ย้อนเส้นทาง "คดีบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" ก่อนศาลรัฐธรรมนูญลงมติขัดรัฐธรรมนูญหรือไม่

ศาลรัฐธรรมนูญนัดแถลงด้วยวาจา ปรึกษาหารือ และลงมติในช่วงเช้าวันนี้ (28 ก.ย.) และนัดฟังคำวินิจฉัย "คดีบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" เวลา 14.00 น. ของวันเดียวกัน

แม้คณะรัฐมนตรี (ครม.) มีมติให้วันที่ 28-29 ก.ย. เป็นวันหยุดราชการกรณีพิเศษ เนื่องจากสถานการณ์ฝนตกหนักและมีน้ำท่วมขังในหลายพื้นที่ แต่สำนักงานศาลรัฐธรรมนูญออกเอกสารข่าวเมื่อวานนี้ (27 ก.ย.) ยืนยันว่า "จำเป็นที่จะต้องดำเนินกระบวนพิจารณาที่กำหนดนัด" โดยให้เหตุผลว่า ศาลกำหนดนัดพิจารณาคดีและนัดฟังคำวินิจฉัยในคดีดังกล่าวเป็นการล่วงหน้าไว้นานแล้ว ได้แจ้งให้คู่กรณีทราบนัดแล้ว และเพื่อไม่ให้กระทบต่อแผนพิจารณาวินิจฉัยคดีอื่นซึ่งได้กำหนดวาระการประชุมไว้แล้วจนถึงเดือน ต.ค.

สำหรับคดีนี้ ผู้ตรวจการแผ่นดินยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อขอให้พิจารณาวินิจฉัยกรณีคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ดำเนินการจัดการเลือกตั้ง สส. เมื่อ 8 ก.พ.2569 โดยกำหนดรูปแบบและจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งที่มีการใช้รหัสแท่ง หรือบาร์โค้ด (Barcode) และรหัสคิวอาร์ หรือคิวอาร์โค้ด (QR Code) ซึ่งน่าเชื่อได้ว่าสามารถสืบทราบและตรวจสอบตัวตนผู้ลงคะแนน รวมถึงผลคะแนนได้ ทำให้การออกเสียงลงคะแนนมิได้เป็นไปโดยลับ เป็นการกระทำที่ขัดแย้งต่อรัฐธรรมนูญ มาตรา 4 มาตรา 25 มาตรา 32 มาตรา 34 มาตรา 50 (7) มาตรา 83 วรรคสอง มาตรา 85 มาตรา 95 และมาตรา 224

ผู้ตรวจการแผ่นดินระบุว่า ได้รับเรื่องร้องเรียนจากประชาชน 22 เรื่อง จากการที่ กกต. ออกแบบบัตรเลือกตั้งโดยมีบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ด อาจทำให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับไปยังผู้มีสิทธิเลือกตั้งได้ว่าลงคะแนนให้ผู้สมัครหรือพรรคใด เข้าข่ายทำให้การออกเสียงลงคะแนนไม่เป็นไปโดยลับ และอาจเป็นการละเมิดสิทธิและเสรีภาพของผู้ร้องเรียนและประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง จึงมีมติให้ยื่นคำร้องพร้อมความเห็นประกอบต่อศาลรัฐธรรมนูญ ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 213 เพื่อให้วินิจฉัยการการดำเนินการจัดการเลือกตั้งของ กกต. ผู้ถูกร้องที่ 1, เลขาธิการ กกต. ผู้ถูกร้องที่ 2, สำนักงาน กกต. ผู้ถูกร้องที่ 3

รัฐธรรมนูญ มาตรา 85 กำหนดให้การเลือกตั้ง สส. ใช้วิธี "ออกเสียงลงคะแนนโดยตรงและลับ" และมาตรา 50 (7) ระบุถึงการไปใช้สิทธิเลือกตั้ง "อย่างอิสระ"

ขณะที่มาตรา 213 เปิดช่องให้ "บุคคลซึ่งถูกละเมิดสิทธิหรือเสรีภาพที่รัฐธรรมนูญคุ้มครองไว้" มีสิทธิยื่นคําร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อมีคําวินิจฉัยว่าการกระทำนั้นขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ

ต่อมา ศาลรัฐธรรมนูญมีมติรับคำร้องเอาไว้พิจารณาวินิจฉัย และเรียกพยานบุคคลมาไต่สวน 5 ปาก โดยมีนายแสวง บุญมี เลขาธิการ กกต. ผู้ถูกร้องที่ 2 อยู่ในจำนวนนี้ด้วย

ที่ผ่านมา เจ้าหน้าที่สำนักงาน กกต. ออกมาชี้แจงว่าบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดเป็น "ส่วนหนึ่งของมาตรการป้องกันการปลอมแปลงบัตรเลือกตั้ง" และเป็นเครื่องมือที่ใช้ในการควบคุมและติดตามจำนวนบัตรที่ถูกจัดพิมพ์ โดยยอมรับว่าบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งสามารถสแกนย้อนกลับไปยังเลขที่บัตรเลือกตั้งได้ แต่ไม่สามารถใช้เพื่อตรวจสอบว่าประชาชนคนใดลงคะแนนให้ใคร เพราะต้นขั้วบัญชีรายชื่อและบัตรเลือกตั้งถูกจัดเก็บไว้ตามกระบวนการที่กำหนด

สำหรับบาร์โค้ดปรากฏบนบัตรเลือกตั้งสีชมพูซึ่งใช้เลือก สส.แบบบัญชีรายชื่อ ประกอบด้วยตัวอักษรภาษาอังกฤษ ตามด้วยตัวเลข 7-8 หลัก

ส่วนบัตรเลือกตั้งสีเขียวซึ่งใช้เลือก สส.แบบแบ่งเขตเลือกตั้ง ไม่มีบาร์โค้ด แต่มีคิวอาร์โค้ดอยู่บริเวณมุมซ้ายล่างของบัตร เมื่อบีบีซีไทยทดลองสแกนคิวอาร์โค้ดดังกล่าว พบว่ามีตัวอักษรภาษาอังกฤษ 5 ตัวปรากฏขึ้นมา

ลำดับความเป็นมาในการท้าพิสูจน์ความลับบนบัตรเลือกตั้ง

ศาลรัฐธรรมนูญใช้เวลา 194 วันในการพิจารณา "คดีบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" หลังตุลาการศาลรัฐธรรมนูญมีมติเสียงข้างมากให้รับคำร้องของผู้ตรวจการแผ่นดินเอาไว้พิจารณาวินิจฉัย (18 มี.ค.-28 มี.ค.)