«مثل نابینا هستیم»؛ هزاران افغان بی‌تذکره در خطر محرومیت از زندگی عادی

خانواده‌های افغان پس از اخراج از پاکستان، اسباب و وسایل خود را گرفته و با عبور از مرز به کشورشان بازمی‌گردند؛ اما بیشتر آن‌ها برای آغاز زندگی جدید با یک چالش بسیار بزرگ روبرو هستند: نداشتن تذکره.

در سمت افغانستان گذرگاه تورخم، کودکان و بزرگسالان زیادی برای ثبت نام بازگشت‌شان به وطن، سرگردان و بلاتکلیف‌اند.

عبدالرحمن سدیس، ۱۷ ساله، که یک قفس مرغ متعلق به مادرش را نیز از مرز عبور داده بود، گفت: «نمی‌دانم تذکره را چگونه و از کجا باید بگیرم؛ حالا می‌روم تا در این باره پرس‌وجو کنم.»

این نوجوان که در پاکستان متولد شده، قبلا تنها یک بار به افغانستان آمده بود، اما پسرکاکایش به او گفته بود که برای کار، تحصیل و سایر امکانات، داشتن تذکره ضروری است.

بر اساس معلومات سازمان بین‌المللی مهاجرت از سپتمبر ۲۰۲۳ تاکنون، از میان بیش از ۶/۱ میلیون افغان که از پاکستان و ایران به کشور بازگشته‌اند، بیش از ۸۶ درصد فاقد اسناد شناسایی هستند.

در گذرگاه تورخم که به دلیل درگیری‌های مرزی دو کشور در سال جاری همچنان بسته است، مقامات دولتی و کارکنان نهادهای امدادی، معلومات هر فرد تازه‌وارد را ثبت می‌کنند.

برای کسانی که هیچ‌گونه مدرک شناسایی ندارند، جهت تثبیت هویت‌شان با ادارات مختلت کشور تماس گرفته می‌شود؛ اما برای عودت کنندگان جدید، این روند بسیار پیچیده و دشوار به نظر می‌رسد.

سردارخان ۴۱ ساله در یکی از خیمه‌های بزرگ «کمپ عمری» نشسته بود؛ جایی که به مردم «سند بازگشت» داده می‌شود و از آن‌ها انگشت‌نگاری به عمل می‌آید.

او به خبرگزاری فرانسه گفت: «ما مثل آدم‌های نابینا هستیم؛ نمی‌دانیم چه کار کنیم.»

او در حالی که پسرش کنارش خوابیده بود، افزود: «ما پیش از این هرگز به افغانستان نیامده بودیم؛ حالا تازه به اهمیت تذکره پی می‌بریم.»

در افغانستان، تذکره نه‌تنها برای کار و تحصیل، بلکه برای اثبات مالکیت زمین و خانه، دریافت میراث، بهره‌مندی از خدمات دولتی و تردد از پوسته‌های تلاشی در سراسر کشور نیز الزامی است.

بیرون از خیمه، جایی که دمای هوا به ۴۰ درجه سانتی‌گراد رسیده بود، مردم در اندک سایه‌ای که یافته بودند، منتظر نوبت نشسته بودند.

زیاد صالح، هماهنگ‌کننده منطقه‌ای سازمان بین‌المللی مهاجرت گفت که تذکره برای افغان‌ها «بخش اساسی معمای زندگی» است.

او به خبرگزاری فرانسه گفت: «بسیاری از بازگشته‌گان بدون داشتن مدارک شناسایی معتبر می‌آیند و این وضعیت، آنان را با خطر محرومیت‌های اداری و اجتماعی مواجه می‌کند.»

وزارت امور مهاجرین و عودت‌کنندگان افغانستان به درخواست خبرگزاری فرانسه برای اظهار نظر در این باره، پاسخی نداد.

«وسایل خانه را فروختم تا تذکره بگیرم»

در نزدیکی گذرگاه تورخم، لاری‌های باربری رنگارنگ، وسایل خانه و سایر لوازم شخصی خانواده‌ها را از پاکستان آورده بودند.

هنگامی که افغان‌ها به مناطق اصلی خود می‌رسند، نهادهای امدادی در آنجا برنامه‌های حمایتی و هماهنگی‌های ویژه‌ای برای تهیه‌ اسناد آن‌ها دارند.

مراد خان صافی، هشتاد ساله، که چند ماه پیش به کشور بازگشته، خانه‌ای کرایه‌ای را در حاشیه شهر جلال‌آباد پیدا کرده است.

او گفت: «در تورخم به ما یک شماره دادند، بعدا با مؤسسه‌ "ودان" تماس گرفته و تذکره‌های خود را گرفتیم.»

صافی در حالی که میان پسران و نواسه‌هایش نشسته بود، تذکره‌ قدیمی و پاره‌ شده‌اش را نشان داد که آن را از چهار دهه پیش، یعنی از ترک کشور در دوران اشغال شوروی، نزد خود نگه داشته است.

او گفت که گرفتن تذکره‌ جدید تنها چند روز زمان برد، اما پرداخت ۵۰۰ افغانی برای هر نفر برایش دشوار بود.

او افزود: «مجبور شدم تصمیم‌های بسیار سختی بگیرم... ناچار شدم برخی از وسایل خانه را بفروشم.»

بعدا مؤسسه‌ «ودان» هزینه‌ٔ تذکره‌ها را به او پس داد و وعده سپرد که کمک‌های بیشتری نیز به آن‌ها خواهد کرد.

در ماه جون سال جاری، ملل متحد برنامه‌ای را آغاز کرد که هدف آن توزیع اسناد هویتی برای ۱/۵ میلیون افغان در سه سال آینده است.

عرفات جمال، نماینده‌ٔ کمشنری عالی ملل متحد در امور پناهندگان در افغانستان، فقدان اسناد هویتی را یک «معضل تقریبا نامرئی» خواند.

او گفت: «نداشتن اسناد، مانعی جدی بر سر راه ادامه‌ٔ زندگی عادی مردم است.»

این درخواست در شرایطی مطرح می‌شود که افغانستان به شدت از کاهش کمک‌های بین‌المللی آسیب دیده است و بازگشت‌کنندگان وارد کشوری می‌شوند که فرصت‌های شغلی در آن اندک است و کمک‌ها روزبه‌روز محدودتر می‌شوند.

در «کمپ عمری»، نازمین بلوچ گفت که نمی‌داند تذکره را چگونه باید بگیرد، اما از زبان سایر افغان‌ها شنیده است که این مدرک «برای همه‌چیز مهم است.»

او که بیش از شصت سال سن دارد، گفت: «این اولین باری است که به افغانستان می‌آیم. هیچ‌یک از اعضای خانواده‌ٔ ما تذکره ندارد... ما حتی کشور خود را تا پیش از این ندیده بودیم.»

ملل متحد در تهیه اسناد قانونی به یک و نیم میلیون افغان بازگشته کمک می‌کند

چند روز پیش، عرفات جمال، رئیس کمیشنری عالی پناهندگان سازمان ملل متحد در افغانستان، گفت که در سه سال آینده به بیش از یک و نیم میلیون افغان که در حال حاضر هیچ مدرک قانونی ندارند، برای تهیه اسناد هویتی و تذکره کمک خواهند کرد.

آقای جمال در یک نشست خبری در کابل گفت: «امسال ۷۵۰ هزار افغان به کشورشان بازگشته‌اند که نیازمند کمک‌های فوری بشردوستانه هستند.»

او افزود که در کنار سایر کمک‌ها، مسئله‌ٔ هویت یکی از نکات کلیدی است که می‌تواند در آینده به این افراد کمک کند تا به کار، تحصیل و سایر امکانات دسترسی داشته باشند.

در این نشست خبری که در کابل برگزار شد، اندریا جیمز، سرپرست صندوق حمایت از کودکان ملل متحد (یونیسف) در افغانستان، گفت: «بیش از نیمی از کودکانی که در این کشور متولد می‌شوند، گواهی تولد ندارند.»

خانم جیمز تأکید کرد که داشتن هویت، تنها یک نیاز برای این کودکان نیست، بلکه یک «حق قانونی» است. او از والدین افغان خواست که در هنگام تولد، به این حق قانونی فرزندانشان توجه جدی داشته باشند.

در کشورهای همسایه نیز به دلیل اینکه روند صدور گواهی تولد و سایر اسناد قانونی برای افغان‌ها به‌آسانی انجام نمی‌شود، بسیاری از آن‌ها برای کار و تحصیل از راه‌های غیرقانونی استفاده می‌کنند یا مجبور می‌شوند با دستمزد کم کار کنند؛ موضوعی که اگر مراجع دولتی آن کشورها متوجه شوند، منجر به جریمه شدنشان می‌شود.

در افغانستان نیز شمار زیادی از مادران، زایمان را بدون مراقبت‌های صحی انجام می‌دهند و تعداد بسیار کمی از کودکان گواهی تولد دریافت می‌کنند.

به طور کلی، بسیاری از افغان‌ها گواهی تولد را سال‌ها بعد و در زمان نیاز تهیه می‌کنند. اغلب اوقات، نداشتن گواهی تولد در هنگام استفاده از خدمات صحی و تحصیلی، کار آن‌ها را با دشواری‌های زیادی مواجه می‌کند.