه پاسداران در شهرهای مشهد، کرمانشاه و اصفهان، روایت شاهدان و خانواده‌های کشته‌شدگان، گزارش‌های میدانی، داده‌های مرتبط با مراکز درمانی، و اطلاعاتی را که پزشکان و پرستاران در شهرهای مختلف» به دست آمده است.

شورای سردبیری ایران‌اینترنشنال در تاریخ ۵ بهمن ۱۴۰۴، در بیانیه‌ای دیگر اعلام کرد «با استناد به موجی تازه از اسناد، گزارش‌های محرمانه و میدانی، و همچنین روایت‌های کادر درمان، شاهدان و خانواده‌های جان‌باختگان، بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در این سرکوب هدفمند» کشته‌ شده‌اند.

ایران اینترنشنال گفت آمار اولیه ۱۲ هزار کشته بر اساس «گزارش سازمان اطلاعات سپاه پاسداران به شورای عالی امنیت ملی و دفتر ریاست‌جمهوری در تاریخ ۲۱ دی» بود و گزارش آنها مبنی بر آمار «بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر کشته» بر اساس اطلاعات دو منبع مطلع از شورای عالی امنیت ملی و بر اساس دو گزارش «سازمان اطلاعات سپاه پاسداران به شورای عالی امنیت ملی» در تاریخ‌های دوم و چهارم بهمن است.

ایران‌اینترنشنال در تاریخ ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ با انتشار گزارشی اعلام کرد «اطلاعات و اسامی ۶۶۳۴ نفر از جان‌باختگان را دریافت کرده» است. این شبکه در همان تاریخ تنها اسامی هزار و ۱۴۱ نفر از کشته شدگان را در وب‌سایتی به نام «نقشه ثبت حقیقت» منتشر کرد.

آمارهای ایران اینترنشنال فاقد جزئیات است.

نهاد ریاست‌جمهوری ایران

در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۴۰۴، زمانی که تنها کم‌تر از یک‌ماه از اعتراضات دی‌ماه گذشته بود، طی اقدامی بی‌سابقه، برای اولین بار دفتر رئیس جمهور ایران فهرست مشخصات ۲۹۸۶ نفر از کشته‌شدگان را منتشر کرد. در اطلاعیه دفتر مسعود پزشکیان آمده بود که آمار کل کشته‌شدگان ۳ هزار و ۱۱۷ نفر است و علت اختلاف ۱۳۱ نفر، «مجهول‌الهویه بودن عده‌ای از افراد و مغایرت در ثبت شناسه ملی عده‌ای از جان‌باختگان با سامانه ثبت احوال» بوده است.

نهاد ریاست‌جمهوری ایران گفته آمار آن‌ها «با تجمیع اسامی توسط پزشکی قانونی کشور تهیه و با سامانه سازمان ثبت احوال تطبیق» داده شده است.

آمار نهاد ریاست‌جمهوری در یک فایل اکسل و تنها حاوی نام، نام خانوادگی، نام پدر و شش رقم آخر کدملی است. این آمار بر اساس استان، شهر، جنسیت، نحوه کشتن شدن تفکیک نشده و هیچ کدام از این جزئیات را ندارد.

بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی مستقلا هویت و روایت بیش از ۳۰۰ نفر از کشته‌شده‌ها را تایید و منتشر کرده است. بررسی‌های ما نشان می‌دهد برخی از اسامی تایید‌شده توسط راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی در فهرست نهاد ریاست‌جمهوری وجود دارد و بعضی دیگر از کشته‌‌ها که بی‌بی‌سی هویت‌شان‌ را تایید کرده، در آن نیست.

بررسی‌ها ما همچنین نشان می‌دهد که آمار نهاد ریاست‌جمهوری، دارای اسامی تکراری است یا در برخی موارد یک کد ملی برای چند نفر مختلف درج شده است.

هرانا

ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا)، روزانه آمار کشته‌شدگان، بازداشتی‌ها و نقاطی که اعتراضات در آن شکل گرفته بود را منتشر می‌کرد.

هرانا در تاریخ ۴ اسفند ۱۴۰۴، طی یک گزارش مفصل به نام «زمستان سرخ» که درباره ۵۰ روز نخست اعتراضات سراسری در دی‌ ۱۴۰۴ است، آمار هفت هزار و هفت نفر از کشته‌‌ها را منتشر کرد.‌

این سازمان حقوق بشری گفته همچنان اسامی ۱۱ هزار و ۷۴۴ نفر در دست بررسی است که در آمار نهایی به روزشده، لحاظ نشده‌ است.

هرانا در گزارش خود گفته در جریان اعتراضات دی‌ ۱۴۰۴، در ۳۱ استان، ۶۸۲ محل و ۲۰۳ شهر اعتراضات را ثبت کرده است.

این نهاد حقوق بشری شمار کشته‌های ۵۰ روز نخست اعتراضات دی را به این صورت تقسیم‌بندی کرده است:

در گزارش هرانا اسامی چهار هزار و ۱۶۲ نفر از مجموع شش هزار و ۴۸۸ هزار معترض کشته‌شده، منتشر شده است. ‌

باقی‌مانده آمار کشته‌شدگان مربوط به کسانی‌ است که کشته‌شدن‌شان تایید شده، اما به گفته این سازمان حقوق بشری «فاقد هویت» هستند.۷۶ نفر هم به عنوان شهروندان «غیرمعترض» کشته‌شده معرفی شده‌اند.

در این گزارش هشت مورد مرگ غیرنظامیان در درگیری میان شهروندان در اماکن عمومی هم جداگانه مستند شده است.

هرانا گفته آمار کشته‌شدگان را تفکیک کرده تا تمایز میان معترضان، کودکان، غیرنظامیان غیرمعترض و نیروهای حکومتی یا حامی حکومت از «خطای تحلیلی جلوگیری کند و امکان تفسیر حقوقی و آماری دقیق‌تر را فراهم آورد.»

با این‌حال بررسی‌های بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که در گزارش هرانا، هرچند محدود، بعضی از اسامی تکراری‌اند و در چند مورد از تصاویر ساخته‌شده با هوش مصنوعی یا دستکاری‌شده با آن استفاده شده است.

سازمان حقوق بشر ایران

سازمان حقوق بشر ایران مستقر در نروژ، ۲ بهمن ۱۴۰۴ در گزارشی براساس آنچه «مستندات دریافتی از منابع موثق» اعلام کرده، از کشته‌شدن «دست‌کم ۳۴۲۸ معترض» در جریان اعتراضات دی‌ماه خبر داد.

سازمان حقوق بشر ایران در این گزارش با اشاره به اینکه جمهوری اسلامی ایران در پنج سال گذشته تنها «حدود ۱۲ درصد از اعدام‌های انجام‌شده را به صورت رسمی» اعلام کرده است، نوشته حکومت ایران «سابقه‌ای مستند و طولانی در کم‌ گزارش‌کردن نظام‌مند خشونت مرگبار حکومتی» دارد. به گفته این سازمان اگر الگوی کم‌ گزارش‌کردن اعدام‌ها از طرف حکومت در مورد کشته‌شدگان اعتراضات دی هم اعمال شده باشد، «عده واقعی جان‌باختگان می‌تواند حدود ۲۵هزار نفر» باشد.

آمار سازمان حقوق بشر فاقد اسامی کشته‌ها‌ است.

محمود امیری‌مقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، به بی‌بی‌سی گفت «اطلاعات بیشتری درباره کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه» به دست آن‌ها رسیده که در حال به‌روزرسانی و راستی‌آزمایی آن هستند. به گفته آقای امیری‌مقدم سازمان حقوق بشر ایران قرار است به‌زودی آمار به‌‎روز شده همراه با اسامی را منتشر کند.

سازمان مجاهدین خلق

سازمان مجاهدین خلق، از گروه‌های اپوزیسیون و مخالف جمهوری اسلامی ایران هم در چندین گزارش، آمار و اسامی شماری از کشته‌شده‌ها را منتشر کرده است.

این سازمان در آخرین گزارشش به تاریخ ۵ اسفند ۱۴۰۴، گفته در مجموع اسامی ۲ هزار و ۵۷۲ نفر از کشته‌شدگان اعتراضات دی‌ماه را طی هفتاد گزارش منتشر کرده است. سازمان مجاهدین خلق گفته این آمار شامل ۲۸۶ زن و دست‌کم ۱۷۲ کودک و نوجوان زیر ۱۸ سال است.

کشته‌شدگانی که سازمان مجاهدین خلق می‌گوید هویت آنها را احراز کرده در استان تهران ۶۹۱ نفر، استان اصفهان ۳۳۸ نفر، استان خراسان رضوی ۲۰۸ نفر، استان البرز ۲۲۳ نفر، استان گیلان ۱۶۰ نفر و در کرمانشاه ۱۰۷ نفر است.

آمار سازمان مجاهدین عموما دربردارنده نام، نام خانوادگی و شهر محل کشته‌شدن معترضان است و در مواردی سن کشته‌شدگان هم ذکر شده است.

سازمان مجاهدین همچنین آمار و اسامی عده‌ای از اعضا و هواداران خود را منتشر کرده که می‌گوید در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ کشته شده‌اند، اما آمار دقیق آن‌ها مشخص نیست.

بی‌بی‌سی در تماس با این سازمان از آن‌ها درباره چگونگی جمع‌آوری این آمار و اسامی، منابع مورد استفاده و همچنین شمار دقیق اعضا و هواداران کشته این سازمان توضیح بیشتر خواسته است. این سازمان هنوز به درخواست بی‌بی‌سی پاسخ نداده‌ است.

رضا پهلوی، ولیعهد پیشین ایران

رضا پهلوی، ولیعهد پیشین ایران که برای اعتراضات روزهای ۱۸ و ۱۹ دی فراخوان داده بود، تاکنون در بیانیه‌ها و سخنرانی‌های مختلف، آمارهای متفاوت و متناقضی درباره عده کشته‌‌ها مطرح کرده است.

آقای پهلوی در تاریخ ۲۵ دی ۱۴۰۴ در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) به کشته شدن «۱۶ هزار نفر طی دو هفته» در جریان اعتراضات دی‌ماه اشاره کرد.

آقای پهلوی همچنین در پیام خود به مناسبت نوروز ۱۴۰۵، «از کشته شدن ده‌ها هزار نفر در سال ۱۴۰۴» سخن گفت.

در تاریخ ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، در یک نشست رسانه‌ای در برلین، آقای پهلوی گفت در اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ «۵۰ هزار نفر» کشته شدند.

دو روز بعد از این نشست، ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، آقای پهلوی در ویدیویی که در مورد سفرش به برلین منتشر کرد، گفت «۴۰ هزار نفر» در اعتراضات دی‌ماه کشته شدند.

‌آقای پهلوی هنوز اسامی یا جزئیاتی از کشته‌شدگان ارائه نکرده و نگفته این آمارها را چگونه به دست آورده است.

بی‌بی‌سی از دفتر رضا پهلوی پرسید که علت اعلام آمارهای متفاوت از جانب او چیست و اگر اطلاعات بیشتری درباره آمار کشته‌ها دارند، با ما در میان بگذارند. دفتر آقای پهلوی به پرسش‌های بی‌بی‌سی جواب نداد.‌

دونالد ترامپ

دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ در میانه جنگ با ایران، با اشاره به کشته شدن علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی گفت: «مردی که مسئول قتل ۳۲ هزار نفر بود، دیروز هم کشته شد.»

رئیس جمهوری آمریکا در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۴۰۵، در واکنش به پاپ لئو، رهبر کاتولیک‌های که جهان که از جنگ با ایران انتقاد کرده بود، در تروث سوشال نوشت که حکومت ایران «در دو ماه گذشته حداقل ۴۲ هزار معترض بی‌گناه و کاملا غیرمسلح را کشته» است.

دونالد ترامپ در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ عدد ۴۲ هزار معترض کشته شده را بار دیگر تکرار کرد.

منبع آمارهای متفاوت آقای ترامپ مشخص نیست.

خبرگزاری سی‌بی‌اس

شبکه خبری سی‌بی‌اس،‌ شریک کاری بی‌بی‌سی در آمریکا، ۲۳ دی ۱۴۰۴ در گزارشی به نقل از دو منبع که یکی در داخل ایران و یکی در خارج بود، نوشت که در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ «دست‌کم ۱۲ هزار نفر و احتمالا تا ۲۰ هزار نفر» کشته شده‌اند.

شبکه سی‌بی‌اس در این گزارش گفته نتوانسته مستقلا آمار بسیار بالای کشته‌شدگان ارائه‌شده از طرف این منابع را تأیید کند.

مجله تایم

مجله آمریکایی تایم در تاریخ ۵ بهمن ۱۴۰۴ به نقل از دو مقام ارشد وزارت بهداشت ایران گزارش داد که تنها در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، «ممکن است تا ۳۰ هزار نفر در خیابان‌های ایران کشته شده باشند».

مجله تایم در این گزارش تاکید کرد نتوانسته خودش این آمار را راستی‌آزمایی کند.

روزنامه گاردین

روزنامه بریتانیایی گاردین، در تاریخ ۷ بهمن ۱۴۰۴، طی گزارشی با استناد به مشاهدات گروهی از پزشکان و روایت‌های جمع‌آوری‌شده از سردخانه‌ها و گورستان‌های نقاط مختلف ایران ترکیب شده و در اختیار این روزنامه قرار گرفته بو، نوشت که شمار نهایی کشته‌‌ها ممکن است از «۳۰ هزار نفر» فراتر رفته باشد.

آمارهایی که رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری خارج از ایران منتشر کرده‌اند، عموما شامل معترضان کشته‌شده است. حکومت ایران هم آمارهای متناقضی درباره نیروهای امنیتی کشته‌شده در اعتراضات منتشر کرده است.