Bầu cử giữa nhiệm kỳ 2026 ở Mỹ: Tôi đã thấy gì từ những nghịch lý của cử tri qua 17 lần bầu cử trước?

Bánh xe lịch sử chính trị toàn cầu đang quay với tốc độ chóng mặt, và tâm điểm của nó vẫn là Hoa Kỳ.

Những cơn địa chấn kinh tế, cuộc khủng hoảng năng lượng, các cuộc xung đột từ Ukraine đến Iran, và những vết rạn ngày càng sâu đậm trong trật tự địa chính trị, tất cả đang đẩy cộng đồng quốc tế vào một trạng thái bất an.

Mọi ánh mắt đổ dồn về cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ (midterm) sắp tới, ngày 3/11/2026.

Nước Mỹ đang đi về đâu? Liệu Tòa Bạch Ốc sẽ rơi vào cảnh "vịt què" (lame duck), hay một cán cân quyền lực mới sẽ được thiết lập? Lá phiếu của cử tri Mỹ không còn chỉ là chuyện nội bộ của nước Mỹ; nó đã trở thành mối quan tâm của cả thế giới.

Giữa bầu không khí ấy, tôi nhìn lại một hành trình dài mình may mắn được tận mắt chứng kiến – gần 70 năm với những kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ, bắt đầu từ ngày tôi đặt chân đến đất nước này năm 1958, dưới thời Tổng thống Dwight D. Eisenhower.

Mỗi thời đại có một cuộc khủng hoảng của riêng nó.

Đã có những thời khắc nước Mỹ bị chia rẽ trầm trọng: phong trào dân quyền của Martin Luther King thập niên 1960, chiến tranh Việt Nam thập niên 1960 và đầu 1970, Watergate cùng "lạm phát đình trệ" (stagflation) và khủng hoảng con tin Iran thập niên 1970, suy thoái kinh tế đầu thập niên 1980, khủng hoảng Hiệp hội Tiết kiệm và Cho vay (Savings and Loan) thập niên 1980-1990, chiến tranh Iraq, khủng hoảng kinh tế 2008-2009, tranh cãi quanh Obamacare, di dân tại biên giới phía nam, phá thai, những xung đột sắc tộc sau cái chết của George Floyd, COVID-19, khủng hoảng sau bầu cử tổng thống 2020; và ngày nay là cuộc chiến với Iran bùng nổ từ tháng 2/2026 đẩy giá xăng tăng vọt, chi phí sinh hoạt leo thang, cùng cuộc chiến Ukraine chưa có hồi kết.

Nhưng xuyên suốt tất cả những biến động ấy, tôi nhận thấy một điều nổi bật: những nghịch lý trong tâm lý cử tri Mỹ. Người Mỹ vận hành nền dân chủ bằng một thứ logic đôi khi tưởng như mâu thuẫn – vừa thực dụng vừa lý tưởng.

Họ bất mãn với chính trị nhưng vẫn đi bỏ phiếu; trung thành với đảng nhưng vẫn có thể trừng phạt đảng cầm quyền; than phiền Washington chia rẽ nhưng không muốn phe mình nhượng bộ; nghe những con số kinh tế vĩ mô khả quan nhưng vẫn đánh giá nền kinh tế bằng hóa đơn đi chợ.

Năm 2026 xuất hiện thêm một nghịch lý đáng chú ý: người dân lo lạm phát và chi phí sinh hoạt, nhưng đồng thời phải cân nhắc một lời hứa rất cụ thể – 5.000 đô la.

Trước khi đi vào những nghịch lý ấy, hãy nhìn lại 17 cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ mà tôi đã chứng kiến.

Những con số dưới đây cho thấy một khuynh hướng lịch sử rất rõ: trong phần lớn các cuộc bầu cử giữa kỳ, đảng của tổng thống đương nhiệm mất ghế tại Quốc hội.

Bảng trên cho thấy: trong 15 trên 17 kỳ midterm từ 1958 đến 2022, đảng của tổng thống đương nhiệm đã mất ghế tại Hạ viện.

Chỉ có hai ngoại lệ: năm 1998 dưới thời Bill Clinton, khi Đảng Dân chủ tăng 4 ghế, và năm 2002 dưới thời George W. Bush, khi Đảng Cộng hòa tăng 8 ghế.

Nhưng midterm không phải một định luật máy móc.

Năm 2018, Đảng Cộng hòa (dưới thời Trump 1.0) mất 41 ghế Hạ viện nhưng tăng 2 ghế Thượng viện; năm 2022 (dưới thời Biden), Đảng Dân chủ mất 9 ghế Hạ viện nhưng tăng một ghế Thượng viện.

Vì vậy, lịch sử không cho chúng ta biết trước kết quả năm 2026. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: bầu cử giữa nhiệm kỳ thường là thời điểm cử tri Mỹ đánh giá lại cán cân quyền lực sau hai năm của một nhiệm kỳ tổng thống.

Từ gần 70 năm dữ liệu và trải nghiệm, tôi nhận ra tâm trí cử tri Mỹ được dệt nên từ những lực "đẩy" và lực "kéo" đối nghịch nhau, tạo thành cái có thể gọi là "sự phân cực tâm lý – hành vi", thể hiện qua năm nghịch lý cốt lõi dưới đây.

Những nghịch lý kinh điển trong tâm lý cử tri Mỹ

Nghịch lý thứ nhất: Đòi Washington phải đoàn kết hành động, nhưng lại không cho phép người đại diện mình thỏa hiệp lấy một bước

Từ những trang trại vùng Trung Tây đến những đô thị ven biển, một lời than vãn quen thuộc vang lên: "Washington thật bết bát! Các chính trị gia chia rẽ, chỉ biết tranh giành, chẳng làm được gì cho dân!" Cử tri muốn một chính phủ biết hành động – sửa sang hạ tầng, kéo giảm chi phí y tế và bảo vệ biên giới.

Nhưng khi một chính trị gia bắt tay thỏa hiệp với phía bên kia, chính những cử tri ấy có thể coi đó là "phản bội".

Những ứng cử viên ôn hòa có thể bị thách thức ngay từ vòng bầu cử sơ bộ (primary) bởi những đối thủ cứng rắn hơn. Người Mỹ đòi hỏi sự đồng thuận, nhưng nhiều khi lại trao cho người đại diện của mình những thanh gươm chẳng bao giờ chịu tra vào vỏ.

Nghịch lý thứ hai: Lòng trung thành với đảng phái va chạm với sự 'phản bội' giữa nhiệm kỳ

Người Mỹ thường gắn chặt bản sắc chính trị của mình với một đảng. Nhưng đến giữa nhiệm kỳ, một bộ phận cử tri vẫn có thể đảo chiều.

Có những người từng hân hoan bỏ phiếu đưa một vị tổng thống vào Tòa Bạch Ốc hai năm trước, giờ lại sẵn sàng dùng lá phiếu giữa nhiệm kỳ để hạn chế quyền lực của chính tổng thống ấy. Vì sao?

Bởi sâu trong tiềm thức, người Mỹ luôn mang nỗi lo sợ trước quyền lực tuyệt đối. Họ bầu một tổng thống để hành động, nhưng hai năm sau lại dùng midterm để đánh giá chính hành động ấy, kích hoạt cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực.

Nghịch lý thứ ba: Chia rẽ sâu sắc, nhưng vẫn kéo nhau đi bỏ phiếu

Nước Mỹ vốn không xa lạ với những chiến hào văn hóa và chính trị. Sự phát triển của truyền thông xã hội trong những năm gần đây lại càng làm những khác biệt ấy hiện ra rõ nét: gia đình tranh luận trên bàn ăn, bạn bè cãi nhau trên mạng chỉ vì hai nhãn mác: Xanh – Dân chủ; Đỏ – Cộng hòa.

Thế nhưng, sự chia rẽ không nhất thiết dẫn tới thờ ơ chính trị, quay lưng tẩy chay hệ thống. Ngược lại, khi cả hai phía đều tin rằng đất nước đang đứng trước một lựa chọn quan trọng, họ càng có động lực đi bỏ phiếu. Nghịch lý nằm chính ở đó: càng chia rẽ, người Mỹ càng quyết liệt dùng lá phiếu để bảo vệ quan niệm của mình về nước Mỹ.

Nghịch lý thứ tư: Thống kê vĩ mô đối chọi với 'kinh tế túi tiền'

Tại Washington, các cố vấn chính sách thường đưa ra những biểu đồ về GDP, thị trường chứng khoán, thất nghiệp hay lạm phát. Nhưng cử tri sống trong một thế giới gần gũi hơn: "kinh tế túi tiền" (pocket economics).

Điều đó dẫn tới một khái niệm mà tôi gọi là "lạm phát cá nhân" (personal inflation). Chỉ số lạm phát quốc gia được xây dựng từ một rổ hàng hóa và dịch vụ rất rộng; Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ ghi nhận giá của khoảng 80.000 mặt hàng và dịch vụ mỗi tháng. Nhưng mỗi gia đình lại sống với một "rổ hàng hóa" nhỏ hơn nhiều của riêng mình.

Người lớn tuổi quan tâm đến thuốc men, bảo hiểm và y tế; gia đình trẻ lo tiền thuê nhà, thực phẩm và giữ trẻ; người phải lái xe đi làm mỗi ngày đặc biệt nhạy cảm với giá xăng.

Vì vậy, chính phủ có thể nói tốc độ lạm phát đã giảm, nhưng cử tri vẫn hỏi: "Nếu lạm phát đã giảm, tại sao hóa đơn đi chợ của tôi vẫn cao như vậy?"

Câu trả lời khá đơn giản: lạm phát giảm nghĩa là giá tăng chậm hơn, không có nghĩa mức giá quay trở lại nơi nó từng đứng. Đối với cử tri, con số trên báo cáo kinh tế cuối cùng vẫn phải đi qua chiếc ví của chính họ.

Nghịch lý thứ năm: Lo lạm phát, nhưng lời hứa 5.000 đô la vẫn có sức hút

Khi ngày 3/11/2026 đang đến gần, tôi cảm thấy mình đang chứng kiến một nghịch lý đặc biệt. Người dân Mỹ vẫn lo lắng về giá cả và chi phí sinh hoạt.

Trong bối cảnh ấy, Tổng thống Donald Trump đưa ra một lời hứa rất cụ thể: nếu Đảng Cộng hòa giữ được cả Hạ viện lẫn Thượng viện, mỗi công dân Mỹ trưởng thành sẽ nhận một khoản "Trump Dividend" trị giá 5.000 đô la (130 triệu đồng).

Đối với một cá nhân, 5.000 đô la là một số tiền hấp dẫn; đối với một cặp vợ chồng, đó là 10.000 đô la. Nhưng trên quy mô cả nước, nếu áp dụng rộng rãi cho công dân Mỹ trưởng thành, tổng chi phí được ước tính vào khoảng 1.200 tỷ đô la – một khoản tiền khổng lồ.

Và chính ở đây xuất hiện một nghịch lý kinh tế còn lớn hơn. Nếu một phần lớn số tiền ấy nhanh chóng chuyển thành tiêu dùng trong khi khả năng cung ứng hàng hóa và dịch vụ không tăng tương ứng, tổng cầu có thể tăng và tạo thêm áp lực lên giá cả.

Nói cách khác, một chính sách nhằm giúp người dân đối phó với giá sinh hoạt cao cũng có thể, tùy cách tài trợ và phản ứng của nền kinh tế, tạo thêm áp lực lạm phát.

2026: Trump không có tên trên lá phiếu, nhưng cuộc đua khó tách khỏi Trump

Nếu năm 2026 có một điểm khác với nhiều kỳ midterm trước mà tôi đã chứng kiến, thì đó là vai trò đặc biệt của Tổng thống Donald Trump.

Ông không phải ứng cử viên Quốc hội, nhưng theo một số cuộc thăm dò gần đây, sự đánh giá về ông Trump đối với nhiều cử tri lại là một phần quan trọng trong quyết định bỏ phiếu giữa nhiệm kỳ.

Tính đến cuối tháng 9/2026, một số cuộc thăm dò toàn quốc cho thấy mức tín nhiệm của Tổng thống Trump dao động trong khoảng 32–39%: Reuters/Ipsos ghi nhận 32%, CNN/SSRS 33%, trong khi CBS News/YouGov ghi nhận 39%.

Tuy nhiên, không nên biến bất kỳ cuộc thăm dò nào thành lời tiên đoán. Những kết quả này chỉ chụp lại tâm trạng cử tri tại một thời điểm; kết quả của nó có thể thay đổi tùy mẫu khảo sát, cách đặt câu hỏi và nhóm người được khảo sát.

Quan trọng hơn, bầu cử Quốc hội không phải một cuộc bầu cử toàn quốc duy nhất: ngày 3/11/2026, toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 35 ghế Thượng viện được đưa ra bầu.

Vì vậy, câu hỏi đáng quan tâm không phải là "cuộc thăm dò nào đúng?" mà là: trong những tuần cuối, vấn đề nào sẽ quan trọng nhất đối với những cử tri thực sự đi bỏ phiếu? Giá xăng và giá sinh hoạt? 5.000 đô la? Iran? Di dân? Thuế quan? Trump? Chính sách đối ngoại? Hay mong muốn thay đổi hoặc duy trì cán cân quyền lực tại Washington?

Có lẽ câu trả lời không nằm ở một hay hai vấn đề, mà là một sự pha trộn khác nhau trong đầu từng cử tri. Một người có thể là Cộng hòa, đồng ý với ông Trump về di dân nhưng không hài lòng với giá sinh hoạt.

Một người khác có thể là Dân chủ, phản đối ông Trump nhưng đồng ý với một số chính sách cụ thể của ông. Một cử tri độc lập có thể không thích cả hai đảng nhưng quan tâm trước hết đến giá xăng, tiền nhà và 5.000 đô la.

Đó mới là cử tri thật – và cũng là lý do bầu cử giữa nhiệm kỳ thường khó hiểu nếu ta chỉ nhìn cử tri qua hai màu đỏ và xanh.

Sau 17 lần bầu cử giữa kỳ, tôi đã thấy gì?

Từ Eisenhower đến Kennedy; từ Johnson và Việt Nam đến Nixon và Watergate; từ Reagan đến Clinton; từ Bush và Iraq đến Obama, Trump, Biden, rồi trở lại Trump – tôi đã nhiều lần chứng kiến một nước Mỹ tưởng như chia rẽ đến mức không thể tìm được tiếng nói chung.

Nhưng rồi mùa midterm lại đến, và cử tri lặng lẽ sắp xếp lại cán cân: đảng nào thắng nhiều ghế hơn sẽ nắm quyền kiểm soát Hạ viện hay Thượng viện; đảng nào thua trở thành phe đối lập, chuẩn bị cho chu kỳ bầu cử hai năm sau.

Tôi không thể rút ra một công thức đơn giản rằng cử tri Mỹ luôn nghiêng về bên này hay bên kia.

Điều tôi thấy bền bỉ hơn là khả năng điều chỉnh cán cân quyền lực bằng lá phiếu: có khi sự điều chỉnh rất lớn, như năm 1994 dưới thời Clinton hay 2010 dưới thời Obama; có khi nhỏ, như năm 2022 dưới thời Biden; và đôi khi, như 1998 dưới thời Clinton hay 2002 dưới thời George W. Bush, đảng của tổng thống đương nhiệm lại đi ngược khuynh hướng thông thường và giành thêm ghế Hạ viện.

Sự ổn định kỳ diệu nằm ngay trong những mâu thuẫn

Mùa thu năm 1958, kỳ midterm đầu tiên tôi chứng kiến trên đất Mỹ, có một điều tôi không hiểu nổi. Tổng thống Eisenhower là vị tướng từng dẫn quân Đồng minh tới chiến thắng trong Thế chiến II, là người vẫn được đa số dân Mỹ kính trọng, vậy mà Đảng Cộng hòa của ông mất 48 ghế Hạ viện và 13 ghế Thượng viện chỉ trong một đêm.

Nền kinh tế vừa qua một cơn suy thoái, vệ tinh Sputnik của Liên Xô vừa khiến nước Mỹ giật mình, và cử tri đã lên tiếng – không xuống đường, không lật đổ ai, chỉ lặng lẽ bỏ phiếu.

Phải mất nhiều năm tôi mới hiểu: đó không phải sự vô ơn, mà là cách người Mỹ nhắc nhở những người cầm quyền rằng quyền lực ở Washington chỉ là quyền lực được ủy thác, và có kỳ hạn.

Từng ấy nghịch lý cho tôi thấy nước Mỹ chưa bao giờ đi theo một đường thẳng. Nhiều nhà quan sát bên ngoài – và không ít người Mỹ bi quan – nhìn những mâu thuẫn ấy như triệu chứng của một hệ thống đang suy yếu.

Tôi lại thấy điều ngược lại: chính những lực "kéo" và "đẩy" đối nghịch ấy đã nhiều lần buộc hệ thống phải tự điều chỉnh.

Nền dân chủ Mỹ chưa bao giờ là một cỗ máy êm ả; nó giống một động cơ ồn ào, rung lắc, đôi khi tưởng như sắp vỡ tung.

Nhưng sau mỗi cuộc tranh cãi, mỗi cuộc khủng hoảng, quyền quyết định cuối cùng lại trở về tay cử tri – những người có thể giữ nguyên cán cân quyền lực hoặc lật ngược nó, có thể thưởng cho đảng cầm quyền hoặc trừng phạt chính đảng ấy.

Ngày 3/11/2026, sau khi nhiều người đã bỏ phiếu qua bưu điện, hàng triệu người Mỹ khác sẽ bước vào phòng phiếu – một phòng tập thể dục ở trường học, một trung tâm cộng đồng, một nhà thờ nhỏ bên đường.

Mỗi người mang theo những nghịch lý của riêng mình: chán ghét chính trị nhưng vẫn tham gia chính trị; chia rẽ sâu sắc nhưng cuối cùng vẫn trở lại lá phiếu để phân định quyền lực; muốn Washington hợp tác nhưng không muốn phe mình nhượng bộ; nghe những con số vĩ mô khả quan nhưng chấm điểm nền kinh tế bằng hóa đơn đi chợ, tiền nhà và giá xăng.

Riêng năm nay, những lo lắng về giá sinh hoạt, nhà ở, y tế và kinh tế vẫn đè nặng lên nhiều gia đình. Chính trong hoàn cảnh ấy, cử tri lại phải cân nhắc lời hứa về tấm chi phiếu 5.000 đô la – một số tiền rất hấp dẫn đối với nhiều gia đình, nhưng đi cùng những câu hỏi lớn về nguồn tài trợ, ngân sách và lạm phát.

Vì vậy, câu hỏi của midterm 2026 không đơn giản là Cộng hòa hay Dân chủ, mà là: trong tất cả những lực kéo và lực đẩy đang giằng co trong lòng cử tri Mỹ, lực nào sẽ mạnh hơn vào chính khoảnh khắc họ thực sự cầm lá phiếu trong tay?

Đó sẽ là kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ thứ 18 trong đời tôi. Vấn đề đã đổi, ứng cử viên đã đổi, và nước Mỹ hôm nay khác rất xa nước Mỹ mà tôi đặt chân đến năm 1958.

Sau 17 lần chứng kiến, tôi không còn cố đoán cử tri Mỹ sẽ bỏ phiếu ra sao. Tôi chỉ chờ xem – với gần như nguyên vẹn sự tò mò của chàng thanh niên năm ấy.

Nhìn lại gần 70 năm, có lẽ nghịch lý lớn nhất tôi học được về cử tri Mỹ là thế này: họ có thể bất đồng về gần như mọi điều – nước Mỹ là gì, và phải đi về đâu – nhưng cứ đến ngày bầu cử, họ lại cùng đồng ý về một điều duy nhất: tranh cãi thì để lá phiếu phân xử. Đó là lý do cử tri Mỹ vẫn luôn có thể làm ngạc nhiên cả những người tưởng rằng mình đã hiểu họ.

Và đó cũng là bài học tôi chưa hiểu nổi vào mùa thu năm 1958: ở Washington, quyền lực chỉ là quyền lực được ủy thác – và cứ hai năm một lần, vào đúng ngày thứ Ba sau ngày thứ Hai đầu tiên của Tháng Mười Một, cử tri Mỹ lại đến đòi lại.

* Giáo sư Nguyễn Tiến Hưng sinh năm 1935 ở Thanh Hóa, từng giữ chức Tổng trưởng Kế hoạch của Chính phủ Việt Nam Cộng hòa kiêm cố vấn của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu trước 1975 ở Sài Gòn. Ông là tác giả cuốn Khi Đồng minh Tháo chạy và là đồng tác giả cuốn The Palace Files- Hồ sơ Dinh Độc Lập, viết cùng Jerrold L. Schecter bằng tiếng Anh. Hiện ông định cư tại Virginia, Hoa Kỳ.