Amser maith yn nôl yn 1997, pan roedd artistiaid fel The Spice Girls ac Oasis ar frig y siartiau, pleidleisiodd Cymru i wneud bywyd yn fwy sbeislyd mewn refferendwm, sef pleidlais ar un cwestiwn yn unig.
Cwestiwn y bleidlais arbennig yna? Gofyn am droslgwyddo rhai pwerau o lywodraeth y Deyrnas Unedig i Gymru. Datganoli.
Roedd hi’n dynn iawn, ond pasiodd y bleidlais – a bŵm! Roedd gan Gymru ei llywodraeth ddatganoledig ei hun.
Mae datganoli’n golygu bod y pethau mae’r Senedd yn gyfrifol amdanyn nhw yn annibynnol o lywodraeth y Deyrnas Unedig. Felly, does gan lywodraeth San Steffan ddim dylanwad dros y ffordd mae Cymru’n gwario arian yn y meysydd yna.
Ers refferendwm 1997, mae mwy o bwerau wedi dod i Gymru ac erbyn heddiw mae’n gyfrifol am lwyth o faterion sy’n effeithio ar fywyd pobol Cymru, fel addysg, y gwasanaeth iechyd ac amaethyddiaeth.
Beth mae’r Senedd yn ei wneud?
Yn gyntaf: Arian.
Mae’r rhan fwyaf o arian llywodraeth Cymru’n dod gan lywodraeth y Deyrnas Unedig. Maen nhw’n casglu’r arian yna drwy wahanol drethi. Pan mae person yn enill cyflog am weithio, mae rhan ohono yn mynd at y llywodraeth. ‘Da ni’n galw’r rhan yma yn dreth incwm.
Mae cost ychwanegol – treth – yn cael ei roi ar lawer o bethau fel dillad, cyfrifiaduron a cheir. Mae Cymru hefyd yn trethi rhai pethau er mwyn codi arian ei hun.
Canlyniad hyn yw bod tua 25 biliwn – ia, biliwn – o bunnoedd yn dod i lywodraeth Cymru bob blwyddyn.
Enghreifftiau o sut mae’r arian yma’n cael ei wario ydy talu cyflogau athrawon a gweithwyr iechyd; tai cymdeithasol; a gwarchod yr amgylchedd – a gall llywodraeth Cymru basio deddfau yn y meysydd yna hefyd.
Pa ardal sy’n cael LOT o arian? Er dw i’n siŵr fydden nhw’n dweud fod e ddim yn ddigon!
Yr ateb ydy’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol gyda ffigwr o tua 55% o holl wariant llywodraeth Cymru. Mwy na hanner. ’Di mynd. Bŵm!
Mae llywodraeth Cymru yn cael ei rhedeg gan y blaid sy’n ennill y nifer fwya o seddi - ac felly Aelodau o’r Senedd - mewn etholiad.
Y prif berson sy’n gyfrifol am bopeth – yw prif weinidog Cymru. Eluned Morgan ’di’r bós ar hyn o bryd.
Mae’r prif weinidog yn arwain tîm o weinidogion Cymru. Mae pob un yn gyfrifol am faes gwahanol fel iechyd, addysg, a’r amgylchedd.
Felly, yndi, mae llywodraeth Cymru’n gyfrifol am lot o feysydd – ond nid pob un.
Mae llawer o feysydd dal dan reolaeth llywodraeth y Deyrnas Unedig.
Fel…
Diogelwch y wlad – sy’n ariannu’r fyddin, yr RAF a’r Llynges. A mewnfudo – rheoli pwy a faint o bobl sy’n gallu dod i fyw yn y Deyrnas Unedig.
Ond nage Cymru ddyle wneud y penderfyniadau yna?
Wel, mae rhai pobol yn credu dylai Cymru gael hyd yn oed mwy o bwerau. Mae eraill yn credu dylai Cymru gael gwared ar ei llywodraeth yn gyfan gwbl.
’Di’r drafodaeth yma ddim drosodd eto, fydd y berthynas rhwng llywodraeth y Deyrnas Unedig a llywodraeth Cymru’n bwnc llosg yn ystod yr etholiad.
Mi fydd yn etholiad tanbaid!
Description
Beth mae’r Senedd yn ei wneud a sut mae’n cael ei redeg. Dysga am sefydlu’r Senedd a’r berthynas rhwng Cymru a llywodraeth y DU.
Rhagor ar dudalen Gwleidyddiaeth (Cymru)
