Тиббий чиқинди ё мўъжизавий даво: Чақалоқ йўлдоши ноқонуний савдоси нега авж олмоқда?

Покистонда шифохоналардан инсон плаценталарини олиб чиқиб, қаришга қарши инъекциялар тайёрлаш учун ишлатишда гумон қилинаётган жиноий гуруҳ фаолияти юзасидан тергов бошланди.

Федерал тергов агентлиги (FIA) бу гуруҳ ҳар ой турли шифохоналардан 200 килограмм плацентани сотиб олганини иддао қилмоқда.

FIA'нинг BBC News Urdu'га маълум қилишича, улар плаценталарни қуритиб, қайта ишлов берганидан сўнг хорижга жўнатган.

Ўтган ой охирида пойтахт Исломободда ўтказилган рейд вақтида расмийлар ноқонуний қайта ишлаш корхонасида инсон плацентаси экани тахмин қилинаётган 500 килограмм маҳсулотни аниқлади. Бу воқеа беш кишининг қўлга олинишига сабаб бўлди.

Агентлик тарқатган суратларда «плацентани сақлаш ва қайта ишлаш учун мослаштирилган корхона» деб таърифланган уй ичидаги аравачаларга жойланган патнисларда қуритилган плаценталар кўрсатилган.

Покистон Инсон аъзоларини трансплантация қилиш бошқармаси ходими Ҳина Канвал BBC News Urdu'га маълум қилишича, беш нафар гумонланувчи Исломобод ва Равалпиндидаги шифохоналарга ҳар бир плацента учун тахминан 2,90 доллардан тўлаган. Унинг айтишича, бу шифохона маъмуриятининг ҳамкорлигисиз амалга ошиши мумкин эмас эди.

FIA маълумотларига кўра, ушбу плаценталар хорижга олиб чиқилиб, қаришга қарши инъекциялар тайёрлаш учун ишлатилиши режалаштирилган. Ҳар бир шундай инъекциянинг нархи 2530 долларга баҳоланган.

Канвалнинг айтишича, косметик жарроҳлик соҳасида инсон плацентасига талаб катта, аммо Покистонда уни сотиб олиш ёки сотиш ноқонуний ҳисобланади.

Тижорий мақсадларда инсон аъзоларини олишда айбдор деб топилганлар 10 йилгача қамоқ жазосига ҳукм қилиниши ва 3600 долларгача жарима тўлаши мумкин.

FIA маълум қилишича, мазкур жиноий гуруҳ фаолияти Лаҳор ва Пешовар каби бошқа йирик шаҳарларга ҳам тарқалган. Агентлик, шунингдек, эҳтимолий шериклик ҳолатларини аниқлаш мақсадида миграция хизмати ходимлари, чиқиндиларни бошқариш компаниялари ва шифохоналар фаолиятини ҳам текширмоқда.

FIA расмийси BBC News Urdu'га маълум қилишича, агентлик аввал ҳам «инсон аъзоларини ноқонуний трансплантация қилишга қарши бир қатор чоралар кўрган», аммо бу инсон плацентаси билан шуғулланувчи «уюшган, халқаро тармоқ»га боғлиқ илк иш ҳисобланади.

Расмийлар айтишича, беш нафар гумонланувчи дастлаб қўй плацентаси билан ишлаётганини айтган, аммо қўшимча сўроқлардан сўнг унинг инсон плацентаси эканини тан олган.

Шунингдек, FIA ходимлари Исломобод халқаро аэропортида Въетнамга олиб кетилаётган 100 килограмм инсон плацентасини ушлаб қолган. Въетнамда бундай маҳсулотларни ишлатиш тақиқланган, гарчи ҳайвон плацентасидан фойдаланишга рухсат берилган бўлса ҳам.

FIA ҳозирга қадар инсон плацентаси савдосига алоқадорликда гумон қилинаётган жами тўққиз кишини ҳибсга олган. Уларнинг барчаси ҳозирча ҳибсда сақланмоқда.

Покистонлик гинеколог Садаф Тариқнинг айтишича, "ўта юқумли тиббий чиқинди" ҳисобланадиган плацентани йўқ қилиш қатъий қоидалар асосида амалга оширилади.

У BBC News Urdu'га маълум қилишича, туғруқдан сўнг дарҳол плацента алоҳида олиниб, ичида плацента борлиги кўрсатилган сариқ рангли биологик хавфли чиқиндилар халтасига маҳкам ёпилади.

"Шундан сўнг у чириб кетиши ва ёқимсиз ҳид чиқармаслиги учун туғруқ хонаси ёки операция залидан шифохонанинг марказий совитиш хонасига олиб ўтилади», дейди у.

Тариқнинг айтишича, плацентани кўпи билан 24 соат сақлаш мумкин.

"Шундан кейин плацента каби барча патологик чиқиндилар стандарт тиббий тартиб – ёқиш усули орқали йўқ қилинади. Бу давлат шифохонаси бўладими ёки хусусий шифохона - барчасида бир хил усул қўлланади", дейди у.

Тариқнинг сўзларига кўра, бу ишни ҳукумат томонидан тасдиқланган чиқинди ширкатлари амалга оширади. Ҳар қандай шифохона уларга бундай материалларни топширганда, мунтазам ҳисоб юритилади ва бу қайдлар ваколатли органлар томонидан доимий равишда текшириб борилади.

Aнъанавий табобатда қўллаш

Плацента – ҳомиладорлик даврида бачадонда ривожланадиган ва она қорнидаги боланинг ҳаётини таъминлайдиган вақтинчалик аъзодир.

У киндик орқали бола билан боғланган бўлиб, унга кислород ва озуқа моддаларини етказиб беради, шу билан бирга чиқинди моддаларни олиб чиқади.

Табиий туғруқда плацента бола туғилганидан кўп ўтмай туғруқ йўли орқали чиқади. Кесарево кесиш амалиётида эса шифокорлар уни жарроҳлик йўли билан олиб ташлайди.

Аммо айрим одамлар оқсил, темир ва ёғ моддаларига бой бўлган плацента катталар учун ҳам фойдали озуқа деб ҳисоблайди. Плацента экстрактларидан асрлар давомида турли маданиятларда анъанавий тиббиётда фойдаланиб келинган.

АҚШда жойлашган Polaris бозор тадқиқотлари компанияси маълумотларига кўра, ҳозирда жаҳон бўйича қонуний плацента савдоси ҳажми 700 миллион доллардан ошади ва 2034 йилга бориб 1,4 миллиард доллардан юқори бўлиши кутилмоқда.

Polaris таъкидлашича, бу ўсиш чўчқа, қўй, от ва инсон плацентаси экстрактларига бўлган талабнинг ортиши билан боғлиқ.

"Плацента нафақат ҳомиладорлик жараёнида муҳим аҳамиятга эга – у тиббиёт ва илм-фанда ҳам муҳим объектга айланди", дейди Polaris катта таҳлилчиси Нитин Тамбе.

"Чақалоқларни озиқлантиришдан тортиб, янги тиббий даволаш усуллари ва гўзаллик соҳасидаги инновацияларга туртки беришгача бўлган имкониятлари ҳали ҳам кенгайиб бормоқда", дея қўшимча қилади у.

Ажабланарлиси шундаки, плацентанинг асосий вазифаси – ҳаётнинг энг илк босқичларида уни таъминлаш бўлганига қарамай, ундан олинадиган кўплаб экстрактлар қариш билан боғлиқ ҳолатларни даволашга қаратилган. Улар орасида:

Аммо таркибида эстроген ва прогестерон каби кўп миқдорда аёл гормонлари бўлган плацента баъзи дорилар тайёрлашда ҳам қўлланади. Айримлар бу дорилардан туғруқдан кейинги депрессияни даволашда фойдаланади.

Шунингдек, у одатий даволаш усуллари самараси чекланган айрим ҳолатларда, жумладан, аутоиммун ва неврологик касалликларда – инсулт, сурункали чарчоқ синдроми, Паркинсон касаллиги мобайнида склерозлар, мушак дистрофияси, шунингдек жигар касалликлари, Крон касаллиги ва ҳатто саратон каби ҳолатларда ҳам қўлланиб келинган.

"Тадқиқотлар шуни ҳам кўрсатадики, плацента темир миқдорини ошириш ва туғруқдан кейинги камқонликни даволашга мўлжалланган дориларда фойдали бўлиши мумкин", дейди Тариқ.

Шунингдек, ундан тўқималар тикланишига ёрдам бериши мумкинлиги айтилган таблетка ва инъекциялар ҳам тайёрланган.

"Айниқса, плацентанинг ички қатлами ўсиш омилларига эга хусусиятлари билан танилган. У чуқур жароҳатлар, оғир куйишлар, яралар ва кўз жароҳатлари каби ҳолатларда жарроҳлик амалиётларига ёрдамчи даволаш сифатида ҳам қўлланади", дейди Тариқ.

Бироқ бу амалиётлар ортидаги илмий далиллар даражаси турлича, дунё мамлакатларидаги уларга оид қоидалар ҳам бир-биридан фарқ қилади.

Япониянинг Japan Bio Products (JBP) компанияси Осиё бўйлаб 100 фоиз кукун ҳолатига келтирилган плацентадан тайёрланган капсулаларни парҳез қўшимчалари сифатида экспорт қилади. Маҳсулот таркиби айрим бозорларга қараб инсон плацентаси, шунингдек, чўчқа ёки от плацентасидан тайёрланиши мумкин.

"Осиёликлар плацента асосидаги маҳсулотларга нисбатан очиқроқ муносабатда бўлишади, чунки айрим халқларда, масалан, хитойликларда плацентани истеъмол қилиш анъанаси тарихан мавжуд", деди JBP компаниясининг Жануби-Шарқий Осиё давлатлари ассоциацияси бўйича менежери Уинстон Оой NutraIngredients янгиликлар сайтига.

"Интернетда маълумотлар кўпайиб бораётгани сабабли одамлар плацента асосидаги маҳсулотлар ҳақида кўпроқ хабардор бўлмоқда ва уларга бўлган талаб ҳам ортиб бормоқда", дея қўшимча қилади у.

Хитойдаги ноқонуний савдо

Хитойда инсон плацентасини тижорий мақсадларда сотиш тақиқланган бўлса-да, янги плацента ҳали ҳам яширинча бозорларда ва турли номлар остида бир қатор онлайн платформаларда сотилмоқда.

Онлайн савдогарлардан бири Global Times газетасига битта инсон плацентасини 50 доллардан ортиқ нархга сотишини айтган.

"Агар кўпроқ миқдорда сотиб олсангиз, нархни 40 долларга туширишим мумкин", деган у давлат назоратидаги нашрга. "Биз хомашёни килоси учун 30 доллардан сотиб оламиз".

Ҳуқуқшунос Чжан Бонинг нашрга маълум қилишича, қонунбузарлар одатда ноқонуний даромадлари миқдорининг беш бараваридан кам бўлган жаримага тортилади. "Агар жарима, масалан, ноқонуний даромад миқдорининг 50 бараварига оширилса, қонунбузарлар қилмишининг оқибатлари ва харажатлари ҳақида ўйланишлари мумкин", деб қўшимча қилган у.

Хитойнинг марказий қисмидаги Хунан вилоятидаги давлат шифохонасида ишловчи анъанавий хитой тиббиёти фармацевти Яонинг Global Times нашрига айтишича, қадимги Хитой анъанавий тиббиётида инсон плацентаси асосан иммунитетни кучайтириш ёки астма ва бронхитни даволаш учун қўлланган.

Аммо Шанхай Халқ шифохонаси гинекологи доктор Хуан Чэншэнгнинг айтишича, санитария талабларига жавоб бермайдиган плаценталарни истеъмол қилиш орқали ҳам инфекция юқиши мумкин.

"Бундай плаценталарда ОИВ, гепатит B ва сифилис каби вируслар бўлиши эҳтимоли бор", дейди у.

Шунга қарамай, "кўплаб янги оналар плацентани йўқ қилиш ўрнига, уни уйга олиб кетиш ва истеъмол қилишни танлайди", дейди доктор Хуан.

Янги она бўлган аёллардан бири нашрга унинг онаси ҳам, қайнонаси ҳам плацентасини ейишлари мумкинми, деб сўраганини айтган. "Мен уларнинг уни ейишини хоҳламайман. Бу жирканч", деган у Global Times нашрига.

Шанхайда яшовчи яна бир аёл эса нашрга шифохона яқинидаги дўконга тахминан 7 доллар тўлаб, плацентасини кукун ҳолатига келтириб, капсулаларга жойлатганини айтган. "Бу соғлиғи ёмон бўлган қайнотам учун эди", деб қўшимча қилган у.

Хитой шарқидаги Чжэцзян провинциясида худди шундай хизматни уйга етказиб бериш орқали кўрсатадиган яна бир аёл нашрга унинг бизнесига интернетдаги реклама чекловлари таъсир қилганини, "аммо ҳақиқий талаб ҳали ҳам кучлилигини" айтган.