از شوخی اینترنتی تا موج سیاسی؛ ظهور «حزب مردمی سوسک» در هند

فضای سیاسی هند نماد عجیب و غریبی پیدا کرده است: سوسک.

این نماد نه نیلوفر حزب حاکم هند (بی‌جی‌پی) است و نه علامت دست حزب مخالف کنگره، بلکه «سوسک» است، موجودی سمج، منفور و به‌باور بسیاری نابودنشدنی که به‌تازگی به نمادی سیاسی، غیرمنتظره اما قابل‌همذات‌پنداری برای جوانان هندی در فضای آنلاین تبدیل شده است.

این حشره هفته گذشته پس از اظهارات بحث‌برانگیز سوریا کانت، رئیس دیوان عالی هند ناگهان مورد توجه همگانی قرار گرفت. گفته می‌شود در یک جلسه، او جوانان بیکاری را که جذب خبرنگاری و کنشگری می‌شوند، به سوسک‌ و انگل تشبیه کرده بود.

او بعدا توضیح داد که منظور او به طور مشخص افرادی با «مدرک‌های جعلی و بی‌اعتبار» بوده است و اشاره کلی به همه جوانان هند نکرده است.

اما تا آن زمان، این اظهارنظرها پیش‌تر به‌طور گسترده در فضای آنلاین پخش شده بودند و موجی از خشم و شوخی را برانگیختند و باعث شکل‌گیری یک ابتکار سیاسی طنزآمیز به نام «حزب مردمی سوسک» (سی جی پی)) شدند.

این حزب سیاسی رسمی در این کشور نیست اما شامل گروه عظیمی در اینترنت می‌شود که بیشتر بر طنز سیاسی و کنایه مبتنی است و شرط عضویت در آن شامل بیکار، تنبل و مدام آنلاین بودن و دارا بودن «توانایی انتقاد حرفه‌ای» است.

آبهیجیت دیپکه، کارشناس ارتباطات سیاسی و دانشجوی دانشگاه بوستون، این حزب را ایجاد کرده و می‌گوید این ایده ابتدا فقط به عنوان شوخی مطرح شد.

او پیش از مهاجرت به ایالات متحده، با حزب «عام آدمی» همکاری می‌کرد؛ یک تشکل سیاسی که از دل یک جنبش ضد فساد شکل گرفت و به‌خاطر حضور پررنگش در شبکه‌های اجتماعی شناخته می‌شود.

او در گفتگو با بی‌بی‌سی می‌گوید: «من فکر کردم ما باید با هم متحد شویم و بستر سیاسی جدیدی ایجاد کنیم».

آنچه به دنبال آن اتفاق افتاد فراتر از انتظارش بود.

در عرض چند روز، این حزب از طریق یک فرم گوگل ده‌ها هزار ثبت‌نام جذب کرد، هشتگ «من هم یک سوسک هستم» را به راه انداخت و حمایت برخی از رهبران مخالفان را جلب کرد. این جریان همچنین از فضای آنلاین فراتر رفت و به دنیای واقعی کشیده شد؛ جایی که داوطلبان جوان با پوشیدن لباس شبیه سوسک در برنامه‌های پاکسازی شهری و اعتراضات حضور یافتند و به‌نوعی به‌صورت نمایشی این برچسب را پذیرفتند.

حساب کاربری حزب مردمی سوسک‌ در اینستاگرام در مدت کمی بیش از ۱۰ میلیون فالوئر پیدا کرد که از دنبال‌کنندگان حساب کاربری حزب بی جی پی هند که به عنوان بزرگ‌ترین حزب سیاسی جهان با ۸/۷ میلیون عضو شناخته می‌شود جلو زد.

هرچند حساب کاربری این حزب در شبکه ایکس با بیش از ۲۰۰ هزار کاربر اخیرا در هند در دسترس نیست و به افرادی که به آن مراجعه می‌کنند گفته می‌شود که «در پاسخ به درخواست قانونی این حساب کاربری مسدود شده است» اما این روند فزاینده همچنان ادامه دارد.

برای حامیان، این جریان همان‌طور که یکی از هواداران توصیف کرده، «نفسی تازه» در فضای سیاسی‌ است که به باور بسیاری بیش از حد کنترل‌شده است وتحمل و پذیرش دیدگاه‌های مخالف را ندارد. در میان حامیان آن، سیاستمداران مخالفی مانند ماهوا مویترا و کیرتی آزاد، و نیز پراشانت بوشان، وکیل برجسته دیده می‌شوند.

در مقابل، منتقدان این جریان را نوعی نمایش سیاسی در فضای آنلاین و مرتبط با مخالفان می‌دانند و با اشاره به ارتباط پیشین دیپکه با حزب عام آدمی) استدلال می‌کنند که این بیشتر نوعی سیاست‌ورزی دیجیتال حساب‌شده است تا یک حرکت خودجوش.

فراتر از واکنش‌های آنی، این حرکت نشانه‌ای از خستگی و دلزدگی شدید نسل جوان هند است که می‌گویند به طور مداوم در اینترنت در معرض مسایل سیاسی قرار دارد اما به ندرت احساس می‌کنند می‌توانند نقشی در آن داشته باشند.

نیمی از جمعیت حدود یک میلیارد و نیمی این کشور را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل می‌دهند و در نتیجه این کشور یکی از جوان‌ترین جمعیت‌های جهان را دارد اما هنوز حضور رسمی آنها در فضای سیاسی محدود است.

یک نظر‌سنجی جدید نشان داده است که ۲۹٪ از جوانان هندی به طور کلی از ورود به مسایل سیاسی خوددداری می‌کنند و فقط ۱۱٪ از آنها عضو احزاب سیاسی هستند.

دیپکه می‌گوید: «مردم دلسرد و ناامید شده‌اند چون احساس می‌کنند صدای آنها شنیده نمی‌شود و هیچ نقشی در فضای سیاسی ندارند».

در سراسر جنوب آسیا، در سال‌های اخیر موج‌هایی از اعتراض‌های جوانان شکل گرفته که دولت‌ها در کشورهایی مانند سری‌لانکا، نپال و بنگلادش را دچار تلاطم کرده است؛ اعتراض‌هایی که اغلب از خشم نسبت به بیکاری، گرانی و چشم‌اندازهای مسدود برای آینده سرچشمه می‌گیرند.

هند تاکنون تجربه مشابهی نداشته است اما فشار‌های پنهان و نهفته وجود دارد.

اقتصاد به سرعت در حال پیشرفت نگرانی‌ها را در مورد کار کاهش نداده است و نابرابری و افزایش قیمت‌ها مدام ادامه پیدا کرده است.

برای بسیاری از افرادی که در این کشور به بزرگسالی قدم می‌گذارند تضمینی برای ادامه تحصیل وجود ندارد و امید به ارتقای اجتماعی و بهبود وضعیت زندگی به طور فزاینده شکننده و بی‌ثبات است.

با اینکه دیپکه مشابهت وضعیت را با اعتراضات نپال و سریلانکا رد می‌کند و می‌گوید وضعیت هند فرق دارد اما استدلال می‌کند که ناامیدی در میان جوانان واقعی است فقط در قالب‌های پراکنده‌تر و به صورت آنلاین خود را نشان می‌دهد.

او می‌گوید: «نسل زد از احزاب سیاسی مرسوم سنتی دل کنده است و می‌خواهد جبهه سیاسی خود را به زبانی که برایش قابل درک است بسازد».

وبسایت حزب مردمی سوسک‌ بازتابی از این دل‌مشغولی‌هاست و کمتر شبیه بیانیه‌های رسمی سیاسی می‌ماند و بیشتر پدیده‌ای است که در فضای اینترنت شکل گرفته است.

این حزب خود را «صدای جوانان تنبل و بیکار» می‌داند و ادعا می‌کند «هیچ حامی مالی» ندارد و فقط گروهی افراد «لجوج و سرسخت و مقاوم» هستند و از حامیان خود دعوت می‌کند تا به جنبش مردمی بپیوندند که «از تظاهر کردن به اینکه همه چیز بر وفق مراد است خسته شده‌اند».

فرم‌های نمایشی، ایراد‌ها و ناهماهنگی‌های عمدی و زبان تصویری آن را بیشتر شبیه شوخی درون‌گروهی و نه یک سازمان رسمی کرده است.

با این حال در دل این طنز درخواست روشن سیاسی مشهود است: پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری، اصلاحات و بهبود رسانه‌ها، شفافیت انتخاباتی و حضور گسترده و فعال‌تر زنان در عرصه سیاسی. این هدف‌ها در کنار شوخی‌های خود‌انتقادی درباره منفی‌خوانی بی‌وقفه در اینترنت (اسکرول کردن)، بیکاری و خستگی و بیزاری سیاسی عمومی قرار گرفته‌اند.

بخشی از جذابیت آن لحن میان شوخی و جدی است که در پیش گرفته است. شوخی‌های آنها به دل می‌نشیند چون دلسردی و ناامیدی‌های نهفته در آنها درباره وضعیت کار، نابرابری، فساد و بیگانگی با فضای سیاسی حاکم برای همه آشناست.

بسیاری اشاره کرده‌اند که حتی انتخاب این نماد هم دارای معنا و مفهوم است. سوسک موجودی قهرمان یا آرمانی نیست بلکه حشره عادی و معمولی اما دارای تاب‌آوری و سازگاری بالا و بقا در شرایط نامناسب و سخت با کمترین انتظارات است.

البته این در‌هم‌تنیدگی طنز و سیاست به‌هیچ‌ وجه کار تازه‌ای نیست.

در ایتالیا، بپه گریلو، کمدین این کشور طنز ضدساختار رسمی را به «جنبش پنج ستاره» بدل کرد؛ در حالی که در اوکراین، ولودیمیر زلنسکی از ایفای نقش یک رئیس‌جمهور خیالی در تلویزیون به رئیس‌جمهوری واقعی تبدیل شد. در ایالات متحده نیز دوره دونالد ترامپ بارها این بحث را برانگیخته است که آیا در دنیایی که سیاست خودش گاهی شبیه طنز شده، دیگر جایی برای طنز باقی مانده است؟

در هند این پدیده بیشتر به صورت آنلاین و در شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و بیشتر با تصاویر و ویدئو‌ها و شوخی‌های اینترنتی با موضوع سوسک پیش می‌رود و این حرکت با هشتگ‌ها، خستگی شدید عمومی و دلسردی طنز‌آمیز ادامه پیدا کرده است.

در نظر اول به نظر عجیب می‌رسد اما چنین جریانی چندان هم در فضای سیاسی هند نامرسوم نیست.

در هند دیر‌زمانی است سیاستمداران از نمایش‌های رسانه‌ای و صحنه‌سازی‌ها و انواع نمایش بهره گرفته‌اند از مراقبه در غار‌های هیمالیا و تغییرات حزبی گوناگون که در آن قانونگذاران همه با هم اتوبوس سوار می‌شوند یا در هتل‌ها بست می‌نشینند.

کارزار‌های آنلاین با تکیه بر ویدئو‌های به دقت طراحی‌شده و با صحنه‌پردازی دقیق و شعار‌های کوبنده متکی است که بیشترین بازخورد را ایجاد می‌کند.

در چنین فضایی جنبش سیاسی با موضوع و نماد یک حشره هرچند عجیب اما باور‌پذیر است.

همچنین به خوبی روشن می‌کند که چرا به این سرعت گسترش پیدا کرده است نه به دلیل آنکه جوانان هند نیاز به حزب سیاسی جدید دارند بلکه به دلیل آنکه بسیاری از آنها در پی راهی برای بیان یاس و دلسردی‌های خود هستند.

دیپکه می‌گوید: «من فکر می‌کنم حزب مردمی سوسک‌ تازه آغاز راه است. جوانان از نظام سیاسی موجود خسته شده‌اند و به طور روز‌افزون سازمان‌های جوانان وارد عرصه سیاسی می‌شود».

برخی دیگر در این زمینه هنوز تردید دارند و می‌گویند این حزب به همان سرعتی که به وجود آمده است محو خواهد شد.

به‌هر حال حزب مردمی سوسک‌ کاری نامعمول در عرصه سیاسی هند انجام داده است و باعث شده است برخی جوانان احساس کنند خواسته‌های آنها مطرح شده است و دیده شده‌اند.

در گذشته، خشم سیاسی جوانان به نگارش مانیفست‌ها می‌انجامید. اما در سال ۲۰۲۶، گاهی به شکل «احزاب میم‌محور» با نمادهایی مانند حشرات بروز پیدا می‌کند.