Maxaa laga ogyahay dhinaca qarsoon ee dayaxa, muxuuse baaritaankiisa muhiim u yahay

"Waxaan aragnay waxyaabo uusan qof bani'aadam ah waligiis arkin, xitaa kuwii ku safray dayaxgacmeedka Apollo".

Erayadan, Reid Wiseman, oo ah taliyaha howlgalka Artemis II, ayaa ku tilmaamay waxa isaga iyo seddexda cirbixiyeennada kale ay la kulmeen Isniintii markii ay eegayeen dhinaca fog ee Dayaxa.

Tani waxay ahayd mid ka mid ah ujeedooyinka aasaasiga ah ee duullimaadkii ugu horreeyay ee lagu aado in lagu soo arko dayaxa oo ay soo abaabushay hay'adda sahminta hawada sare ee (NASA) tan iyo 1972-kii.

Si loo gaaro yoolkaas, cirbixiyeenadu waxay gaareen mid kale: inay noqdaan bini'aadam si aad ah ugu dhiiraday in ay shishe u sii galaan hawada sare si ka badan sidii hore, iyagoo jabiyay rikoorka 400,171 kiiloomitir ee uu dhigay howlgalkii Apollo 13 ee aan la dafiri karin in ka badan nus qarni ka hor.

Ka hor inta aanu Artemis II u duulin dhinaca fog ee Dayaxa, Shiinuhu waxa uu ku guulaystay in uu laba baaritaan u diro gobolkaas dayaxa ku yaalla: Chang'e 4 oo uu diray 2019 iyo Chang'e 6 oo uu diray 2024. Kii dambe waxa uu soo ururiyay muunado uu dib ugu soo celiyay dhulka si looga wax u barto.

Waa maxay sababta xiisaha dib u soo cusboonaaday ee Dayaxa, iyo gaar ahaan dhinaciisa fog? Hoos waxaan kaga jawaabeynaa su'aalahaas iyo kuwa kale.

Qarsoon, laakin aan mugdi ku jirin

Dhinaca fog ee dayaxu waa dhul gaar ah, maadaama aan laga arki karin koonka aan ku noolnahay.

Kala duwanaanshahan ayaa dadka u horseeday in ay rumaystaan in aaggani uu had iyo jeer ahaa mugdi, inkasta oo run ahaantii ay hesho iftiin badan oo qorraxda ah.

Ma ahayn ilaa 1959-kii in baaritaanka Luna 3 oo uu soo diray Midowga Soofiyeeti ee hore, uu ku guuleystay inuu qabto sawirradii ugu horreeyay ee gobolka.

Waa maxay sababta dhinacan dayaxa ku yaalla uu ugu adag yahay indhaheenna? Sharraxaaddu waxay ku jirtaa xaqiiqda ah in dhulka iyo dayaxuba ay ku wareegaan dhex roorkooda, laakiin dayaxu wuxuu qaataa waqti isku mid ah si uu ugu wareego dhidibka siuu u dhamaystiro hal wareeg oo dhulka ah.

Dhacdadan oo loo yaqaan "wareejin isku mid ah", waxay ka dhigan tahay in Dayaxu had iyo jeer nagu soo eego weji isku mid ah.

Gooni ahaanshahaas waxay sidoo kale ka dhigan tahay in calaamadaha raadiyaha ee soo baxaya aysan gaarin goobtan, sidaas darteed dirista dayax-gacmeedka waxaa ka buuxa khataro, sababtoo ah aad ayey u adag tahay in lala xiriiro.

"Maadaama aynaan si toos ah ula xiriiri karin dhinaca ka fog dhulka, dayax-gacmeed kale waa in la geliyo hareeraha Dayaxa si uu u gudbiyo amarrada xarunta koontaroolka si loo helo xogta," Professor Martin Barstow oo ka tirsan Jaamacadda Leicester ayaa u sharxay wargeyska Ingiriiska ee The Guardian xilligii soo degitaanka baaritaanka labaad ee Shiinaha ee Dayaxa ku dhawaad laba sano ka hor.

Dhul qarfe ah, adag oo qabow

Dhinaca fog waxa uu u muuqdaa mid ka duwan waxa dhulka laga arko, kaasoo leh qolof da' weyn oo ka dhumuc weyn, lehna nafis adag oo leh jeexjeexyo badan iyo buuro badan.

Mid ka mid ah mala-awaalka hormuudka ah ee sharraxaya kala duwanaanshahan ayaa tilmaamaya saamaynta kulaylka dhulka inta lagu jiro marxaladaha hore ee samaysanka dayaxa. Halka dhinaca u dhow, ee ku soo jeeda meeraheena, uu sii kululaado muddo dheer, dhinaca fog ayaa si dhaqso ah yuu u qaboobaa isagoo sameeya koraya qolof waaweyn.

Kala duwanaanshiyahani waxa uu ka dhigayaa dhinaca fog rikoodh wanaagsan oo la ilaaliyo oo lagama maarmaan u ah fahamka horumarka meerayaasha dhagaxyada leh sida Dhulka, sida ay sheegeen saynisyahannadu.

"Ma cadda sababta dhabta ah ee dhinaca fog ee dayaxu uga duwan yahay midka aan aragno, laakiin dhammaan sharraxaadaha la soo bandhigay waxay u sababeynayaan saameynta meeraha dhulka uu ku leeyahay, meeraha aan caadiga ahayn ee la deggan yahay oo aan la maqli karin ama laga arki karin dhinaca fog ee Dayaxa" ayuu raaciyay David Galadí Enríquez, oo ah borofisar ka tirsan qaybta Fiisigiska ee Jaamacadda Cordoba (Spain), sida lagu xusay maqaal lagu daabacay The Conversation.

U fiirsashada dhulka, gaar ahaan jeexjeexyada, hawada marka laga arkayo ayaa ka mid ah ujeedooyinka loo diray cirbixiyeennada Artemis II, kuwaas oo diiwaangeliyay wax kasta oo ay ku arkeen muuqaal iyo sawir.

Aaggaas waxaa ku yaal Mare Orientale, oo ah bad-dayaxeed ballaceedu dhan yahay 930 kiiloomitir, waana tan ugu weyn uguna da'da yar godadka tirada badan ee ka dhashay duqeymo daba-dheeraaday oo ah dhagxan iyo cirjiiro oo ku dhacay Dayaxa, kuwaasoo billowday qiyaastii 4 bilyan oo sano ka hor.

"Orientale waxay muhiimad weyn u leedahay fahamka samaysanka godadka saamaynta leh ee nidaamka qoraxda oo dhan," Kelsey Young, oo ah saynisyahanka hormuudka u Artemis II ayaa u sheegay majaladda Nature.

In kasta oo badda dayaxa ay hore u sawireen aaladaha robot-ka, howlgalkan ayaa fursadii ugu horreysay siisay in indhaha bini'aadamka ay si toos ah u qiimeeyaan.

Intaa waxaa dheer, hawlgalladii ugu dambeeyay ee Shiinuhu waxay daaha ka qaadeen in heerkulka dhinaca fog ee Dayaxa uu ka hooseeyo 100 darajo Celsius marka loo eego dhinaca noo dhow iyo in ay jiraan biyo yar oo korkiisa ah marka loo eego dhinaca noo dhow.

"Fikradda ugu weyn ayaa ah in inta badan biyaha dayaxa ay ka yimaadaan saameynta saadaasha hawada," ayay sharraxday Sara Russell, khabiir ku takhasusay saadaasha hawada, maqaal uu daabacay Matxafka Taariikhda Dabiiciga ah ee London.

God macdan laga qodo iyo saldhig hawada sare

Mustaqbalka sahaminta hawada sare waxay noqon kartaa dhinaca fog ee Dayaxa.

U fiirsashada dusha sare ee gobolkan waxay u oggolaan doontaa saynisyahanada inay bartaan dhaqdhaqaaqa boorka dayaxa iyo dhaqdhaqaaqa hooska, xogta la xiriira naqshadeynta saldhigyada mustaqbalka iyo hawlgallada muddada dheer.

Wakaaladda hawada sare ee Yurub (ESA), tusaale ahaan, waxa ay qorshaynaysaa in ay halkaas ka samayso saldhig joogto ah, kaas oo laga ilaalinayo caalamka oo waliba u adeegi doona sii maridda safarada mustaqbalka ee Mars.

Aamusnaanta raadiyaha ee dhinaca fog ee Dayaxa ayaa ka dhigaysa aagga mid ku wanaagsan in lagu rakibo diiradaha raadiyaha si ay u sahamiyaan meel bannaan, maadaama ay ka xoroobi doonaan nooc kasta oo faragelin ah.

Dhinaca fog ee dayaxa waa aag dano caalami ah sababtoo ah wuxuu noqon karaa saldhigga ka faa'iidaysiga Helium-3 isotope oo ah gaas xallin kara dhibaatada tamarta ee koonka 10,000 ee sano ee soo socda.

Waxa kale oo la tuhunsan yahay in dhulka hoostiisa ee gobolkani ay ku jiraan curiyeyaasha dhulka ee naadirka ah iyo macdano kala duwan oo qiimo sare leh.

Tani waxay sharxi doontaa xiisaha soo cusboonaaday ee safarka Dayaxa. Sanadihii la soo dhaafay, kaliya ma ahan Mareykanka iyo Shiinaha, laakiin sidoo kale Hindiya iyo Ruushka, dalal kale oo mustaqbalka qorsheyaal samaysanaya.