'ክብረተይ ድሮ ተደፊሩ እዩ' - ጣሊባን ንኣፍጋኒስታን ብኸመይ ይመርሕዋ ኣለዉ?

ኣመሓዳሪ ዓብዱላህ ሳርሓዲ፡ ንሓደ ኢዱ ዝተሰብረ ቈልዓ ዝኸውን ናይ ሕክምና ሓገዝ እናሃበን ንሓደ ከባቢያዊ መስጊድ ዝኸውን ገንዘብ እናዓደለን ከሎ - ኣብቲ ኣብ ሰሜናዊ ኣፍጋኒስታን ዝርከብ ቤትጽሕፈቱ ሓደ ዘገርም ፍጻመ ተኸስተ።

ሓንቲ መንእሰይ ሰበይቲ፡ ነቲ ጭሕሙ ዝሰየበ ናይ ቀደም ወተሃደራዊ ኣዛዚ ጣሊባን፡ ካብ ብዓልቤታ ክትፋታሕ ከም እትደሊ ነገረቶ። ንብዓል ቤታ ንኣዋርሕ ዝቐጸለ ግፍዕን ማህረምትን ከም ዘውረደላ ትኸሶ።

እታ ጓል 18 ዓመት መንእሰይ፡ ካብቲ ውሳነኣ ንድሕሪት ክትብል ፍቓደኛ ኣይነበረትን።

ኣብታ ኣዋልድ ካብ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ኣብ ዝተኸልከላላ ሃገር፡ እዛ መንእሰይ ገጻ ብመጐልበቢ ምሉእ ብምሉእ ተሸፊኑን መነጽር ጸሓይ ገይራን እናሃለወት፡ ብትብዓትን ብዘገርም ተኣማምነትን ትማጐት ነበረት።

"ብሓባር ክንነብር ዘኽእል ዝዀነ ዕድል እንተ ዝህሉ፡ ኣብዚ ኣይምመጻእኩን... ውሲነ እየ፡" ክትብል መትከላ ገለጸት።

ኣመሓዳሪ ሳርሓዲ ግን ኣብቲ ሓዳር ክትጸንሕ ይምዕዳ፤ "ድሕሪ ፍትሕ መን ክምርዓወኒ እዩ ኢልኪ ገዛእ ርእስኺ ሕተቲ? ብዙሕ ክትሕለሊ ኢኺ፣ ክብረትክን ክብረት ስድራቤትክን እውን ክትስእኒ ኢኺ፡" ይብላ።

ንሳ ግን ብትብዓት "ክቡር ኣመሓዳሪ፡ ክብረተይ ድሮ ተደፊሩ እዩ፡" ክትብል መለሰትሉ።

ደቀንስትዮ "ምስትውዓል ዝጐደለን"ን "ኣእምሮአን ጐደሎ"ን እየን ክብል ምስ ተዛረበ፡ እቶም ኣብ ዙርያኡ ዝነበሩ ሰበስልጣን፡ ሓለውትን ዓበይቲ ዓድን ብሰሓቕ ኣሰንዮሞ።

እዚ ትርኢት'ዚ፡ ጣሊባን ብኣመሪካ ዝድገፍ ንዝነበረ መንግስቲ ካብ ስልጣን ዓልዮም ነታ ሃገር ካብ ዝቈጻጸሩ ሓሙሽተ ዓመታት ድሕሪ ምሕላፉ፡ ኣብ ትሕቲ ግዝኣቶም ዘሎ ዕለታዊ ህይወት ጭብጢ ዘርኢ ሓሓሊፉ ዝርከብ ዕድል እዩ።

ኣብዚ ግዜ'ዚ ደቀንስትዮ ካብ መብዛሕትኡ ቦታታት ስራሕ ተኣጊደን፡ ናብ ዩኒቨርሲቲታት ከይከዳ ተኸልኪለን፡ ከምኡ'ውን ንበይነን ክንቀሳቐሳ ወይ መዘናግዒ ቦታታት ክበጽሓ ኣይፍቀደለንን እዩ።

እቲ ብዓል ቤታ እውን ኣብቲ ቦታ ኰይኑ ተራኡ ይጽበ ነበረ።

ብመሰረት ሕጊ ሸሪዓ፡ ሓንቲ ሰበይቲ ፍትሕ ክትሓትት ከላ፡ ነቲ ኣብ ግዜ መርዓ ዝተዋህባ ገንዘብ ክትመልስ ትግደድ እያ።

ብዓል-ቤታ ግን ካብቲ ዝሃቦ ብኣርባዕተ ዕጽፊ ዝዛይድ ገንዘብ ክትመልሰሉ ሓተተ። እዚ ድማ ብወገን ስድራቤት እታ ጓል ተቐባልነት ኣይረኸበን።

ኣመሓዳሪ ሳርሓዲ፡ እታ ሰበይቲ ንበይና እትነብረሉ ክፍሊ ክወሃባ፡ ሰበስልጣን ድማ ነቲ ሰብኣይ ከይሃርማ መጠንቀቕታ ክህብዎ፡ እንተ ዘይኰይኑ ግን ከም ዝእሰር ብምግላጽ መፍትሒ ከም ዝዀነ ገለጸ።

በዚ ዘይዓገበ ኣቦ እታ ጓል ግን፡ እቲ ጉዳይ ናብ ቤት ፍርዲ ከም ዝወስዶ ገሊጹ። ይዅን'ምበር፡ ኣብ ትሕቲ ስርዓት ጣሊባን፡ ብዘይ ፍቓድ ሰብኣይ ፍትሕ ምርካብ ኣዝዩ ከቢድ እዩ።

ኣብቲ እዋን እቲ፡ ኣመሓዳሪ ሳርሓዲ ኣብታ ንእሽቶ ስክሪን ዘለዋ ናይ ቀደም ሞባይል እናጸሓፈ፡ እቲ ሰበስልጣን ስማርትፎን ከይጥቀሙ ዝተገብረ እገዳ ንስርሖም ከም ዘዝሓሎ ገለጸ።

"ቀደም ቀልጢፍካ መልእኽቲ ትሰድድ፡ ሰነዳት ትልእኽን መልሲ ትረክብን ነይርካ፡" ይብል። ብዛዕባ እቲ እገዳ ዝያዳ እንተ ተዛሪቡ "ጸገም ከም ዝፈጥረሉ" እውን ሓበረ።

እዚ ድማ ጣሊባን ነቲ ዘመናዊ ቴክኖሎጂ ብኸመይ ብጥርጣረ ከም ዝርእዩዎ ዘርኢ እዩ።

ኣብ መንጎ ጥንታዊ ኣተሓሳስባን ናይ ስልጣን ብድሆን

ቢቢሲ ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመታት ምስ ኣዝዮም ጽልዋ ዘለዎም መራሕቲ እቲ ጽኑዕ ምስልምናዊ ምንቅስቓስ ቃለመሕትት ንምግባር ፍሉይ ዕድል ረኺቡ ነይሩ።

ጣሊባን ናብ ስልጣን ክመጽኡ ከለዉ ከም ዝተለወጡ እኳ እንተ ገለጹ፡ መብዛሕትኡ ፖሊሲታቶም ግን ምስቲ ኣብ 1990ታት ዘተኣታተዉዎ ጽኑዕ ሸሪዓ ዝመሳሰል እዩ።

ኣመሓዳሪ ሳርሓዲ ኣብ 1990ታት ወተሃደራዊ ኣዛዚ ኰይኑ ዘገልገለ ኰይኑ፡ ድሕሪ 2001 ንዓመታት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ጓንታናሞ ባይ ተኣሲሩ ነይሩ።

ንሱ ብዛዕባቲ ጣሊባን ኣብ ባምያን ዝነበሩ ጥንታውያን ሓወልቲ ቡድሃ ዘዕነዉሉ ኣጋጣሚ ክዝክር ከሎ፡ "ብኢደይ እየ ኣዕንየዮም፤ ጣኦታት ካብ ምሻጥ ምዕናዎም ይሓይሽ። እዚ ብፍቓድ ኣምላኽ ዝተገብረ ስለ ዝዀነ፡ ዝጣዓሰሉ ነገር የብለይን፡" ይብል።

ኣብ ርእሰ-ከተማ ካቡል፡ ምስቲ ቀደም "ሓላፊ መጥቃዕቲ ነብሰ-ቕትለት" ዝነበረ ሓቢቡላህ ባድር ተራኺብና።

ባድር ሕጂ ኣብቲ ቀደም ብሞት ተፈሪዱ ተኣሲርሉ ዝነበረ ቤት ማእሰርቲ፡ ምክትል ሓላፊ ኰይኑ የገልግል ኣሎ።

ብዛዕባ ዝሓለፈ ናይ ዓመጽ ታሪኹ ክዛረብ ድማ ባህ ኣይብሎን እዩ። ብዛዕባ ሞት ሰላማውያን ሰባት ክሕተት ከሎ'ውን፡ ንድሕሪት እናተመልሰ ነቲ ጕዳይ ካብ ምርኣይ ይቝጠብ።

ድምጽታት ተቓውሞን ወግዓዊ መልስን

ኣብ ሓደ ወግዓዊ ኣኼባ፡ ሓደ ካብቶም ተሳተፍቲ ንባድር እናጠቐሰ፡ "ኣብያተ ትምህርቲ ንዅሉ ክፉት እንተ ዝኸውን ነታ ሃገር ዓቢ ነገር ምዀነ፡" ክብል ሓሳቡ ምስ ገለጸ፡ ብኡንብኡ እቲ ማይክሮፎን ካብ ኢዱ ተመንዚዑ።

እዚ ድማ ኣብታ ሃገር ንዘሎ ኵነታት ሓሳብካ ናይ ምግላጽ ናጽነት ዘርኢ ኣብነት እዩ።

ወሃቢ-ቓል መንግስቲ ጣሊባን ዛቢሁላህ ሙጃሂድ፡ ንፈለማ እዋን ናይ ሓቂ ስሙ ጣህር ሻህ ሰዲቂ ምዃኑ ንቢቢሲ ገሊጹ።

ብዛዕባ መሰል ደቀንስትዮን ትምህርትን ተሓቲቱ ክምልስ ከሎ፡ "ንዅሉ ብመነጽር ሸሪዓ ክንርእዮ ኣለና፡" ይብል።

ደቀንስትዮ ኣብ ቤትጽሕፈታት ክሰርሓ ምፍቃድ፡ "ናብ ብልሹው ስነ-ምግባር ክመርሕ ይኽእል እዩ'" ክብል'ውን ንፖሊሲታቶም ተጣቢቕሉ።

ቍጠባዊ ቅልውላውን ናይ መጻኢ ስግኣትን

ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ጣሊባን፡ ድኽነት፡ ሽቕለት ኣልቦነትን ቍጠባዊ ዘይምርግጋእን ነታ ሃገር ይሃስያ ኣሎ።

ብመሰረት ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት፡ ካብ ኣርባዕተ ኣፍጋኒስታውያን እቶም ሰለስተ መሰረታዊ ድሌታቶም ከማልኡ ኣይክእሉን።

ጣሊባን ካብ ዝተማህራ ደቀንስትዮ ስግኣት ከም ዘለዎም ትሕብር ሆዳ (ናይ ሓሶት ስም) ዝተባህለት ተቓዋሚት፡ "ጣሊባን ደቀንስትዮ ከይመሃራ ዝገብሩ ዘለዉ፡ ለባማትን ለውጢ ዘምጽኡን ሰብኡት ከይወልዳ ስለ ዝፈርሑ እዩ። እዚ ኵነታት ንሓዋሩ ከምዚ ኢሉ ኣይክቅጽልን እዩ፡" ክትብል ትገልጽ።

ጣሊባን ንሓሙሽተ ዓመታት ኣብታ ሃገር ጸጥታ ከም ዘምጽኡ እኳ እንተ ገለጹ፡ እቲ ንደቀንስትዮ ካብ ሕብረተሰብ ዘግለለን ንናጽነት ፕረስ ዝገደበን ስጕምቲ ግን ነታ ሃገር ኣብ ዓለማዊ ተነጽሎን ሕዱር ድኽነትን ኣእትይዋ ይርከብ።