Nguyễn Viện và hiện thực thay thế

Có những kẻ đi mãi không về, một tiểu thuyết mới của nhà văn Nguyễn Viện vừa được NXB Nhân Ảnh (Canada) xuất bản, tháng 3/2026 và do Amazon phát hành toàn cầu.

Câu chuyện kể về Thạch Xung từ lúc sinh ra trong làng quê, một Rume huyền ảo an bình bỗng tan hoang trong khói lửa.

Những con người hiền lành bị thất tán và truy bức trong sự hỗn mang của thời cuộc từ chiến tranh đến hoà bình, từ làng quê đến thành phố và những dặm đường mưu sinh bất định.

Cả cho đến khi chết đi, Thạch Xung vẫn luôn luôn là kẻ trốn chạy. Số phận hay lịch sử không cho phép con người chọn lựa. Hay nói cách khác, sự chọn lựa nào cũng là bi kịch.

Có những kẻ đi mãi không về không viết về lịch sử, nhưng lịch sử là một hiện thực được thay thế bởi những số phận con người cụ thể và chân thực.

Về Nguyễn Viện, ông là một tác giả ngoài luồng thuộc dòng văn chương phản kháng.

Tác phẩm của ông không được xuất bản ở Việt Nam, cũng như tên tuổi của ông bị cấm đoán trên tất cả mọi phương tiện truyền thông chính thống kể từ sau khi tiểu thuyết Thời của những tiên tri giả của ông do NXB Công An Nhân Dân ấn hành năm 2003 bị thu hồi.

Nhà văn Nguyễn Viện hiện sống tại TP Hồ Chí Minh và ông là thành viên chính thức của Ban Giám khảo giải thưởng Văn Việt (Văn Đoàn Độc Lập) hằng năm.

Trong tiểu thuyết của Nguyễn Viện, Có những kẻ đi mãi không về, các sự kiện lịch sử tạo ra nguồn cảm hứng cho tác giả, như cuộc chiến Nam Bắc hai mươi năm, lính Mỹ ở Việt Nam, hoạt động của giới giang hồ và cảnh sát, của Mặt trận giải phóng miền Nam.

Cuốn sách ngắn, trên một trăm trang, nhưng mang lại cái nhìn đặc sắc về lịch sử xung đột của người Việt, thời kỳ Việt Nam Cộng Hòa, thời kỳ sau năm 1975, những bi kịch và hài kịch của các thể chế. Đó là lịch sử của các sự kiện. Văn học còn có một thứ lịch sử khác, được tạo ra bởi tác giả. Bởi lối kể chuyện.

"Thạch Xâm đứng trước mặt anh, đầu súng AK chĩa vào đầu.

"Sao anh đến đây?" Thạch Xâm hỏi.

"Anh đào ngũ."

"Giờ anh tính sao? Muốn theo cách mạng à?"

"Không. Nếu có thể em cho anh ít lương thực và thả cho anh đi."

Nguyễn Viện được gọi là nhà văn ngoài lề, tác phẩm của anh là sự đề kháng văn hóa. Cách viết giản dị, câu văn rõ ràng, không có những biến đổi lớn về văn phạm.

Về nội dung, anh lại có cái nhìn quyết liệt, nhằm tháo tung mọi bí ẩn lịch sử, đặt ra nhiều giả thuyết, nhiều khả năng. Thực ra ngay từ khi còn bé, nhân vật Thạch Xung đã lìa bỏ quê hương bản quán sau cái chết của một người đàn ông quan trọng trong đời chàng.

Hôm sau nữa, Thạch Xung lấy chiếc xe đạp cùng con chó của ông Thày bỏ nhà, bỏ Rume đi, khi trời còn chưa sáng.

Không từ biệt một ai….Rume không còn bình an. Cái chết của ông Thày khởi đầu cho một Rume tan rã.

Rume tan rã hay quê hương Việt Nam tan rã?

Các câu chuyện không dừng lại ở một nơi chốn, chúng trải rộng qua nhiều nơi, những năm tháng.

Điều này cho phép anh mở rộng chủ đề, thay đổi các góc nhìn. Câu chuyện không hoàn toàn mới, các nhân vật cũng khá quen thuộc, nhưng sự sắp xếp các tình huống, cách đối thoại, sự mô tả nhân vật là bí quyết thành công của tác giả.

Trong một lối văn chừng mực, tư tưởng của tác giả làm nên sự mới mẻ của tác phẩm.

Nguyễn Viện là nhà văn hậu hiện đại không phải vì cách hành văn, mà vì tư tưởng và cảm hứng nghệ thuật, đến lượt chúng, chi phối hành động của nhân vật.

Các nhân vật của anh phần nhiều có tính quy ước, và mặc dù đó không phải là điểm mạnh của văn xuôi, cách mô tả quy ước này làm cho người đọc dễ quen thuộc với các tình huống bất ngờ, với tính mỉa mai hài hước thoảng chất Tây phương của anh.

"Tôi phóng tầm mắt nhìn ra xung quanh. Rume đẹp với một địa hình đầy chất thơ. Có con suối ở gần, có ngọn núi xa xa, những vườn cây xanh um. Tôi thấy thì bọn tư bản mới bất nhân còn thấy rõ hơn. Chúng nhìn thấy Rume là một tiềm năng. Và Rume bị đánh úp."

Bằng cách kể lại câu chuyện về một vùng đất, Nguyễn Viện biểu lộ khả năng đặc sắc của anh trong việc đánh giá lịch sử cùng lúc bằng sự châm biếm và tính trữ tình.

Chân dung các nhân vật như ông bán muối, gọi là ông Muối, vợ là bà Mắm, ông Thày, Thạch Xung, đứa con của cô gái, đồng chí cách mạng, lão thọt, đại úy Hổ Cáp, Hai Mãnh, James, Mimi, đều sắc nét.

Trong phần hai, nhân vật Thạch Xung trở thành người kể chuyện xưng tôi.

Trong truyện có những cái tên có thật được nhắc tới: Hữu Loan, Bùi Giáng, và có những sự kiện có thật.

Phần một gồm có mười bốn chương ngắn, mỗi chương khoảng năm đến bảy trang, phần hai có mười chương, nhưng phần ba chỉ có một đoạn ngắn, khoảng chín mười dòng.

Tác giả ghi ngày hoàn tất là 14/12/2025. So với những tiểu thuyết trước đây của anh, lối viết mượt mà hơn, ngôn ngữ hài hước cay đắng có dịu đi hơn.

Câu chuyện được diễn tả mạch lạc mặc dù sự phân mảnh về thời gian và khung cảnh, tính chất phi tuyến tính của lời kể vẫn còn hiện diện, nhưng trở nên ít thách thức.

Nguyễn Viện nặng về kể một câu chuyện hơn là mô tả các chi tiết, và cố tình đi ngược lại thói quen của các tác giả hiện nay, ví dụ Muarakami, người cực tả chi tiết, đôi khi đến mức nhàm chán và lặp lại.

Tuy nhiên vẫn có những lúc mà người đọc muốn anh dừng lâu hơn, có những đoạn cảm động:

Cuộc đời có đáng được tha thứ không? Thạch Xung không biết, nhưng chàng cũng mơ hồ nhận thấy chính mình mới cần được tha thứ cho dù chàng chẳng có lỗi gì.

Cách kể pha lẫn với lời nhận xét. Điều ấy làm cho mọi việc sáng rõ lên.

Tuy vậy, tôi muốn anh lùi lại hơn nữa để nhân vật tự kể lại câu chuyện của mình.

Một trong những chủ đề của cuốn sách là tội lỗi và tha thứ.

Tiểu thuyết của Nguyễn Viện là một hiện thực thay thế, tức là một hiện thực mới dùng để thay thế cho hiện thực mà chúng ta gặp hằng ngày, như một người có hai khuôn mặt, có hai trái tim, như một lịch sử có hai dòng kể, như một cuộc chiến tranh mà bên nào cũng cho là mình thắng cuộc.

Sự phán đoán của tác giả đối với hiện thực hôm nay, sự túng quẫn của con người, bộc lộ một cái nhìn tuy chính trị nhưng vẫn cá nhân.

Anh không lên giọng rao giảng, anh thản nhiên nói ra ý kiến của mình, và đối với tôi, gần như là hồn nhiên bất ngờ.

Sự tách rời của nhân vật ra khỏi hoàn cảnh lịch sử vừa là một dụng ý nghệ thuật vừa là phong cách suy tưởng của anh.

Viết là một trò chơi, trong khi người khác chơi với ngôn ngữ thì Nguyễn Viện chơi với các nhân vật của mình, với lịch sử mà anh phản đối, với tự sự mà anh bác bỏ, với lòng thương yêu mà anh gìn giữ.

"Nó làm chấn thương cả hai phía, tôi biết điều ấy. Lẽ ra nó không nên xảy ra, nhưng nó đã xảy ra. Chiến tranh tạo ra hoà bình theo cách khó chịu nhất. Dẫu sao, nhờ thế chúng ta lại có cơ hội ngồi với nhau."

Tiểu thuyết Nguyễn Viện không phải là tiểu thuyết lịch sử nhưng là tiểu thuyết trữ tình mang tính lịch sử.

Đó không phải là một lịch sử theo nghĩa thông thường mà là lịch sử khác, mới lạ, kì quặc, phi lý, dùng để thay thế.

Thế giới chia làm hai: những người thắng cuộc và những người thua cuộc, những người vĩnh viễn trong sạch và những người dễ ô nhiễm, những người thủ ác và nạn nhân.

Nguyễn Viện đi giữa hai thế giới ấy, tò mò quan sát, không ngớt suy nghĩ và thỉnh thoảng đưa ra nhận xét, có khi quá ít, có khi quá nhiều, nhưng bao giờ anh cũng thành thật với nhân vật của mình.

Tức là với người đọc của mình. Anh có khuynh hướng tìm về thiên nhiên và nguyên thủy.

Tôi không biết đó là phản ứng tự nhiên của một người sống ở đô thị hay đó là hoài bão của nhà văn như một thông điệp.

Thiên nhiên của Nguyễn Viện đẹp và thơ mộng. Nếu được viết sâu hơn nữa, thiên nhiên ấy trở nên một nguồn hấp dẫn và tăng tính thuyết phục của các luận điểm.

Trong khi nhà văn dấn thân vào hiện thực, bạo lực và dung tục, hôm nay, không lánh đời, anh biết lùi lại trong thời gian để giữ khoảng cách cho các suy nghĩ, sự lắng lại cho các cảm xúc.

"Đó là bia mộ của chàng. Không năm tháng. Không nơi chốn. Không đến và không đi. Chàng ở đó mãi mãi với nhang khói, những bông hoa dại và một tình yêu thầm lặng của Cô Hoa Sứ."

Chàng là Thạch Xung, là người rời bỏ, là kẻ chạy trốn. Chàng không muốn tham gia vào các cuộc xung đột, không muốn chọn lựa phe nhóm, không muốn can dự vào các tội ác, dù đến từ phía nào.

Chàng là người từ chối lịch sử. Nguyễn Viện mang một lịch sử khác, một hiện thực khác, vào đời sống, làm cho nó trở thành một phần của máu thịt hôm nay, không khí hôm nay, sự cô độc và sự nghèo nàn xúc cảm hôm nay.

Anh là sự đề kháng đối với cái xấu xa, hèn mọn, sự truy bức con người, dù chúng đến từ thiên nhiên hay xã hội.

Tôi tiếc là anh không đi sâu phân tích đời sống nội tâm của nhân vật, ngược lại anh chú ý quan sát hành vi của họ và dùng hành vi và ngôn ngữ để mô tả số phận.

Tiểu thuyết mô tả những cá nhân cô độc, những cá nhân này đến lượt họ có nhu cầu tìm đến với nhau, che chở và yêu thương nhau, nhưng sự mô tả ấy không rời rạc, mà tập trung, như một hoạt cảnh, hay một dàn hợp xướng, vang lên tiếng nói của những người khốn khổ.

Khi đọc Nguyễn Viện, tôi nhìn thấy hình bóng của người khác trong một người, dấu ấn của lịch sử trong một số phận, và những hoàn cảnh khắc nghiệt bi thương, thời chiến tranh hai mươi năm, trước đó nữa, và thời hậu chiến.

Sự dịch chuyển giữa các câu chuyện làm cho mối quan hệ gián đoạn, đột ngột, vượt qua liên kết tuyến tính, thể hiện khả năng của cuốn tiểu thuyết Có những kẻ đi mãi không về trở thành không phải là một câu chuyện hoàn chỉnh, mà là cuộc đối thoại không ngớt giữa tác giả và độc giả, giữa độc giả và nhân vật, và đó là một thành công đặc biệt của cuốn sách.