'Xã, phường xã hội chủ nghĩa': Những điều cần được giải mã

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần tuyên bố thực hiện thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" ở Hà Nội. Báo chí Việt Nam lập tức đăng bài ca ngợi ý tưởng này. Nhưng hình hài của mô hình này ra sao, liệu đã mấy ai tỏ tường?

Trong buổi tiếp xúc cử tri tại TP Hà Nội vào ngày 4/5, ông Tô Lâm đề nghị Hà Nội có thể xây dựng một "xã, phường xã hội chủ nghĩa", theo đó thành phố có thể lựa chọn một phường tiên tiến, đã có nền tảng phát triển sẵn để thí điểm, hoặc xây dựng một phường mới với quy mô dân số từ khoảng 500.000 đến 1 triệu người.

"Mô hình xã hội chủ nghĩa thế nào, cuộc sống của người dân được chăm lo thế nào, các cháu được đi học thế nào, người dân được chăm sóc sức khỏe thế nào, đi lại thế nào, môi trường cuộc sống gần gũi như thế nào, an toàn, văn minh thế nào […].

"Xây dựng hoàn toàn mới, từ hạ tầng ngầm thế nào cho đến đô thị thế nào; cuộc sống thế nào; trường học thế nào; thông minh thế nào," ông đặt vấn đề.

"Làm thử đi để người dân cảm nhận được. Nay mai ta thấy, mẫu mực là như thế, cứ thế mà phấn đấu vươn lên. Nếu chỗ nào chưa đạt được yêu cầu như thế thì phải chỉnh trang lại, xây dựng lại."

Chỉ một ngày sau, báo chí Việt Nam đưa tin về phiên họp thường kỳ của tháng tại UBND TP Hà Nội, dẫn lời Chủ tịch Hà Nội Vũ Đại Thắng rằng những ý kiến liên quan cơ bản thống nhất với nội dung dự thảo thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa", với 54 tiêu chí.

Tại cuộc họp, ông Thắng cho biết UBND sẽ giao các bên liên quan được lựa chọn thí điểm xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết, cùng với dự trù kinh phí, đồng thời nhấn mạnh rằng cần nghiên cứu xin ý kiến các cơ quan trung ương, các cơ quan Đảng để bảo đảm thống nhất về quan điểm và cách tiếp cận trước khi hoàn thiện và trình phê duyệt.

Trong khi nhiều điều vẫn chưa rõ ràng, ý tưởng thí điểm mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" đã được truyền thông quảng bá rầm rộ, dẫn lời các nhà lý luận của Đảng.

Trên VOV vào ngày 12/5, Tiến sĩ Lê Thương Huyền, Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cho rằng chỉ đạo của ông Tô Lâm "là một định hướng có giá trị rất lớn về mặt lý luận lẫn thực tiễn quản trị nhà nước, là sự hiện thực hóa ở cấp độ vi mô của một tư duy chiến lược lớn hơn nhiều…"

Ngày 11/5, Tiến sĩ Nguyễn Tri Thức, Ủy viên Ban Biên tập, Giám đốc Trung tâm Chuyên đề và Truyền thông-Phát hành, Tạp chí Cộng sản,đánh giá rằng định hướng của ông Tô Lâm là "hết sức khả thi".

"Cái khác rất dễ nhận ra không phải là quy mô dân số, mà là chất lượng sống của người dân sẽ được cải thiện rất nhiều, với hạ tầng đồng bộ, không gian công cộng và đô thị thông minh," ông Nguyễn Tri Thức nói.

Cũng có những ý kiến hoài nghi hơn.

Bài viết ngày 6/5 của báo Pháp luật TP HCM dẫn nhận định của Tiến sĩ Nguyễn Tiến Dĩnh, cựu Thứ trưởng Bộ Nội vụ, rằng khó khăn lớn nhất hiện là xác định cụ thể thế nào là "xã hội chủ nghĩa" ở cấp xã, phường.

"Không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu hay định hướng chung. Muốn triển khai được thì bắt buộc phải có bộ tiêu chí rõ ràng trên từng lĩnh vực như kinh tế, xã hội, y tế, giáo dục, an sinh,…" ông Dĩnh nói, cho rằng những văn kiện hiện tại chủ yếu dừng ở mức định hướng, mang tính khái quát.

Có gì đáng chú ý?

Dự thảo thí điểm "xã, phường xã hội chủ nghĩa" của Hà Nội đã đưa ra một danh sách 54 tiêu chí của mô hình này, được chia ra thành 9 mục khác nhau.

Một số tiêu chí bao gồm: "chất lượng tổ chức cơ sở Đảng", "hạ tầng đồng bộ theo quy hoạch", "thu nhập bình quân", "tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế", "chất lượng không khí/nước"…

Tuy nhiên, một số điều vẫn cần được làm rõ.

Chẳng hạn, các chỉ số chưa được lượng hóa cụ thể khiến danh sách này dường như mang tính định hướng nhiều hơn là hệ mục tiêu có thể đo lường, đặc biệt là các tiêu chí như "thu nhập bình quân", "tuổi thọ trung bình" hay "số năm sống khỏe".

Bên cạnh đó, phần lớn tiêu chí được nêu cũng không khác biệt đáng kể so với mục tiêu của bất kỳ mô hình xã hội phát triển nào, thay vì chỉ riêng một "xã hội xã hội chủ nghĩa".

Một số tiêu chí mang dấu ấn đặc thù của Việt Nam có thể kể đến như "chất lượng tổ chức cơ sở Đảng", "minh bạch (công khai dữ liệu, ngân sách…)" hay "hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phát triển kinh tế - xã hội", vốn là những nội dung phản ánh đặc điểm môi trường chính trị, các vấn đề còn tồn tại hoặc những ưu tiên chính sách mới được đặt ra trong thời gian gần đây.

Trong số 54 tiêu chí này, hai tiêu chí được đánh giá là "thước đo tổng hợp, quan trọng nhất" là "chỉ số hạnh phúc" và "mức độ hài lòng chung của người dân". Quan điểm này nhất quán với những diễn ngôn của lãnh đạo Việt Nam trong thời gian qua.

Ông Tô Lâm đã rất nhiều lần khẳng định phải lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo hoạt động của chính quyền.

Nhưng câu hỏi là đo như thế nào?

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, trước hết phải xây dựng một hệ thống đo lường, bao gồm các yếu tố khách quan (thu nhập, y tế, giáo dục, môi trường…) và yếu tố chủ quan (mức độ hài lòng, cảm nhận về cuộc sống).

"Bởi suy cho cùng, mọi nỗ lực phát triển, mọi chính sách, mọi chiến lược… nếu không hướng tới việc làm cho con người sống tốt hơn, hạnh phúc hơn, thì đều trở nên vô nghĩa," ông khẳng định trong bài viết ngày 20/3 trên Vietnamnet.

Tuy nhiên, sự chính xác không chỉ nằm ở việc đo cái gì mà là đo như thế nào.

Trên báo VOV, Tiến sĩ Lê Thương Huyền cũng cho rằng hai tiêu chí "chỉ số hạnh phúc" và "mức độ hài lòng chung của người dân" là quan trọng nhất nhưng cũng lưu ý rằng sự hài lòng là cảm nhận chủ quan và dễ bị tác động.

"Người dân ở những nơi chưa từng được hưởng dịch vụ công tốt có thể cảm thấy hài lòng với mức độ phục vụ trung bình, trong khi đó lại chưa phản ánh đúng thực chất chất lượng của mô hình. Ngược lại, cộng đồng có nhiều thông tin và kỳ vọng cao có thể không hài lòng, dù chất lượng cuộc sống đã được cải thiện rõ rệt.

"Để hai tiêu chí này thực sự phát huy giá trị, việc đo lường chúng phải được thực hiện bởi tổ chức độc lập, theo phương pháp khoa học được công khai và được kiểm chứng định kỳ, không phải do chính quyền địa phương tự đánh giá về mình," bà Huyền đặt vấn đề vào ngày 12/5.

Lâu nay, những khảo sát về mức độ hài lòng của người dân phần lớn đều do chính quyền thực hiện và công bố, mà không có sự tham gia của bên thứ ba, nên bị mất tính độc lập. Những kết quả khảo sát kiểu này khi được công bố trên truyền thông thường được người sử dụng mạng xã hội chia sẻ hoặc bình luận theo hướng châm biếm châm biếm.

Rủi ro đua tiêu chí

Lần đầu tiên ông Tô Lâm đề nghị Hà Nội xây dựng thí điểm mô hình xã phường xã hội chủ nghĩa là vào tháng 12/2025.

Ý tưởng đó đã kích hoạt một số địa phương, trong đó Thành ủy Hải Phòng, vào tháng 1/2026, đã ra nghị quyết về "xây dựng và triển khai thực hiện một số mô hình Chủ nghĩa xã hội gắn với con người Xã hội chủ nghĩa tại thành phố Hải Phòng".

Thành phố Hải Phòng ngày 13/5 đã phê duyệt đề án Xây dựng mô hình "Trường học xã hội chủ nghĩa" giai đoạn 2026-2030 với tổng kinh phí dự kiến gần 252 tỷ đồng.

Đây là một trong số 11 trọng tâm của Hải Phòng trong nghị quyết về xây dựng và triển khai thực hiện một số mô hình "chủ nghĩa xã hội" gắn với "con người xã hội chủ nghĩa" trong giai đoạn 2026 - 2030.

Trong giai đoạn đầu, 9 ngôi trường từ cấp mầm non đến trung học cơ sở tại các khu vực như xã Vĩnh Am, phường Thủy Nguyên, phường Thạch Khôi và phường Lê Thanh Nghị được lựa chọn làm mô hình mẫu, với một số tiêu chí như 80% giáo viên ở cấp tiểu học cần sử dụng thành thạo trí tuệ nhân tạo (AI) và có khả năng dạy một số môn khoa học bằng tiếng Anh, 80% giáo viên trung học giao tiếp tốt bằng tiếng Anh…

Việc thí điểm là để xem tính hiệu quả ra sao và cần có những điều chỉnh gì, trước khi có thể áp dụng mở rộng.

Trong khi việc thí điểm chưa thực sự được khởi động, nên cũng chưa rõ tính hiệu quả của mô hình này ra sao, thì Trường Tiểu học Lê Hồng Phong, phường Phù Liễn, TP Hải Phòng, một cơ sở không thuộc danh sách 9 trường nói trên, đã công bố ra mắt mô hình "Trường học xã hội chủ nghĩa".

Đáng chú ý, tỉnh Lào Cai đã công bố sẽ thí điểm mô hình tại hai xã Trấn Yên và Lào Cai, với lần lượt gồm 60 và 72 tiêu chí. Hai xã này vẫn đang trong quá trình hoàn thiện nội dung Đề án xây dựng thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa.

Ở Hà Nội, vào ngày 21/5, ông Vũ Đại Thắng cho biết thành phố sẽ chọn hai xã cạnh nhau với quy mô dân số khoảng 700.000 người dù chưa nêu cụ thể bất cứ cái tên nào, nhưng khẳng định sẽ không lựa chọn địa bàn quá đặc thù hoặc quá khó khăn để thí điểm.

Hiện chưa rõ các xã, phường ở Hà Nội sẽ xây dựng phương án đáp ứng một phần hay toàn bộ 54 tiêu chí.

Các tiêu chí cho xã, phường xã hội chủ nghĩa ở các địa phương vẫn mang tính định tính, chưa có tính định lượng cao, và cũng chưa hoàn toàn thống nhất. Thế nhưng, sau phát ngôn của ông Tô Lâm và sự tuyên truyền của báo chí, có thể một phong trào thi đua đạt chuẩn xã, phường xã hội chủ nghĩa sẽ hình thành, trong một xã hội vốn đặt nặng thi đua, đề cao thành tích.

Trước khi có chủ trương "xã, phường xã hội chủ nghĩa", Việt Nam cũng đã các chương trình tập trung vào cơ sở, chẳng hạn "Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới", bắt đầu vào năm 2010 và hiện vẫn đang được thực hiện. Chương trình này đã tạo ra các cuộc chạy đua với hệ lụy là những khoản nợ công hàng ngàn tỷ.

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn vào tháng 10/2016, đến đầu năm 2016, số nợ đọng xây dựng nông thôn mới là hơn 15.000 tỷ đồng. Một số địa phương có nợ đọng lớn như Bắc Ninh trên 1.600 tỷ đồng, Thanh Hóa hơn 1.500 tỷ đồng, Thái Bình khoảng 1.200 tỷ đồng, Vĩnh Phúc hơn 900 tỷ đồng...

Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn lúc bấy giờ, ông Nguyễn Xuân Cường, cho biết số nợ trên do nhiều nơi muốn nhanh để đạt 19 tiêu chí nông thôn mới dù rằng thực ra tái cơ cấu sản xuất, tăng thu nhập cho nông dân mới là mục tiêu cốt lõi của chủ trương xây dựng nông thôn mới.

Vào năm 2023, Đại biểu Hoàng Quốc Khánh, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu, đề cập thực trạng một số địa phương đã được công nhận nông thôn mới vẫn còn tình trạng nợ tiêu chí, hụt tiêu chí, trong đó có nhiều tiêu chí quan trọng. Tới tháng 4/2025, Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính, Ngân sách của Quốc hội Nguyễn Đức Hải cho biết tình trạng này vẫn tồn tại.

Cách đây vài ngày, báo Quảng Trị đưa tin ông Lê Mậu Ga, Giám đốc Công ty TNHH Xây dựng Hoàng Duy, đòi nợ chính quyền tới nay đã 10 năm cho một khoản tiền thi công các công trình xây dựng từ năm 2015 để xã được công nhận nông thôn mới.

Sau khi hoàn thành, bàn giao các công trình cho UBND xã Triệu Phước, công ty của ông Ga chỉ nhận được 28 triệu đồng trong khi tổng kinh phí là 338 triệu đồng. Số tiền hơn 300 triệu còn thiếu UBND xã xin khất, đợi đến lúc nào thu được tiền đấu giá đất thì trả nợ. Tới nay ông Ga vẫn đang đòi nợ.

Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu?

Khi nói tới chủ nghĩa xã hội, nhiều người đã nghĩ tới một xã hội "làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu".

Giới lý luận vẫn đang tìm cách giải mã mô hình này ở cấp xã, phường.

Tại hội thảo hội thảo khoa học với chủ đề "Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - những vấn đề lý luận và thực tiễn" được tổ chức vào ngày 21/5, ông Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, nói rằng xã phường xã hội chủ nghĩa là cộng đồng hiện đại, xanh, số, nhân văn, hạnh phúc; không phải mô hình bình quân, bao cấp hay quản lý kiểu cũ.

Trong khi đó, Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP HCM, cho rằng việc phân bổ nguồn lực sẽ dựa trên nền tảng kinh tế thị trường, nhưng chính quyền sẽ điều tiết bảo đảm công bằng xã hội và khắc phục những khoảng trống về an sinh.

Trước đó, một số chuyên gia đã nêu ra một số khó khăn mà Hà Nội có thể phải đối mặt.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Chủ nghĩa Xã hội khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội là đô thị có mật độ dân cư cao, đang đối mặt với hàng loạt vấn đề tồn tại kéo dài như hạ tầng quá tải hay ùn tắc giao thông. Đây đều là những bất cập tích tụ qua nhiều năm và nhiều nhiệm kỳ, nên dù đã có cơ chế, chính sách để xử lý, quá trình tháo gỡ vẫn còn nhiều khó khăn và chưa thể giải quyết triệt để.

"Cái khó khăn thứ hai theo tôi là Hà Nội nói riêng và cả nước nói chung là vừa mới sắp xếp lại tổ chức bộ máy chính quyền địa phương hai cấp, cán bộ rất áp lực với những yêu cầu, đòi hỏi rất cao. Bây giờ làm thí điểm thì yêu cầu chắc chắn sẽ cao hơn và áp lực nặng hơn," ông nói thêm.

Việt Nam đang trong quá trình sơ kết một năm chính quyền địa phương 2 cấp. Ở thời điểm hiện tại, mô hình này vẫn còn tồn đọng nhiều vấn đề.

Nghiên cứu Đánh giá nhanh thực trạng cung ứng dịch vụ công trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp công bố gần đây cho biết phường Việt Yên, tỉnh Bắc Ninh có 49 cán bộ phục vụ hơn 66.000 dân, bình quân mỗi công chức phụ trách khoảng 1.347 người.

Khảo sát tại Bắc Ninh và Hưng Yên cho thấy nhiều cán bộ xã phải xử lý đồng thời các lĩnh vực đất đai, hộ tịch, tài chính, dữ liệu dân cư và dịch vụ công trực tuyến.

Cũng theo nghiên cứu này, nhiều phòng chuyên môn ở xã phải xử lý khối lượng công việc tương đương nhiều sở, ngành cấp tỉnh. Chẳng hạn, Phòng Văn hóa-Xã hội của phường Việt Yên có khoảng 12 nhân viên nhưng đảm đương khối lượng công việc tương đương chức năng, nhiệm vụ của 6 sở, ngành cấp tỉnh, gồm nhiều lĩnh vực chuyên sâu.

Báo cáo gọi đây là tình trạng "thể chế đi trước, vận hành theo sau", khi thẩm quyền đã chuyển xuống cấp xã nhưng hướng dẫn chuyên môn, quy trình nội bộ và cơ chế phối hợp chưa hoàn thiện đồng bộ.

Đây là kết quả của việc bỏ cấp huyện, sáp nhập xã phường – một phần của chủ trương sáp nhập tỉnh thành do ông Tô Lâm phát động vào năm 2024. Chủ trương này được thực hiện vô cùng gấp rút. Khoảng thời gian từ khi ông Tô Lâm phát động tinh gọn bộ máy tới khi thực hiện là chưa tới một năm – với hàng chục cơ quan bị ảnh hưởng, hàng trăm ngàn người chịu tác động trực tiếp. Có nhiều việc thực hiện sắp xếp trước khi xây dựng quy định, quy trình.

Tốc độ này không chỉ thể hiện quyền lực chính trị của ông, mà còn thể hiện phong cách triển khai chính sách dưới thời vị lãnh đạo này. Thay vì tìm sự đồng thuận, ông Tô Lâm ban hành chủ trương để cả bộ máy tìm cách thực hiện.

"Vừa chạy vừa xếp hàng" là câu nói ông thường dùng, nhưng tốc độ thi hành nhanh đi kèm với rủi ro, khi các quyết sách không có được sự thảo luận, phản biện có chất lượng.

Ngoài ra, ông Tuấn cũng cho rằng việc thí điểm sẽ cần nguồn đầu tư rất lớn với nhiều công trình nên nguy cơ hình thức, lãng phí cũng là điều đáng lưu tâm. Cùng với đó là rủi ro Hà Nội quá tập trung vào việc thí điểm này và xem nhẹ những nội dung khác.

Dự kiến, danh mục triển khai thí điểm của Hà Nội gồm 19 dự án, gắn với các lĩnh vực trọng tâm, như: hạ tầng, chuyển đổi số, phát triển kinh tế, an sinh xã hội và môi trường.

Trong mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, các nguồn lực sẽ được ưu tiên đầu tư nhiều hơn cho hạ tầng thiết yếu ở cấp cơ sở, như hệ thống y tế cơ sở, trường học, giao thông nội khu, hạ tầng số… Phương án được đề xuất là huy động nguồn lực kết hợp ngân sách nhà nước với xã hội hóa.

Chưa rõ cách thức xã hội hóa sẽ được triển khai như thế nào.

Nhận xét về danh mục 19 dự án này, một bài viết ngày 15/5 trên trang Fulcrum thuộc Viện nghiên cứu ISEAS (Singapore) nhận xét rằng đây thực chất là hướng phát triển theo dạng một "thành phố thông minh".

"Nhãn 'xã hội chủ nghĩa' đóng vai trò như một cây cầu thuận tiện [kết nối] giữa hệ tư tưởng của Đảng và phát triển kinh tế-xã hội, cho phép Đảng Cộng sản Việt Nam trình bày tiến bộ vật chất như bằng chứng cho thấy quá trình chuyển tiếp lên chủ nghĩa xã hội đang diễn ra.

"Nội hàm vận hành vẫn chưa được xác định rõ và có thể đi theo một trong hai hướng: mang nội dung chính sách thực chất hoặc tiếp tục dừng ở mức mang tính khát vọng," bài viết nhận xét.