Tổ chức nhân quyền phản đối việc Bộ Công an Việt Nam muốn nâng mức hình phạt trong Bộ luật Hình sự

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch - HRW) vừa kêu gọi các cơ quan chức năng Việt Nam bác bỏ những đề xuất sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng tăng mức hình phạt đối với một số tội danh vốn đã bị giới chỉ trích cho là "mơ hồ".

Trước đó, Bộ Công an Việt Nam đã trình dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự lên Quốc hội để xem xét trong kỳ họp diễn ra từ ngày 3 đến 24/8/2026.

Dự kiến bộ luật sửa đổi sẽ được thông qua vào ngày 20/10, tại kỳ họp thứ hai của Quốc hội.

Đáng chú ý, Bộ Công an đề xuất tăng mức phạt đối với người bị cho là vi phạm một số khoản của Điều 331 và Điều 117.

Đây là hai điều luật từng gây nhiều tranh cãi, bị các tổ chức nhân quyền cho là mơ hồ, với nội hàm quá rộng.

Cụ thể, Bộ Công an đề xuất người vi phạm khoản 2 Điều 331, quy định về các hành vi bị cho là "xâm phạm lợi ích của Nhà nước", sẽ bị phạt tối thiểu ba năm tù, tăng từ mức tối thiểu hai năm tù trong luật hiện hành.

Với Điều 117, cấm "làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam", Bộ Công an đề xuất sửa đổi để mở rộng phạm vi cấm sang các hành vi "nhằm chống Đảng Cộng sản Việt Nam".

Bộ Công an cũng đề xuất hình sự hóa các hành vi xúc phạm cờ Đảng Cộng sản Việt Nam, với mức phạt tù lên đến ba năm.

Ngoài ra, Bộ Công an muốn bỏ hình thức cảnh cáo, vốn là mức xử phạt nhẹ nhất đối với người phạm tội.

Theo Bộ luật Hình sự hiện hành, cảnh cáo có thể được áp dụng với người phạm tội ít nghiêm trọng, có nhiều tình tiết giảm nhẹ nhưng chưa đến mức được miễn hình phạt.

Trong dự thảo sửa đổi, hình phạt nhẹ nhất sẽ là phạt tiền, bất kể mức độ vi phạm.

Dự thảo cũng giảm số tội danh có thể bị áp dụng án tử hình từ 10 xuống còn bốn, gồm tội phản quốc, giết người, sản xuất ma túy và khủng bố.

HRW cho rằng Việt Nam nên tận dụng cơ hội này để xóa bỏ hoàn toàn án tử hình.

Trong khi tăng hình phạt đối với một số tội danh, Bộ Công an cũng đề xuất miễn trách nhiệm hình sự cho công an, lực lượng vũ trang và lực lượng dân quân tự vệ đối với các hành vi được thực hiện trong khi thi hành nhiệm vụ.

Theo HRW, các sửa đổi được đề xuất sẽ làm tăng mức phạt vốn đã nghiêm khắc đối với những tội danh có nội hàm mơ hồ và phạm vi quá rộng, xâm phạm quyền tự do ngôn luận và các quyền khác.

"Quốc hội Việt Nam nên bác bỏ dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi của Bộ Công an và tất cả những điều khoản vi phạm quyền mà chính quyền thường xuyên sử dụng để bịt tiếng nói của những người chỉ trích," bà Elaine Pearson, Giám đốc khu vực châu Á của HRW, nói.

"Quyền tự do ngôn luận có nghĩa là mọi người có thể bày tỏ những quan điểm chỉ trích chính phủ mà không phải lo sợ bị trừng phạt."

Cũng trong kỳ họp này, Quốc hội Việt Nam dự kiến xem xét dự thảo sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự.

Theo đề xuất của Bộ Công an, các "cơ quan điều tra thuộc Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao" sẽ bị bãi bỏ.

Nếu được thông qua, sẽ không còn cơ quan nào ngoài lực lượng công an có thẩm quyền điều tra các cáo buộc sai phạm của công an và các lực lượng an ninh khác.

"Luật hình sự của Việt Nam cần được sửa đổi theo hướng bảo vệ tốt hơn các quyền của người dân, chứ không phải tạo điều kiện cho công an lạm quyền nhiều hơn," bà Pearson nói.

Bà kêu gọi các nhà tài trợ quốc tế và các đối tác thương mại gây sức ép để chính phủ Việt Nam sửa đổi Bộ luật Hình sự, bảo đảm các quyền con người được bảo vệ cả trên luật pháp lẫn trong thực tế.

HRW cho rằng việc sửa đổi này vi phạm các quyền cơ bản của con người.

HRW đồng thời kêu gọi Việt Nam sửa đổi luật để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về nhân quyền.

Điều 331 và Điều 117

Riêng từ năm 2018 đến đầu năm 2025, các tòa án tại Việt Nam đã kết án ít nhất 124 người theo Điều 331, với xu hướng gia tăng các vụ bắt giữ và xét xử liên quan đến phát ngôn trên mạng xã hội.

Trong năm 2025, ít nhất 32 người bị kết án tù theo Điều 331.

Với Điều 117, vụ việc đáng chú ý mới đây nhất là vụ khởi tố 5 người vì liên quan đến việc xuất bản cuốn sách về lãnh tụ Hồ Chí Minh: Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng.

Năm người này gồm Nguyễn Thành Nam, Trần Việt Anh, Nguyễn Thúy Hằng, Đào Bá Đoàn và Nguyễn Văn Yên.

HRW cho biết trong giai đoạn 2024–tháng 4/2025, ít nhất 16 người bị kết án tù theo Điều 117.

Trong khi đó, theo thống kê của Tổ chức Project88, đến cuối năm 2025, 72 trong số 268 tù nhân lương tâm bị kết án hoặc truy tố theo Điều 117.

Đáng chú ý, Điều 331 đang được sử dụng ngày càng nhiều, xuất hiện trong 64% các vụ bắt giữ chính trị mà Project88 ghi nhận trong năm 2025, trong khi Điều 117 xuất hiện trong 14 vụ.

Năm 2022, bảy tổ chức xã hội dân sự ở Việt Nam và 79 trí thức đồng soạn thảo một kiến nghị yêu cầu bãi bỏ ba điều luật trong Bộ luật Hình sự năm 2015.

Bản Kiến nghị có nội dung yêu cầu nhà nước bãi bỏ hoặc sửa ba điều luật, gồm Điều 109 "Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân", Điều 117 "Tội phát tán tài liệu nhằm chống Nhà nước"; và Điều 331 "Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước".

Luật sư Đặng Đình Mạnh, người đang tị nạn tại Mỹ và từng có nhiều thân chủ bị kết án bởi Điều 117, giải thích với BBC News Tiếng Việt vào thời điểm đó:

"Cùng với Điều 331, thì Điều 117 không nên được điển chế vào Bộ luật Hình sự Việt Nam. Vì các điều luật này hạn chế quyền tự do ngôn luận theo Điều 25 của Hiến pháp, không những thế, cũng hạn chế Điều 19 trong Công ước về các quyền chính trị và dân sự (ICCPR) 1966 mà Nhà nước Việt Nam đã tham gia ký kết từ năm 1982."