Uriko ubona ku rubuga aherekana amakuru mu nyandiko gusa, hakoresha uburyo buke. Ja ku rubuga nyamukuru ubone amakuru mu nyandiko iherekejwe n'amasanamu.
Njana ku rubuga nyamukuru canke aho gusoma gusa
Ibindi vyerekeye ingene urwo rubuga rugutwara uburyo (ama mega) buke
'Ahandi babibona nko gutekereza kure' – Minisitiri Mukazayire ahakana ko u Rwanda ruzakoresha F1 mu koza isura
- Umwanditsi, Didier Bikorimana
- Igikorwa, BBC Gahuzamiryango
- Yatangajwe
- Igihe co gusoma: iminota 4
Minisitiri wa siporo w'u Rwanda Nelly Mukazayire yahakanye ibirego by'abashinja icyo gihugu gukoresha ibikorwa by'ishoramari mu mikino kigamije koza isura yacyo bavuga ko ari mbi mu burenganzira bwa muntu, avuga ko iyo bibaye ahandi ho byitwa "gutekereza kure".
Ibyo birego byongeye kuzamuka nyuma yuko ku wa kabiri u Rwanda rusinyanye na Formula 1 amasezerano y'imyaka 10 yo kwakira amarushanwa mpuzamahanga yo gusiganwa mu modoka zizwi nka Formula 1, guhera "mu ntangiriro ya za 2030".
Ayo marushanwa – azitwa African Grand Prix – azabera ku kibuga gishya cyabugenewe kizubakwa i Bugesera, mu ntera ya kilometero zigera kuri 40 mu majyepfo y'umurwa mukuru Kigali, ndetse kizaba kiri iruhande rw'ikibuga mpuzamahanga cy'indege gishya.
Rizaba ari ryo rushanwa rya F1 rya mbere ribereye muri Afurika guhera mu 1993, iriheruka rikaba ryarabereye muri Afurika y'Epfo uwo mwaka.
Imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu yamaganye ayo masezerano. Felix Jakens ukuriye ibikorwa by'ubukangurambaga mu Bwongereza mu muryango uharanira uburenganzira bwa muntu Amnesty International, yasubiwemo n'ibiro ntaramakuru Reuters agira ati:
"Grand Prix y'imyaka 10 'mugezwaho na [gahunda ya] Visit Rwanda' ni igihembo cyo kwiyogereza mu mikino [sportswashing] gihawe abategetsi b'u Rwanda."
Ariko mu kiganiro Newsday cya BBC kuri uyu wa gatanu, Minisitiri wa siporo w'u Rwanda Nelly Mukazayire yabihakanye, avuga ko kwakira ayo marushanwa ari "intambwe ikomeye" ku Rwanda n'Afurika muri rusange.
Yagize ati: "Ntekereza ko imitekerereze nk'iyo no kwibaza gutyo mu by'ukuri bidasanzwe kandi bishaje kuko uyu munsi urebye uko urwego rw'imikino rumeze ku isi, uru ni urwego rurimo gukura mu buryo bwihuse.
"Nureba kuri uru rwego, nureba muri Afurika uyu munsi, 0.5% bya siporo ni cyo gipimo cyayo mu musaruro mbumbe [GDP] muri Afurika, mu gihe hanze kiri kuri 2%.
"Kuki twebwe muri Afurika cyangwa mu Rwanda cyangwa mu bindi bihugu twareba amahirwe, tugakoresha amahirwe, [ubundi] bigahinduka kwiyogereza mu mikino mu gihe ahandi ku isi babibona nko gutekereza kure, bakabibona nk'iterambere?"
"Rero ntekereza ko iyo dukoze ibyo, natwe tuba turimo guhuza no kureba uko twateza imbere ubukungu bwacu."
Yavuze ko ibyo u Rwanda rubikora rureba amahirwe ari mu rwego rw'imikino, nuko "tukagendana n'ejo hazaza, tukajya ahari inyungu."
Abajijwe niba iterambere ridashobora kugendana n'ubwisanzure bwa politike mu Rwanda, kandi niba byombi bitajyana, Minisitiri Mukazayire yagize: "Oya rwose, kimwe ntikibuza ikindi.
"Ndetse [ahubwo] mu by'ukuri, ntushobora gutera intambwe ngo ushobore guteza imbere igihugu cyawe ubundi ngo ugere aho" u Rwanda ruri ubu imyaka 32 nyuma ya jenoside "igihe abaturage bawe, igihugu cyawe kitarimo kugana mu cyerekezo cyiza".
Ati: "Rero nemera ko ibyo ari ugufata abantu mu buryo bubiri butandukanye [double standard] bwo kureba ku bukungu bwacu, ku Rwanda, kuri Afurika. Dutekereza ko igihe kigeze ngo dutere intambwe twerekane ibishoboka Afurika ifite, twagaragaje inshuro nyinshi kandi tuniteguye kugaragaza mu ntangiriro ya za 2030."
Gusa Jakens wa Amnesty International yabwiye Reuters ko nyuma y'amasezerano u Rwanda rwagiranye n'amakipe ya Arsenal na Aston Villa, no kwakira shampiyona y'isi y'amagare, ubu hakaba haje na Formula 1, "U Rwanda rurimo kugurira muri siporo zikomeye cyane ku isi mu gusena isura yarwo no kwigizayo imyitwarire mibi cyane yarwo ku burenganzira bwa muntu."
Perezida wa F1 Stefano Domenicali yavuze ko iyi kontaro nshya n'u Rwanda ari "akanya kanditse amateka kuri F1", bikaba bisobanuye ko uwo mukino urimo gusiganwa "kuri buri mugabane wose utuwe".
Domenicali yongeyeho ati: "Afurika yamye buri gihe iri muri ejo hazaza ha F1, ndetse guhera mu ntangiriro twari twiyemeje gusubira mu nzira ikwiye, n'umufatanyabikorwa ukwiye, n'ukwiyemeza kw'igihe kirekire hamwe n'icyerekezo gisobanutse cyo gukora impinduka y'ingirakamaro."
Jakens avuga ko uko kuvuga "impinduka y'ingirakamaro" ari ubusa mu gihe F1 irimo gukorana n'u Rwanda aho ubutegetsi buzwiho "gufunga abantu nta mpamvu, iyicarubozo n'ikandamiza ku kuvuga icyo umuntu atekereza".
Mu kumurika ayo masezerano, Perezida w'u Rwanda Paul Kagame yagize ati: "Mu gihe cy'imyaka irenga 30, shampiyona ya mbere ku isi y'isiganwa ry'imodoka yasiganwe hatarimo uyu mugabane, kandi ibyo bihindukanye n'aya masezerano.
"U Rwanda rutewe ishema no kwakira Formula 1 African Grand Prix, no gusangiza aka kanya n'abafana barenga miliyoni 100 bo hirya no hino muri Afurika, benshi barimo urubyiruko bakwiriye kureba uyu mukino iwabo no kwibona muri wo: nk'aba enjeniyeri, abatekinisiye, ba rwiyemezamirimo ndetse, umunsi umwe, n'abashoferi."
Minisitiri Mukazayire yabwiye BBC ko mu byo u Rwanda ruteganya kungukira mu kwakira iryo rushanwa harimo guhindura agace k'ikibuga cy'i Bugesera rizaberamo kakaba ahantu hazajya hakira ibikorwa by'imikino n'imyidagaduro bibaho mu gihe cy'umwaka wose, hamwe na bamukerarugendo bazaba bakoresha amahoteli n'izindi serivisi, ndetse n'ishoramari rishobora kuza mu gihugu.