Украина уруши: умиддан тушкунлик томон 4 йиллик йўл

Россиянинг Украинага бошлаган тўла қонли урушининг 5-йили кетмоқда. Ҳар иккала томондан минглаб қурбонлар бор. Украина шаҳар ва қишлоқлари устидан деярли тўхтовсиз давом этаётган ракета ва дрон ҳужумлари остида одамлар қандай ҳаёт кечиришмоқда?

Уруш келажаги ва натижаси борасида ўй-фикрлари қандай? Мамлакат раҳбарияти тутаётган йўлни қўллашадими?

Ана шу борада ВВС Uzbek Украина хизмати журналисти Ирена Таранюк билан суҳбатлашди.

ВВС Uzbek: Уруш бошланган илк йил ва ҳозирда, орадан 4 йил ўтиб, украиналикларнинг уруш ҳақидаги ўй-фикрларини қиёсласак, ўртада фарқ борми?

Ирена Таранюк: Албатта 5 йил мобайнида украиналикларнинг уруш борасида ҳиссиётлари ва фикрлари ўзгарган. Уруш бошланганда илк даҳшат ҳисси тез орада эйфория, яъни умидбахшликка ўзгарганди. Чунки украиналикларда "мағлуб бўлмаяпмиз, бу тажовузни қайтара оламиз, рақибни тўхтата оламиз ёки ҳатто енга оламиз", деган умид пайдо бўлганди.

Лекин ҳеч ким уруш бу қадар узоқ давом этишини ўйламаганди. Дастлабки умидбахшлик ва қуролли кучларга ишонч ҳозирга келиб тушкунлик, ҳолдан тойиш ва умидсизликка айланганлигини кўрмоқдамиз.

Буни нафақат масалан, Ғарб қўлловининг сусайиши, балки Украина жамиятдаги ҳолдан тойишда кўряпмиз.

Қуролли кучлар ҳамиша жабҳада ва хандақларда бўлиб, Россия қўшинлари ҳужумларини тўхтовсиз қайтаришдан чарчаган. Аҳоли эса деярли кундалик бомбардимонлар ва яқинлари тақдирининг ҳамиша номаълум қолаётганидан чарчаган.

Биз ҳар йили Украиналиклар орасида омма фикрини ўрганиш сўровларини ўтказамиз. Социологлар билан жамият қандай ўзгараётгани ҳақида суҳбатлашамиз.

Урушнинг илк йили ўтказган сўровимиз натижасида аҳоли орасида ғурур, айниқса қуролли кучларга нисбатан ғурур ҳисси устуворлик қилган бўлса, урушнинг 2- йилига келиб бу асосан умид ҳиссига алмашди. Уруш яқин орада тугайди, деган умид.

Учинчи йилга келиб Россия қўшинларига қарши режаланган қарши ҳужумлар муваффақиятга эришмагани сабабли афсус ва алам ҳисси пайдо бўлди. Ғарб давлатлари ҳам украиналиклар кутган даражада қўллов бермаётганди. Тўртинчи йили эса омма фикрини ўрганаётган социологик марказлар тушкунлик ҳисси кўпайиб бораётганини айтишди. Чунки одамлар уруш яқин орада тугамаслигини тушуниб ета бошладилар.

ВВС Uzbek: Улкан ва қудратли тажовузкорни енгиш умиди украиналикларда қандай пайдо бўлганди? Нима туртки берган?

Ирена Таранюк: Уруш бошланган вақти ҳеч ким Украинада қандайдир имкон бор, деб ўйламаганди. Ҳамма тез орада мамлакат мағлуб бўлиб, ишғол қилинади, деб ишонишганди.

Россияликлар 3 тарафдан, шимол, жануб ва шарқдан бостириб келишмоқда эди. Узунлиги 60 километрлик танк ва зирҳланган машиналардан иборат карвон Белорусдан Киев томон яқинлашиб келаётганди.. Киев бўсағасида жанглар кетмоқда эди.

Ўшанда украиналиклар кўплаб журналистлар, хусусан ВВС журналистларининг "ҳар қандай қаршилик муқаррар оқибатни фақатгина бир оз кечиктирмоқда", деган башоратларига ишонишганди. Ҳеч ким Украина Россия қўшинларини тўхтата олади, дея ўйламаганди.

Лекин Украина қаршилик кўрсата бошлади. Жамият қуролли кучлар атрофида жипслашиб, мудофаага ҳисса қўша бошлади. Кўплар Россияга қарши курашга қўшилиш учун кўнгилли бўлиб ёзилишди, қўлларига қурол олишди. Бу шу қадар кенг миқёсда рўй бердики, украиналикларда ўзларидан, жамиятлари ва қуролли кучларидан ғурур ҳисси пайдо бўлди.

Айтишимиз мумкинки, Украинанинг 30 йиллик мустақиллик даврида бу илк бор халқ ўзига нисбатан, шунингдек Ғарб давлатлари кўрсатаётган қўлловдан ғурур ҳис қила бошлашганди. Ана шуларнинг ҳаммаси "Биз мағлуб бўлмаяпмиз, курашиш имконимиз бор, ғалаба қиламиз, душманни ҳайдаб чиқарамиз", деган оммавий эйфорияни пайдо қилганди.

"Келгуси ёзга қадар Қримда бўламиз" деган мемлар ҳам тарқалди. Албатта, бу бир қадар мамлакат ичкарисидаги тарғибот натижаси ҳам эди. Лекин жамият бунга ишонди, ишонишни истади. Бутун жаҳон Украина тарафида бўлгандек эди. Ва улар ғалаба қилишимиз мумкин, деган фикрда эдилар.

ВВС Uzbek: Россия ишғол қилган ҳудудларда яшовчи аҳоли қандай фикрда? Бу борада маълумот борми?

Ирена Таранюк: 2022 йили турли манбалар берган тахминларга кўра, Россия томонидан ишғол қилинган ерларда қолган 2 миллион аҳоли турли сабаблар билан у ерда қолишган.

Улар орасида Россия тарғиботи ва матбуотига ишониб, уларни "озод" қилиш учун россияликларнинг келишини кутганлар ҳам бор.

Баъзилар кекса ёки соғликлари имкон бермагани учун кета олишмаган.

Боришга ерлари йўқ бўлгани учун қолишга мажбур бўлганлар тоифаси ҳам бор.

Ишғол қилинган ерлардаги аҳоли ўй-фикрларини билиш мушкул, чунки у ердаги Россия хавфсизлик кучларининг назорати шу қадар кучлики, одамлар ўз нуқтаи-назарларини эркин изҳор қила олишмайди.

Бизга етиб келаётган баъзи манбалардан хабарларга кўра, у ерда Россия ишғолига қарши партизан ҳаракати ҳам шаклланган.

Россияликлар бу босқин Украинадаги русийзабонлар ҳақ-ҳуқуқларини таъминлаш ва ҳимоя қилиш мақсади билан, деб айтишган бўлса ҳам, айнан улар жорий вазиятдан энг кўп азоб чекканлар бўлиб чиқяпти.

Яна шуни айтиб ўтиш керакки, Украинанинг ўша минтақаларидаги русийзабонлар Россиянинг ўзидаги руслардан фарқ қилишади.

Масалан, Мариупол шаҳрини олайлик. Шаҳар қамал қилингани сабабли уни кўплар ташлаб чиқа олишмаган. У ерда маҳаллий русийзабонлар таъбир жоиз "келгинди" русийзабонлардан фарқ қилишларини айтишади. Хулоса қилиб айтганда, у ердаги омма фикри ҳақида аниқ бир нарса айтиш қийин, чунки улар матбуот, ва айниқса ВВС га ўз фикрларини очиқ айта олишмайди.

ВВС Uzbek: Ишғол қилинган ҳудудлардаги партизан ҳаракатларини тилга олдингиз. Бу борада кўп нарса маълум эмас. Батафсилроқ айтиб бера оласизми?

Ирена Таранюк: Россиянинг жорий уруши бошланишидан аввал ҳам Қримда "Атеш" - "Оташ" номли партизан гуруҳи фаолият олиб борарди. Улар кўпда Украина Хавфсизлик хизмати учун лозим бўлган шахсларни аниқлаш билан шуғулланишарди.

Кейинчалик Россия қўшинлари кириб келган кўплаб ҳудудларда қаршилик ҳаракатлари тузила бошлади. Улар баъзида Россия томони билан ишловчи шахсларнинг машиналарини портлатишади ва албатта уларнинг фаолияти ўта махфий равишда олиб борилади, чунки ҳаётлари хавф остида.

Лекин шу билан бирга айтиб ўтиш керакки, Россия томони ҳам турли йўллар, масалан Телеграмдаги махсус каналлар орқали украиналикларни пул эвазига Россия томони билан ҳамкорлик қилишга, Украина ҳудудида қўпорувчилик амалларини бажаришга ёллашга уринаётганларини ҳам кузатиш мумкин. Хуллас, бу уруш…Қаршилик, партизан ҳаракати эса урушнинг таркибий қисми.

Президент Зеленскийни халқ қўллайдими?

ВВС Uzbek: Уруш мобайнида Украина халқи ҳиссиётлари ва қарашлари ўзгариб бораётган экан, президент Зеленскийга қўллов ҳануз кучлими?

Ирена Таранюк: Шуни ёдда тутиш керакки, 2019 йили Зеленский Президент этиб сайланганида овоз берганларнинг 73 фоизи унга овоз беришганди. Кимдир украиналикларнинг танловини савол остига олиш мумкиндир, лекин шубҳасиз нарса шуки, у демократик йўлда сайланган Президент бўлганди.

Албатта, уруш арафасида унинг обрўси бир қадар тушганини кузатиш мумкин эди, у уруш эҳтимолини инкор қилиб келганди. Лекин уруш даврида украиналиклар худди байроқ атрофида бўлганидек, Президент атрофида жипслаша бошлашди. Қачонки унинг шахсий обрўси тушаётгани кузатилса, ёки обрўсига путур етказувчи бирон ҳодиса юз берса, масалан 2025 йил феврал ойида АҚШ президенти қароргоҳида кузатилган жаноб Трамп ва вице-президент Ванс томонидан уни камситувчи ҳодиса юз берган вақтда президент Зеленскийга қўллов украиналиклар орасида бир зумда кўтарилиб кетди. Ҳатто ҳозирга келиб украиналиклар урушнинг келажаги мавҳум эканлиги, мамлакатдаги ва айниқса раҳбар доиралардаги коррупциядан хавотирда бўлсалар ҳам жаноб Зеленскийни қўллаш даражаси ҳануз баланд. Ўртача, 60 фоиз сўралганлар уни қўллашларини айтиб келишмоқда.

ВВС Uzbek: AQSH-Isroilning Eron bilan urushi boshlanganidan so'ng hujumga tutilgan Yaqin Sharq davlatlari Ukrainadan dron hujumlarini bartaraf qilishda yordam so'raganlari ham janob Zelenskiy obro'yiga ta'sir qildimi?

Ирена Таранюк: Албатта ҳамма нарсани ҳам ҳазил ёки мемга айлантириш тўғри эмас, лекин Украинада бу мавзуда ҳазил ва мемлар жуда кўпайиб кетди.

Масалан, ўша Оқ уйдаги мулоқот вақтида президент Трамп Зеленскийга "қўлингда козиринг йўқ", деб айтгани ҳақида. Ҳозирда Зеленскийда "козир" борлиги аён бўлди, деб ҳазил қилишмоқда.

Россия Эрон ишлаб чиққан "Шаҳид" ва бошқа турдаги дронлардан Украинадаги урушда кенг фойдаланиб келмоқда. Ҳозирги Яқин Шарқдаги урушда дронларга қарши ўта қиммат ҳаво ҳужумларидан ҳимоя қилувчи "Патриот" ракеталари ишга солинганда, украиналиклар ҳайратга тушишди. Чунки кўплаб сондаги дронларга қарши бу каби ҳимоя усулидан узоқ муддат фойдаланиш имконсиз.

Бошқа томондан технологик жиҳатидан паст даражадаги дронга қарши юқори технологик ускуна билан курашиш яхши самара бермайди.

Уруш воқелиги шуки, у технологик кашфиёт ва ривожланишга ҳам туртки беради. Украинада уруш давом этар экан, ана шу каби кашфиётларни йўлга қўйишди. Уларнинг "Шаҳид" дронларига қарши арзон ускуналари жуда яхши натижа бермоқда.

Яқин Шарқдаги 11 мамлакат Украинага мурожаат қилиб бу каби ускуналарни ишлаб чиқиш технологияси бўлишишни сўрашган. Украина бу мамлакатларга нафақат дронларга қарши курашда ёрдам бериш, балки 3 давлатга дронларни учириш бўйича ҳам мутахассисларини ҳам юборди. Баъзи хабарларга кўра, ҳатто президент Трамп ҳам бу соҳада Украинадан ёрдам сўраган. Чунки айтиб ўтганимдек, Эроннинг арзон ва минглаб сондаги дронларига қарши ўта қиммат ракеталардан узоқ муддат фойдаланиш самарали йўл эмас. Яқин Шарқ мамлакатлари эса баллистик ракеталар эмас кўпда айнан дронлардан зарар кўрмоқда.

ВВС Uzbek: Собиқ Иттифоқ мамлакатларида Украина уруши бошланганидан сўнг одамлар орасида фикрлар қарама-қаршилиги кенг тарқалган ҳолат эди. Бу уруш борасида у ёки бу томон мавқеини ёқлаб, айтишиб, аразлашиб, юз кўрмай кетган ҳолатларни ҳам кузатдик. Бу ҳолат украиналиклар орасида ҳам рўй берганми? Масалан шахсан ўзингиз бошдан кечирганмисиз?

Ирена Таранюк: Ҳа, Россияда қариндош-уруғларга эга бўлган украиналик оилалар ўртасида жуда катта ва чуқур тушунмовчилик жари мавжуд. Уруш бошида россияликлар бу "махсус ҳарбий амалиёт" эканлигига ишонишганди. Россия Украина шаҳарларини бомба ҳужумларига тутаётганига ишонишмасди. Менинг яқин дугонам онаси билан мутлақо алоқасини узди. Чунки онаси, қизига эмас Путинга ишонарди.

Мен шахсан Россияга у қадар яқин бўлмаган Украина қисмидан бўлишимга қарамай, жияним билан бу борада қаттиқ айтишиб қолгандим. Чунки у Путиннинг бу уруши ортида турган сабабларни тушуниши ҳақида айтарди. Шу билан биз уруш ҳақида умуман гаплашмасликка қарор қилдик.

Украина ичкарисида ҳам мамлакат раҳбариятидан норози бўлган ва Россия тарғиботига ишонувчилар бор. Бу жуда оғриқли мавзу. Лекин келажакда бу ҳолат янада оғриқли бўлиши мумкин. Чунки бир кун келиб уруш тугаган вақтда ҳам инсонлар ўртасида муносабатларни тиклаш урушдан ҳам кўра кўпроқ вақт олиши мумкин.

ВВС Uzbek: Журналист сифатида Украина бошдан кечираётган урушни ташқи дунёга етказиш, таҳлил қилиб бериш не қадар машаққатли вазифа? Бу йўлда энг қийини нима?

Ирена Таранюк: Албатта, журналист сифатида аслида нималар рўй бераётганини ҳиссиётларга берилмай, шахсийлаштирмасдан, холис ва бетараф шаклда кенг аудиторияга етказиш бизнинг вазифамиз.

Одамларнинг шуурига яқин мисолларга қиёслаб, ҳодисалар маъносини етказиш вазифаси мавжуд албатта. Мана қаранг, агарда Харковдаги тинч аҳолига ҳужум қилинган бўлса, бу Дамашқнинг ҳужумга тутилиши, ёки Сурияда кимёвий қурол фойдаланилган бўлса, ёки Судандаги ҳодисалар билан уйғунлиги бор. Бу урушларни умумлаштирувчи нарса - тинч аҳоли азият чекаётгани. Ана шу оддий одамлар бошдан кечираётганларининг ўхшашлиги ҳодисаларни баён қилишда ёрдам беради.

Дейлик, бир она Сурияда бўлсинми, ёки Суданда фарзандидан уруш туфайли айрилса, бу каби урушнинг даҳшати ҳамма ерда бирдек.

Нималар рўй бераётганини тушунтиришга келсак, бу жуда бир жўн ҳолат. Рисоладагидек эмас, коррупция ва матбуотга эгалик қилиш соҳасида камчиликларга тўла, ҳеч ким Украина камчиликлардан холис деяётгани йўқ, лекин демократияга интилган мамлакатга анчайин қудратли бўлган қўшниси тажовуз қилмоқда. Бу тажовузкор қўшни 1994 йили Украина жаҳонда 3- йирик ядро қуролидан воз кечган Будапешт битимини имзолаш вақтда Украина хавфсизлигини таъминлаш ваъдасини берган давлатлардан бири эди. Британия бу битимга имзо чеккан ва хавфсизлик кафолатини берган давлатлардан бири бўлгани учун ана шу асосда бу урушда қайси томон ким эканлигини тушунтириш имконли. Лекин кенгроқ жаҳонга келсак, турли нуқталарда ўзларининг можаролари бор, шунинг учун Украинадаги уруш уларни ташвишга солаётган асосий ҳодиса, деб айтиш қийин.

ВВС Uzbek: Украина урушини ёритиш бу сиз учун шунчаки ҳодисалар ривожини ёритишми ёки шахсан сиз бошдан кечираётган урушми?

Ирена Таранюк: Мен яқин дугонамнинг урушда ҳалок бўлган ўғлининг суратини кўрганимда, ишғолчи маъмурият менинг собиқ ҳамкасбим ва яқин дўстимни қамоққа ташлаган вақти мен учун уруш шахсий ҳаётимдаги ҳодисага айланганди. Яқинларини қурбон берган, ёки жабҳада яқинлари бўлганлар, умуман олганда ҳамма украиналиклар учун уруш бу шахсий ҳаётларининг бир қисми.

ВВС журналисти сифатида бир нарсани эслайман. Уруш бошланган илк ҳафтада биз президент Путиннинг баёнотини дастуримизда ишлатиш-ишлатмасликни муҳокама қилгандик. Кўпларимиз учун ҳатто унинг овозини эшитиш қаттиқ азият эди. Лекин охир оқибат баёнотни беришга қарор қилдик. Чунки шахсий ҳиссиёт бир нарса, профессионал ёндашув эса мутлақо бошқа нарса. Бошқа томоннинг нуқтаи назарини ҳам аудиторияга етказишимиз керак.

Бизнинг томошабинлар орасида Россияга нисбатан ёв қараш жуда кучли, лекин тушунишга истак жуда кам. Украиналиклар учун бу урушни ёддан чиқариш жуда кўп вақтни талаб қилади. Кечириш эмас, шунчаки хотирадан узоқлаштириш учун асрлар кетса керак. Болалигини йўқотган миллионлаб ёш болалар, мусиқа ўрнига дронлар садоси остида уйқудан уйғонаётган ва қайси дрон қай бири эканлигини аниқлай оладиган болалар. Бу болалик эмас. Бу менинг шахсий ҳисларим. Лекин биз профессионал бўлиб қолишимиз керак. Ҳиссиётларга берилмаслигимиз керак. Менга ана шунга эришиш жуда қийин кечади.

Аммо фактлар ҳиссиётлардан кўра кўпроқ нарсани баён қила олади. Мен шунга содиқ қолишга ҳаракат қиламан.

ВВС Uzbek: Ҳар қандай инсон учун йиллар мобайнида ички ҳис туйғуларни бостириб, профессионал доирадан чиқмасликка интилиш руҳан толиқтирадиган жараён бўлса керак?

Ирена Таранюк: Албатта шундай. Баъзида ҳафсалангиз пир бўлади, баъзида бир нафас тўхтаб, иродангизни тўплашга тўғри келади.

Бир ҳодисани айтиб берай. 2022 йили апрел ойида Россия ҳарбий денгиз кучларининг етакчи крейсерларидан бўлган «Москва» Украина ракетаси билан ҳужумга тутилиб, чўктирилганида, жуда яхши тарбия кўрган, олий маълумотли, юмшоқ табиатли икки ҳамкасбим ва дугонам "Россия кемаси кетадиган жойига кетди", деб сўкинишганда қулоқларимга ишонмагандим. Уларнинг табиатидаги ўзгаришга ишонмагандим. Ўшанда роса кулишгандик.

Вақти-вақти билан ичингдаги бостириб келган ҳиссиётларга йўл бериш эҳтиёжи ҳам пайдо бўлади. Уруш бошланган илк ҳафталарда биз ўзимизни йўқотиб қўйгандек эдик. Фақат иш билан ўзимизни чалғитардик. Ишни тугатгандан кейин эса бирга йиғилиб, украиналик учун анъана бўлган ҳаммамиз бирга қучоқлашиб, ўзимизга келишга ҳаракат қилардик. Бу каби қўллов ҳаммамиз учун муҳим эди. Бирга бўлишимиз кераклигини тушунардик. Россия кемаси ҳақида дугоналарим айтган иборадан роса кулгандик.

Ана шу каби дамлар бизга ўзимизни сақлаб қолишга ёрдам беради. Ҳаммамиз инсонмиз. Эфирда бўлган вақтимиз профессионал ахлоқ, холислик ва бетарафлик принципларига содиқ бўлишимиз керак. Лекин ишдан кейин ҳиссиётларга изн берамиз…