હાથીઓ બીમારીનો ઇલાજ કરવા માટે ઔષધીય જડીબુટ્ટીઓનો ઉપયોગ કરીને સ્વ-ઉપચાર કેવી રીતે કરે છે

આફ્રિકન હાથીઓ પોતાના ઝુંડના અન્ય હાથીઓ બીમાર પડે ત્યારે તેમની સારવાર માટે વિવિધ પ્રકારના જંગલી છોડનો ઉપયોગ કરે છે.

કેન્યાના માઉન્ટ એલ્ગોન વિસ્તારમાં હાથીઓ સાથે રહેતા લોકોના ઇન્ટરવ્યૂ પર આધારિત એક અભ્યાસમાં આ વાતની પુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી.

તેમના અસામાન્ય વર્તનને કારણે વૈજ્ઞાનિકો આ અનોખાં પ્રાણીઓમાં લાંબા સમયથી રસ ધરાવે છે.

તેમને "મીઠું ખાણતા હાથીઓ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ ગુફાઓમાં જાય છે અને પોતાના દાંત (દાંતડા)ની મદદથી ખડકોમાંથી ખનિજો કાઢીને પોતાના ભરણપોષણ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.

તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા સંશોધન અનુસાર, આ હાથીઓ ઔષધીય હેતુઓ માટે જંગલમાં ઊગતા વિવિધ પ્રકારના છોડનો ઉપયોગ કરે છે.

અમેરિકાની બ્રાઉન યુનિવર્સિટીના ડૉ. એલોડી ફ્રાયમેન, જે આ સંશોધનનું નેતૃત્વ કરનારા સંશોધકોમાંના એક હતા, તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ અભ્યાસ એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે શું વનવિનાશ (ડિફૉરેસ્ટેશન) પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોને સ્વસ્થ રહેવા માટે જરૂરી ઔષધિઓથી વંચિત કરી રહ્યો છે.

ડૉ. ફ્રાયમેને કહ્યું હતું, "આ દર્શાવે છે કે આપણી ઔષધિઓનું અસ્તિત્વ માનવ સિવાયના જીવસૃષ્ટિના વિશ્વ સાથે કેટલું ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે."

આ અભ્યાસ માટે વૈજ્ઞાનિકોએ માઉન્ટ એલ્ગોન ફાઉન્ડેશન નામની એક ચેરિટી સંસ્થા સાથે કામ કર્યું હતું.

અભ્યાસ દરમિયાન તેમણે સ્થાનિક રહેવાસીઓ, વન્યજીવન નિરીક્ષકો (વાઇલ્ડલાઇફ સ્કાઉટ્સ) અને સમુદાયના નેતાઓના ઇન્ટરવ્યૂ લીધા હતા.

સ્થાનિક લોકોએ સમજાવ્યું હતું કે હાથીઓ જ્યારે પોતાને અસ્વસ્થ અથવા બીમાર અનુભવે છે ત્યારે તેઓ ચોક્કસ પ્રકારના છોડ પસંદ કરે છે, અને માદા હાથીઓ પોતાનાં બચ્ચાંને પણ આવા છોડ આપે છે.

આના આધારે, નૈરોબી સ્થિત કેન્યાના નૅશનલ મ્યુઝિયમના વૈજ્ઞાનિકોનો સમાવેશ કરતી સંશોધક ટીમે નિર્ધારિત કર્યું હતું કે હાથીઓ 35 પ્રકારની વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાંથી 25 પ્રજાતિઓને સ્થાનિક સ્તરે ઔષધીય ગુણધર્મો ધરાવતી માનવામાં આવે છે.

પીઠના દુખાવા માટે 'અંગુર્વીટ'

સાયન્ટિફિક રિપોર્ટ્સ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા આ અભ્યાસમાં ઇન્ટરવ્યૂ આપવામાં આવેલા સ્થાનિક લોકોના નામ જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી.

ભાગ લેનારાઓ તેમની વાતો કોઈ સંકોચ વિના શેર કરી શકે તે માટે તેમની ઓળખ ગુપ્ત રાખવામાં આવી હતી.

તેમણે પૂરા પાડેલા પુરાવાઓમાંથી કેટલીક રસપ્રદ વિગતો સામે આવી છે.

વન્યજીવન સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલી એક વ્યક્તિએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે 'અંગુર્વીટ' નામના છોડનો ઉપયોગ હાથીઓ દ્વારા નાનાં હાથીઓ માટે ઔષધિ તરીકે કરવામાં આવતા જોયો હતો.

અંગુર્વીટનો ઉપયોગ પેટના દુખાવા સહિત અનેક આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓના ઉપચાર તરીકે કરવામાં આવે છે.

તે સંરક્ષકે સમજાવ્યું હતું કે માદા હાથીઓ આ છોડનાં પાંદડાં દૂર કરે છે, પછી બાકી રહેલી ડાળીને અન્ય વૃક્ષોની મૂળ સાથે ભેળવીને મોઢામાં ચાવે છે, જ્યાં સુધી તે નરમ બનીને મિશ્રણમાં ફેરવાઈ ન જાય.

તેમણે યાદ કરતાં જણાવ્યું હતું કે જ્યારે નાનાં હાથીઓ દૂધ પીવા આવતા હતા ત્યારે માદા હાથીઓ આ મિશ્રણ પોતાના આંચળ પર લગાવતી હતી.

તેમણે કહ્યું હતું, "તેઓ આ મિશ્રણ બચ્ચાંને આપે છે, અને બચ્ચાં તેને ચાવીને થૂંકી નાખે છે."

જાપાનની નાગાસાકી યુનિવર્સિટીના વાનર વૈજ્ઞાનિક માઈકલ હફમેને કહ્યું હતું, "આ ખૂબ જ રસપ્રદ બાબત છે."

જોકે, તેમણે નોંધ્યું હતું કે હાથીઓ પોતાના બચ્ચાંને ઔષધીય સારવાર આપે છે તે વાતની પુષ્ટિ કરવા માટે વધુ પુરાવાની જરૂર છે.

વૈજ્ઞાનિકો હાલમાં આવા પુરાવા એકત્રિત કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છે.

સ્થાનિક વન્યજીવન નિષ્ણાતોને હાથીઓના વર્તનનું દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે કૅમેરા આપવામાં આવી રહ્યા છે.

તેઓ હાથીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા છોડનું પણ વિશ્લેષણ કરી રહ્યા છે.

તેઓ એવી નવી દવાઓની શોધ કરી રહ્યા છે જે અંગે તેમનો વિશ્વાસ છે કે કદાચ હાથીઓએ પોતે જ શોધી હશે.

આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ કરનાર અન્ય મુખ્ય સંશોધક, હેમ્બર્ગ સ્થિત બર્નહાર્ડ નોખ્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ટ્રૉપિકલ મેડિસિનના ડૉ. ફેબિયન શુલ્ટ્ઝે કહ્યું હતું કે "સ્થાનિક જ્ઞાનએ અમને માર્ગ બતાવ્યો છે."

ફેબિયને કહ્યું હતું, "હવે અમે હાથીઓનું ખૂબ નજીકથી નિરીક્ષણ કરવા માંગીએ છીએ. શું તેઓ કોઈ ચોક્કસ રોગ માટે યોગ્ય એવા ચોક્કસ છોડ પસંદ કરે છે? શું આ છોડમાં ખરેખર ઔષધીય ગુણધર્મો છે?"

હાથીઓ ક્યારથી સ્વ-ઉપચાર કરે છે

પ્રાચીન વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે હાથીઓ ત્રીજી સદીથી સ્વ-ઉપચાર (સેલ્ફ-મેડિકેશન) કરતા આવ્યા છે.

રોમન લેખક ક્લોડિયસ એલિયને પોતાના ગ્રંથ De Natura Animalium (On the Nature of Animals)માં પ્રાણીઓની સ્વ-ઉપચાર કરવાની ક્ષમતા અંગેની એક ઘટના વર્ણવી છે.

તે મુજબ, ભાલા અને તીરથી ઘાયલ થયેલો એક હાથી ઑલિવ વૃક્ષનાં ફૂલો અને તેલનું સેવન કર્યા બાદ સંપૂર્ણપણે સાજો થઈ ગયો હતો.

સદીઓ પછી, વૈજ્ઞાનિકો હવે વધુ ઊંડાણપૂર્વક એ પ્રશ્નનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે કે જંગલી પ્રાણીઓ આપણને તે જંગલના છોડના ગુણધર્મો વિશે શું શીખવી શકે છે, જ્યાં તેમનો વિકાસ થયો હતો.

મચ્છરોથી લઈને વાનરો સુધી...

આ અભ્યાસમાં સામેલ ન રહેલા પ્રોફેસર હફમેને કહ્યું હતું, "હવે આપણે જાણીએ છીએ કે મચ્છર, ડ્રોસોફિલા (માખીઓ) અને મધમાખીઓથી લઈને આફ્રિકા અને એશિયાના મહાવાનરો (ગ્રેટ એપ્સ) સુધી, બધા સ્વ-ઉપચાર કરે છે."

તેમણે કહ્યું હતું, "જેમ જેમ આપણે નવી પ્રજાતિઓનો અભ્યાસ કરીએ છીએ, તેમ તેમ આપણને આપણા ઔષધીય ઇતિહાસ વિશે વધુ સ્પષ્ટ સમજ મળે છે."

ડૉ. ફ્રાયમેને જણાવ્યું હતું કે આ અભ્યાસનાં પરિણામો ભવિષ્ય માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ પાઠ આપે છે.

તેમણે કહ્યું હતું, "અમે ફાર્મસીમાંથી ખરીદતી દવાઓ છોડ, શેવાળ, ફૂગ અને પરવાળાની ખડકો (કોરલ રીફ્સ)માંથી મેળવવામાં આવેલા રાસાયણિક સંયોજનોમાંથી બનાવવામાં આવે છે."

તેમણે વધુમાં કહ્યું હતું, "જંગલોનું રક્ષણ કરવું અને પ્રકૃતિએ આપેલી આ કુદરતી ફાર્મસીઓને જાળવી રાખવું બે રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે."

"તે ત્યાં સુધી ટકી રહેશે જ્યાં સુધી આપણે એવા નવા કુદરતી પદાર્થો શોધી ન કાઢીએ જે ભવિષ્યમાં આપણું જીવન બચાવી શકે."

આ જંગલોનું રક્ષણ કરવું અને આ કુદરતી ફાર્મસીઓને જાળવી રાખવું દરેક રીતે લાભદાયી છે.

ભવિષ્યમાં આપણું જીવન બચાવી શકે એવી નવી કુદરતી દવાઓ શોધવા માટે આપણને તેમની જરૂર છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન