جنگی که قرار بود ایران را تضعیف کند، چه چیزی را تغییر داد؟

ادامه بحران جنگ ایران و دامنه‌دار شدن آن سبب شده است که اکنون بسیاری از رسانه‌ها و تحلیلگران به این پرسش بپردازند که این درگیری چه چیزی را در خاورمیانه تغییر داده و آیا هیچ‌یک از طرف‌ها راهی برای پایان دادن به آن در پیش رو دارند.

آتلانتیک از تغییر موازنه قدرت به سود ایران می‌نویسد؛ نیویورک‌تایمز به تأثیر جنگ بر صنایع دفاعی آمریکا و متحدانش پرداخته است؛ وال‌استریت ژورنال نشانه‌های تازه‌ای از تمایل مقام‌های ارشد ایران به پایان جنگ را برجسته کرده؛ و امریکن کانسروتیو نگاهش را به پاکستان دوخته است، کشوری که ممکن است بار دیگر برای یافتن راه خروج از بحران وارد میدان شود.

"جنگ موازنه قدرت را به سود ایران تغییر داد"

رابرت کیگن، پژوهشگر ارشد مؤسسه بروکینگز و از تحلیلگران سرشناس سیاست خارجی آمریکا، در مقاله‌ای در مجله آتلانتیک استدلال کرده است که جنگ با ایران نتیجه‌ای تقریباً وارونه آنچه واشنگتن و اسرائیل انتظار داشتند به بار آورده است.

کیگن می‌نویسد ایران در دو سال گذشته با تحریم‌های سنگین، حمله به تأسیسات هسته‌ای، کشته شدن شماری از مقام‌های ارشد و هفته‌ها بمباران روبه‌رو بوده است؛ با این حال نه‌تنها حکومت پابرجا مانده، بلکه توانسته است موازنه قدرت در منطقه را نیز دگرگون کند. به باور او، نقطه عطف زمانی رقم خورد که ایران نشان داد در پاسخ به حملات می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس را هدف بگیرد و هزینه ادامه جنگ را برای اقتصاد جهانی به‌شدت بالا ببرد.

نویسنده مطلب مجله آتلانتیک بر این باور است که از همان زمان روشن شد واشنگتن بیش از تهران از تشدید جنگ بیمناک است؛ محدودیت ذخایر موشکی و سامانه‌های رهگیر آمریکا و نگرانی از آسیب بیشتر به تأسیسات انرژی منطقه نیز دست دولت ترامپ را بسته است.

اما مهم‌ترین بخش استدلال کیگن به تنگه هرمز بازمی‌گردد. او می‌گوید تسلط ایران بر تردد در این آبراه می‌تواند برای تهران حتی از داشتن سلاح هسته‌ای هم ارزشمندتر باشد؛ چرا که نه‌فقط ابزاری برای بازدارندگی، بلکه اهرمی دائمی برای فشار بر دیگر کشورها، کسب درآمد و تضعیف نظام تحریم‌های آمریکا در اختیار ایران می‌گذارد.

به نوشته آتلانتیک، پیامدهای این جنگ به خلیج فارس محدود نمی‌ماند. کشورهای عرب منطقه ممکن است بیش از گذشته، به جای تکیه بر تضمین‌های امنیتی آمریکا، در پی کنار آمدن با تهران باشند؛ و متحدان واشنگتن در اروپا و آسیا نیز ممکن است در توان آمریکا برای پیش بردن یک جنگ بزرگ دیگر تردید کنند.

کیگن در پایان می‌نویسد دغدغه جهان دیگر نباید صرفاً این باشد که ایران در صورت دستیابی به سلاح هسته‌ای چه خواهد کرد؛ بلکه باید ایرانی را در نظر گرفت که با این باور از جنگ بیرون آمده که می‌تواند در برابر آمریکا بایستد، هزینه تشدید درگیری را بالا ببرد و واشنگتن را به عقب‌نشینی وادارد.

«روز موعود» اقتصادی برای ایران

گوردون ساندلند، سفیر پیشین آمریکا در اتحادیه اروپا در دولت نخست دونالد ترامپ، از زاویه‌ای متفاوت به مرحله تازه فشار اقتصادی علیه ایران پرداخته است. او می‌گوید اهمیت آنچه دولت ترامپ «روز موعود اقتصادی» می‌نامد، فقط در اضافه کردن نام افراد و نهادهای ایرانی به فهرست تحریم‌ها نیست. به باور او، هدف اصلی این بار کشورها، بانک‌ها، پالایشگاه‌ها، شرکت‌های کشتیرانی و واسطه‌هایی هستند که همچنان به تجارت ایران با جهان کمک می‌کنند.

استدلال او این است که متحدان آمریکا، به‌ویژه در اروپا، سال‌ها توانسته‌اند هم از روابط اقتصادی با واشنگتن بهره ببرند و هم کانال‌های تجاری خود با ایران را حفظ کنند. ساندلند می‌گوید سیاست تازه ترامپ می‌خواهد این امکان را از میان ببرد و دولت‌ها و شرکت‌ها را در برابر یک انتخاب صریح قرار دهد: تجارت با ایران یا دسترسی به اقتصاد آمریکا.

از نگاه او، اروپا در گذشته استدلال می‌کرد که حفظ تجارت با ایران به غرب اهرم سیاسی می‌دهد، اما در عمل ایران از تجارت بهره برده و اروپا به ندرت از این اهرم استفاده کرده است. به همین دلیل ساندلند سیاست تازه ترامپ را نه صرفا دور دیگری از تحریم‌ها، بلکه تلاشی برای وادار کردن متحدان آمریکا به مشارکت مستقیم‌تر در انزوای اقتصادی تهران توصیف می‌کند.

جنگ ایران، «محرک تحول» در صنعت دفاعی آمریکا

نیویورک‌تایمز در گزارشی به یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده جنگ ایران پرداخته است: شتاب گرفتن تلاش آمریکا و کشورهای خلیج فارس برای تولید انبوه رهگیرهای ارزان‌قیمت در برابر پهپادهای ایرانی، و در پی آن، دگرگونی در شیوه کار صنایع دفاعی که سال‌ها به کندی و هزینه‌های گزاف شهره بوده است.

این روزنامه می‌نویسد شرکت آمریکایی پاوروس، استارت‌آپی مستقر در فلوریدا، از ماه گذشته کارخانه‌ای کوچک در امارات را به کار انداخته که در آن کارگران قطعات چاپ‌سه‌بعدی را به هم متصل می‌کنند تا رهگیرهایی بسازند که پهپادهای ایرانی را در آسمان از کار بیندازند. این رهگیر که «گاردین» نام دارد، حدود پنج هزار دلار قیمت دارد و بر پایه طرحی اوکراینی ساخته شده که در برابر پهپادهای شاهد روسی کارآمد بوده است. قطعات آن مانند لگو به هم چفت می‌شوند، هرچند برخلاف رهگیرهای پک-۳ لاکهید مارتین، توان مقابله با موشک بالستیک را ندارد.

منطق اقتصادی طرح ساده است؛ به این نحو که امارات در آغاز جنگ برای سرنگون کردن پهپاد های چهل هزار دلاری از رهگیرهایی چندمیلیون‌دلاری استفاده می‌کرد؛ معادله‌ای که به گفته کارشناسان در درازمدت قابل دوام نیست. کارخانه‌های وابسته به پاوروس اکنون ماهانه حدود سه هزار رهگیر می‌سازند و شرکت می‌خواهد با ایجاد شبکه‌ای از کارخانه‌ها در نقاط مختلف جهان، از جمله هند، این رقم را تا میانه ۲۰۲۷ به ۱۵ هزار فروند برساند.

پس‌زمینه این تحول، فشار بی‌سابقه حملات ایران بر امارات است. بر اساس این گزارش، از آغاز جنگ در فوریه بیش از ۵۰۰ موشک بالستیک و بیش از دو هزار و ۲۰۰ پهپاد ایرانی به سوی اهدافی در امارات شلیک شده که دست‌کم ۱۵ کشته برجا گذاشته، یک پالایشگاه را از کار انداخته و دو مرکز داده آمازون را نابود کرده است. این حجم از حملات، در کنار کاهش ذخایر رهگیرهای آمریکایی، کشورهای منطقه را به سمت تولید تسلیحات در خاک خود سوق داده است.

نیویورک‌تایمز می‌گوید این روند به استارت‌آپ‌ها محدود نمی‌ماند. لاکهید مارتین، بزرگ‌ترین پیمانکار جهانی این حوزه نیز در ژوئیه اعلام کرد رهگیری ارزان‌تر را با شرکای اروپایی در اروپا تولید خواهد کرد و ریتیان نیز تولید رهگیرهای ضد پهپاد «کایوتی» را در امارات آغاز کرده است. برای امارات، هدف دیگر صرفاً خرید سلاح آمریکایی نیست، بلکه دستیابی به استقلال در توان دفاعی و امکان خرید و تولید از منابع گوناگون است.

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند رهگیرهای ارزان مکمل سامانه‌های گران‌قیمت‌اند، نه جایگزین آن؛ به‌ویژه که ایران به احتمال زیاد در حال بازسازی ذخایر موشکی خود است و ممکن است به‌زودی به نسخه جت‌دار و سریع‌تر پهپاد شاهد به طراحی روسیه دست یابد.

وال‌استریت ژورنال: نشانه‌هایی از تهران در باب تمایل به پایان جنگ

اما در حالی که آمریکا و متحدانش خود را برای جنگی طولانی‌تر آماده می‌کنند، وال‌استریت ژورنال به نشانه‌هایی در داخل ایران پرداخته است که از نگرانی برخی از بلندپایه‌ترین مقام‌های این کشور درباره هزینه ادامه جنگ حکایت دارد.

این روزنامه نوشته است مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، علناً بر ضرورت پایان دادن به جنگ و تمرکز بر بحران اقتصادی کشور تأکید کرده‌اند؛ موضعی که آنها را رودرروی جریان‌های تندروتری قرار می‌دهد که خواهان رویکردی سرسختانه‌تر در برابر آمریکا هستند.

پزشکیان گفته است «جنگ باید در مقطعی پایان یابد» و بهتر است ایران اکنون که هنوز می‌تواند از موضع قدرت سخن بگوید، برای پایان دادن به آن گام بردارد.

قالیباف نیز، هرچند با صراحت کمتر، هشدار داده است که قدرت نظامی بدون اقتصادی که بتواند نیازهای مردم را برآورده کند، امنیت به بار نمی‌آورد. به گفته او، کسانی که جنگ را تجربه کرده‌اند ارزش صلح را می‌دانند.

به نوشته وال‌استریت ژورنال، شش ماه جنگ، تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی، فشار تازه‌ای بر اقتصادی وارد کرده است که پیش از جنگ نیز با دشواری‌های جدی دست‌به‌گریبان بود؛ ارزش پول ملی سقوط کرده و تأمین هزینه‌های روزمره برای بسیاری از ایرانیان دشوارتر شده است.

با این حال، این اظهارات لزوماً به معنای نزدیک بودن پایان جنگ نیست. جریان‌های تندروتر در ایران شروط سخت‌گیرانه‌تری برای بازگشایی تنگه هرمز مطرح کرده‌اند و دولت ترامپ نیز در مقابل، امتیازهای بیشتری از تهران می‌خواهد.

برخی تحلیلگران به وال‌استریت ژورنال گفته‌اند همین وضعیت می‌تواند دو طرف را در دور باطلی گرفتار کند: فشار بیشتر آمریکا عقب‌نشینی را برای تهران تحقیرآمیز تر می‌کند و مقاومت ایران نیز واشنگتن را به تشدید فشار وامی‌دارد. از این رو، به گفته آنان، با وجود پیام‌های تازه پزشکیان و قالیباف، احتمال دور دیگری از تشدید درگیری همچنان می‌تواند از احتمال توافق بیشتر باشد.

عاصم منیر و دعوت از ایران برای پیوستن به پیمان دفاعی مکه؟

نشریه راست‌گرای امریکن کانسروتیو نوشته است که عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، قرار است روز دوشنبه برای گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی به تهران سفر کند؛ سفری که می‌تواند بخشی از تلاش اسلام‌آباد برای میانجی‌گری میان ایران و آمریکا باشد.

به نوشته این نشریه، یک منبع دولتی پاکستان گفته است که آقای منیر درباره تهدیدهای اخیر دونالد ترامپ به تشدید فشار اقتصادی بر ایران، امکان بازگشت به تفاهمی که پیش‌تر با میانجی‌گری اسلام‌آباد میان تهران و واشنگتن شکل گرفته بود، و همچنین تحولات مربوط به حوثی‌ها گفت‌وگو خواهد کرد. شبکه العربیه نیز گزارش داده که فرمانده ارتش پاکستان پیام‌هایی از آمریکا برای مقام‌های ایرانی خواهد داشت.

امریکن کانسروتیو همچنین به گزارش‌های تاییدنشده‌ای اشاره می‌کند که بر اساس آنها از ایران دعوت شده به پیمان دفاعی تازه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان بپیوندد. وزارت خارجه ایران از شکل‌گیری این پیمان استقبال کرده و آن را نشانه تغییری مثبت در نظم امنیتی منطقه دانسته است. به نوشته این نشریه، سفر عاصم منیر می‌تواند نشان دهد که پاکستان در تلاش است همزمان میان تهران و واشنگتن و همچنین در ترتیبات امنیتی تازه خاورمیانه نقش پررنگ‌تری ایفا کند.