'અંબાણી ભારતના અસલી બૉસ છે?' – ઇલોન મસ્કે કેમ આપ્યું આવું નિવેદન? જાણો સ્ટારલિંક વિવાદ

પ્રખ્યાત ઉદ્યોગપતિ ઇલોન મસ્કે ઍક્સ પર એક પોસ્ટ કરીને આરોપ લગાવ્યો છે કે, કેટલાક ખાસ ઉદ્યોગપતિઓ ભારતમાં તેમની કંપની સ્ટારલિંકની સેટેલાઇટ આધારિત ઇન્ટરનેટ સેવાના પ્રવેશને "રોકી" રહ્યા છે.

ભારત સરકારે એક પ્રેસ રિલીઝ જાહેર કરીને મસ્કના આરોપોનું ખંડન કર્યું છે.

સંચાર મંત્રાલયે 8 ઑક્ટોબરે કહ્યું હતું કે, ભારતની સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન નિયમન વ્યવસ્થા નિષ્પક્ષ અને ભેદભાવરહિત છે.

સરકારના જણાવ્યા મુજબ સ્ટારલિંક સહિત ત્રણ કંપનીઓ હાલમાં સુરક્ષા તપાસના એકસરખા નિયમનકારી તબક્કામાં છે.

મસ્કે 8 ઑક્ટોબરે ઍક્સ પર એક પોસ્ટમાં કહ્યું, "સ્ટારલિંકને 165થી વધુ દેશોમાં લાઇસન્સ મળેલું છે અને કંપની ભારત સરકારની દરેક જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરવા માટે પાંચ વર્ષથી કામ કરી રહી છે, છતાં ભારતમાં તેને સંપૂર્ણ રીતે શરૂ કરવાની મંજૂરી કેમ મળી રહી નથી? શું અંબાણી ભારતના અસલી બૉસ છે?"

આ પહેલાં મસ્કે ભારતમાં સ્ટારલિંકને કથિત રીતે રોકવામાં આવી રહી હોવાના મુદ્દે કહ્યું હતું કે, કેટલાક "ઑલિગાર્ક", એટલે કે અત્યંત પ્રભાવશાળી ઉદ્યોગપતિઓ, પોતાના એકાધિકારને બચાવવા માટે સ્ટારલિંકને ભારતમાં આવતાં રોકી રહ્યા છે.

તેમણે એક પોસ્ટના જવાબમાં લખ્યું, "કમનસીબે, કેટલાક ખાસ ઉદ્યોગપતિઓ અમને રોકી રહ્યા છે, જેથી ભારતીય લોકો પર તેમની એકાધિકારવાદી પકડ જળવાઈ રહે. તમે અંદાજ લગાવી શકો છો કે તેઓ કોણ છે... આ ભારતના લોકો વિરુદ્ધ ગુનો છે."

મસ્કે જે પોસ્ટ શૅર કરીને આ વાત લખી હતી, તેમાં લખવામાં આવ્યું હતું, "ભારતનાં અનેક ગામો અને દૂરદૂરના વિસ્તારોમાં હજુ પણ ઝડપી ઇન્ટરનેટની પહોંચ મર્યાદિત છે. સ્ટારલિંકનો દાવો છે કે તેની સેટેલાઇટ ટૅક્નૉલૉજી એવા વિસ્તારોમાં હાઈ-સ્પીડ ઇન્ટરનેટ પહોંચાડી શકે છે, જ્યાં ફાઇબર અથવા મોબાઇલ નેટવર્ક પહોંચાડવું મુશ્કેલ છે. કંપનીએ ભારતમાં 20 ગેટ-વે સાઇટ પણ તૈયાર કરી લીધી છે. સ્ટારલિંક શિક્ષણ, ટેલિમેડિસિન, નાના વ્યવસાયો અને આપત્તિના સમયે કનેક્ટિવિટીમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. કંપનીનું કહેવું છે કે, તે ભારતમાં સેવા શરૂ કરવા માટે તૈયાર છે, પરંતુ તેના માટે બાકીની મંજૂરીઓ અને સ્પૅક્ટ્રમ ફાળવણી પૂર્ણ થવી જરૂરી છે."

ભારત સરકારે શું જવાબ આપ્યો?

ભારત સરકારે કહ્યું છે કે સ્ટારલિંક સાથે કોઈ ભેદભાવ કરવામાં આવી રહ્યો નથી.

સંચાર મંત્રાલયે એક પ્રેસ રિલીઝમાં કહ્યું, "ભારતની સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન સેવાઓ માટેના નિયમો નિષ્પક્ષ અને બધા માટે સમાન છે. સોશિયલ મીડિયા પર એક પોસ્ટ શૅર કરવામાં આવી રહી છે, જેમાં ભારતની સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન સેવાઓ સાથે સંબંધિત નિયમોની નિષ્પક્ષતા પર પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ નિયમોનો અમલ ભેદભાવપૂર્વક કરવામાં આવી રહ્યો છે."

સરકારે કહ્યું છે કે તમામ ટેલિકોમ સેવાઓ, જેમાં સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશનનો પણ સમાવેશ થાય છે, માટે નિષ્પક્ષ અને બિન-ભેદભાવપૂર્ણ નિયમન વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી છે.

સરકારના જણાવ્યા મુજબ, "ત્રણ કંપનીઓને સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન સેવાઓ માટે ટેલિકૉમ લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યા છે. આ તમામ કંપનીઓએ લાઇસન્સની શરતો અનુસાર સુરક્ષા સંબંધિત નિયમોનું પાલન કરવું પડશે."

સરકારે કહ્યું કે, તેનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે, આ કંપનીઓની સેવાઓ વપરાશકર્તાઓ અને તેમના ડેટાની સુરક્ષા સાથે સંબંધિત તમામ નિયમોને પૂર્ણ કરે.

સરકારના જણાવ્યા મુજબ, "ત્રણે કંપનીઓની સુરક્ષા તપાસ હાલમાં ચાલી રહી છે. કોઈ કંપનીની આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી તે સ્પૅક્ટ્રમ ફાળવણીના આગામી તબક્કામાં જઈ શકે છે. હાલમાં ત્રણે કંપનીઓ લગભગ એક જ નિયમનકારી તબક્કામાં છે. તેથી નિયમો અથવા તેમના અમલની પદ્ધતિ ભેદભાવપૂર્ણ છે એવું કહેવું નિરાધાર અને ખોટું છે."

ઍરટેલે શું કહ્યું?

ટેલિકમ્યુનિકેશન કંપની ભારતી ઍરટેલે પણ ઇલોન મસ્કના આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે કે, તેમની સૅટકૉમ કંપની સ્ટારલિંકને ભારતમાં કામ કરતાં રોકવામાં આવી રહી છે.

ભારતી ઍરટેલના ચૅરમૅન સુનીલ ભારતી મિત્તલે કહ્યું કે, તેમનું સૅટકૉમ સાહસ યુટેલસૅટ વન-વેબ પણ ભારતમાં પોતાની સેવાઓ શરૂ કરવા માટે મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યું છે.

સ્ટારલિંક શું છે?

સ્ટારલિંક, મસ્કની કંપની સ્પેસઍક્સની સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવા છે. તેમાં જમીન પર આવેલા મોબાઇલ ટાવર અથવા ફાઇબરના બદલે અવકાશમાં રહેલા સેટેલાઇટ દ્વારા ઇન્ટરનેટ આપવામાં આવે છે.

આ ટૅક્નૉલૉજીની ખાસિયત એ છે કે, તે એવા વિસ્તારોમાં પણ ઇન્ટરનેટ પહોંચાડી શકે છે જ્યાં ફાઇબર બિછાવવું અથવા મોબાઇલ ટાવર સ્થાપિત કરવું મુશ્કેલ હોય.

ભારત સરકારે પણ કહ્યું છે કે, સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન ગ્રામ્ય, દૂરદૂરના, પર્વતીય, સરહદી અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં કનેક્ટિવિટી વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ભારતમાં સ્ટારલિંકનો પ્રવેશ ક્યારેથી અટકેલો છે?

બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ અનુસાર સ્ટારલિંકે 2022માં ભારતમાં સેવા શરૂ કરવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો હતો. જૂન 2025માં તેને દૂરસંચાર વિભાગ પાસેથી જીએમપીસીએસ એટલે કે સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન સેવા માટે લાઇસન્સ મળ્યું હતું.

ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બર 2025માં ટ્રાયલ માટે સ્પેક્ટ્રમ ફાળવવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ વ્યાવસાયિક સેવા શરૂ કરવા માટે સુરક્ષા મંજૂરીઓ સહિત કેટલીક અન્ય પ્રક્રિયાઓ હજુ પૂર્ણ થવાની બાકી છે.

જિયો અને ઍરટેલની તેમાં શું ભૂમિકા છે?

રૉયટર્સના જણાવ્યા મુજબ, રસપ્રદ વાત એ છે કે, ભારતમાં સ્ટારલિંકના બે મોટા સંભવિત સ્પર્ધકો રિલાયન્સ જિયો અને ભારતી ઍરટેલ તેની સાથે ભાગીદારી પણ કરી ચૂક્યા છે.

માર્ચ 2025માં જિયો અને ઍરટેલે સ્ટારલિંક સાથે કરારો કર્યા હતા.

આ કરારો હેઠળ બંને કંપનીઓ પોતાના રિટેલ નેટવર્ક મારફતે સ્ટારલિંકનાં ઉપકરણો ઉપલબ્ધ કરાવવાની દિશામાં કામ કરશે.

જોકે, બ્રૉડબેન્ડ સેવા બજારમાં આ કંપનીઓ સ્ટારલિંકની સ્પર્ધકો પણ છે.

ભારતમાં સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ માટે હાલમાં ત્રણ કંપનીઓ લાઇસન્સ મેળવી ચૂકી છે, સ્ટારલિંક, રિલાયન્સ જિયો અને યુટેલસૅટ વન-વેબ, જેને ભારતી સમૂહનો ટેકો છે.

સ્પૅક્ટ્રમને લઈને જિયો અને મસ્ક વચ્ચે વિવાદ શું હતો?

સ્ટારલિંકના ભારતમાં પ્રવેશ દરમિયાન સ્પૅક્ટ્રમને લઈને પણ મોટો વિવાદ થયો હતો.

મસ્ક ઇચ્છતા હતા કે, સેટેલાઇટ કંપનીઓને સ્પેક્ટ્રમ વહીવટી પદ્ધતિથી ફાળવવામાં આવે, જ્યારે રિલાયન્સ જિયો સહિત કેટલીક ભારતીય કંપનીઓ સ્પૅક્ટ્રમની હરાજીના પક્ષમાં હતી.

બાદમાં ભારત સરકારે સેટેલાઇટ સ્પૅક્ટ્રમની ફાળવણી હરાજી દ્વારા નહીં પરંતુ વહીવટી પદ્ધતિથી કરવાનો માર્ગ અપનાવ્યો.

(આ લેખ મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલો હતો. તેના અનુવાદ માટે અમે AIની મદદ લીધી છે. બીબીસીના પત્રકારે પ્રકાશન અગાઉ આ અનુવાદની ચકાસણી કરી. અમે AIનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરીએ છીએ તેના વિશે જાણો.)

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન