توافق‌نامه همکاری دفاعی میان کویت و پاکستان چیست که فرمان شاهی درباره آن صادر شد؟

حکومت کویت پس از گذشت سه سال از امضای توافق‌نامه همکاری دفاعی با پاکستان، آن را به بخشی از قوانین خود تبدیل کرده و در همین راستا، روز یکشنبه فرمان شاهی مربوط به آن را صادر کرد.

به گفته مقام‌های پاکستانی در کویت و بر اساس فرمان صادرشده، این توافق‌نامه چهارچوبی را برای همکاری میان نیروهای مسلح پاکستان و کویت ایجاد می‌کند که بر آموزش نظامی، آموزش‌های آکادمیک، استخبارات، لجستیک، فناوری دفاعی، پژوهش و تبادل تخصص تمرکز دارد. هدف از این توافق‌نامه، «تقویت روابط نهادی نظامی» میان دو کشور است.

ظفر اقبال، سفیر پاکستان در کویت، در مصاحبه با روزنامه کویتی «الجریده» اظهار داشت که این توافق‌نامه میان دو کشور در جون ۲۰۲۳ امضا شده بود، اکنون با صدور این فرمان به تصویب نهایی رسیده است.

ظفر اقبال در مصاحبه خود تصریح کرد که توافق‌نامه همکاری دفاعی دو کشور «ماهیت دفاعی دارد. این توافق‌نامه پیرامون تفاهم متقابل، همکاری حرفه‌ای و ظرفیت‌سازی است و از تلاش‌های گسترده‌تر منطقه‌ای برای دستیابی به صلح و ثبات نیز پشتیبانی می‌کند.»

از سوی دیگر، وزارت خارجه پاکستان اعلام کرد که شیخ جراح جابر الاحمد الصباح، وزیر خارجه کویت، از ۲۸ تا ۲۹ جولای سفری رسمی به اسلام‌آباد خواهد داشت.

توافق‌نامه همکاری دفاعی ۱۲ ماده‌ای میان کویت و پاکستان چیست؟

توافق‌نامه همکاری دفاعی میان پاکستان و کویت در تاریخ ۱۱ جون ۲۰۲۳ منعقد شده بود که ملک محمد فاروق، سفیر وقت پاکستان در کویت، و تورن‌جنرال فواز خضیر محمد الحربی، مدیر برنامه‌ریزی مشترک وزارت دفاع کویت، آن را امضا کرده بودند.

در آن زمان، هر دو طرف ابراز امیدواری کرده بودند که این توافق‌نامه «به گسترش همکاری‌های دفاعی میان دو کشور کمک کند.»

اما اکنون پس از گذشت سه سال، روز یکشنبه فرمان شاهی مربوط به آن در کویت صادر شد و جزئیات آن توسط رسانه‌های کویتی انتشار یافت.

روزنامه «النبأ» متن این فرمان را منتشر کرده که در آن آمده است: «توافق‌نامه مربوط به همکاری در زمینه دفاعی میان دولت کویت و دولت جمهوری اسلامی پاکستان که در تاریخ ۱۱ جون ۲۰۲۳ به امضا رسیده بود، مورد تصویب قرار می‌گیرد.»

در ادامه این فرمان نوشته شده است که وزیران کابینهٔ کویت «در محدوده اختیارات خود، احکام این فرمان را به اجرا درخواهند آورد.»

توافق‌نامه همکاری دفاعی میان پاکستان و کویت دارای ۱۲ ماده است که به همکاری در حوزه‌های مختلف دفاعی اختصاص دارد.

بر اساس ماده اول، هدف از این توافق‌نامه «تعیین اصول همکاری در زمینه‌های دفاع و آموزش نیروهای مسلح» است که «مطابق با قوانین و مقررات داخلی و تحت مسئولیت‌های بین‌المللی دو کشور» انجام خواهد شد.

در ماده دوم به همکاری در حوزه‌های مختلفی همچون آموزش نظامی و لجستیک، و تبادل پرسونل و تخصص اشاره شده است. همچنین ذکر شده است که پاکستان و کویت در زمینه‌های تکنالوژی و اطلاعات نظامی نیز همکاری خواهند کرد.

ماده نهم این توافق‌نامه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا در آن ذکر شده است که این توافق‌نامه «بر حقوق یا تعهدات هیچ‌یک از طرفین که تحت سایر موافقت‌نامه‌های بین‌المللی بر عهده آنان است، تأثیری نخواهد گذاشت.»

بر اساس ماده دهم: «اگر در تفسیر یا اجرای مفاد این توافق‌نامه اختلافی بروز کند، از طریق تفاهم و مفاهمۀ دوجانبه به شکلی دوستانه حل‌وفصل خواهد شد و این اختلاف برای حل‌وفصل به هیچ شخص ثالث، دادگاه داخلی یا بین‌المللی ارجاع نخواهد شد.

هنگام حل‌وفصل اختلاف، دو طرف تمام تعهدات خود را تحت این توافق‌نامه به اجرا درخواهند آورد، به استثنای تعهداتی که موضوع اختلاف یا مناقشه هستند.»

در این بخش آمده است که «از آنجا که این توافق‌نامه به نفع منافع هر دو طرف است، بنابراین با تعهدات دولت کویت در عرصه‌های عربی و بین‌المللی منافاتی ندارد.»

همکاری نظامی با کویت چه تفاوتی با پیمان دفاع مشترک سعودی دارد؟

پاکستان و عربستان سعودی در سپتمبر ۲۰۲۵ (سنبله ۱۴۰۴) یک «پیمان دفاعی استراتژیک مشترک» در زمینه همکاری‌های امنیتی و امور دفاعی امضا کردند که بر اساس آن، «هرگونه تجاوز خارجی علیه یکی از دو کشور، تجاوز علیه هر دو کشور تلقی خواهد شد.»

در جریان ماه اپریل ۲۰۲۶، وزارت دفاع عربستان سعودی اعلام کرد که در راستای تعهد به دفاع مشترک، یک واحد نظامی از پاکستان شامل جنگنده‌ها و هواپیماهای پشتیبانی نیروی هوایی پاکستان وارد پایگاه هوایی ملک عبدالعزیز واقع در منطقه شرقی شده است.

اما اکنون پاکستان توافق‌نامه همکاری نظامی با کویت منعقد کرده است که در آن چنین بندی که حمله به یکی را حمله به هر دو کشور بداند، وجود ندارد. بلکه از طریق ماده دوم آن، حوزه‌های همکاری مشخص شده‌اند؛ مانند آموزش نظامی، لجستیک، تبادل تخصص، علم و تکنالوژی، استخبارات، صنایع دفاعی، رسانه و غیره.

برید جنرال محمود شاہ، تحلیل‌گر دفاعی، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی درباره این توافق‌نامه همکاری دفاعی میان پاکستان و کویت اظهار داشت: «توافق‌نامه‌ای که بین پاکستان و عربستان سعودی منعقد شده، بسیار به وضوح بیان می‌کند که اگر عربستان سعودی از هر سویی مورد حمله قرار گیرد، آن را حمله به پاکستان، و اگر پاکستان از هر سویی مورد حمله قرار گیرد، آن را حمله به عربستان سعودی تلقی خواهند کرد.»

وی افزود: «اما اگر درباره توافق‌نامه همکاری دفاعی میان پاکستان و کویت صحبت کنیم، چنین بندی در آن وجود ندارد.»

ظفر اقبال، سفیر پاکستان در کویت، به روزنامه کویتی «الجریده» گفت که روابط دفاعی دو کشور از اوایل دهه ۱۹۸۰ جریان داشته و اکنون با توجه به نیازهای در حال تغییر، در قالب یک چارچوب نهادی تنظیم شده است.

او گفت که اجرای این توافق‌نامه بر اساس منافع و نیازهای متقابل خواهد بود و محدوده آن با مشورت دوجانبه تعیین خواهد شد.

ظفر اقبال درباره تأثیرات این توافق‌نامه بر امنیت منطقه‌ای نیز گفت که توافق‌نامه همکاری دفاعی میان پاکستان و کویت «ماهیت دفاعی دارد». به گفته وی، هر دو کشور برای ارتقای صلح، ثبات و امنیت در منطقه تلاش می‌کنند.

معنای این توافق‌نامه میان پاکستان و کویت چیست؟

در جریان جنگ امریکا و اسرائیل علیه ایران که از ۲۸ فبروری آغاز شد، چندین کشور خلیج فارس در جریان عملیات‌های تلافی‌جویانه هدف قرار گرفته‌اند. ایران بارها مدعی شده است که اهدافی را در بحرین و کویت، یعنی کشورهایی که پایگاه‌های نظامی امریکا در آن‌ها مستقر هستند، مورد اصابت قرار داده است. در همین حال، ارتش کویت بارها از خنثی کردن حملات پهپادی و راکتی ایران خبر داده است.

به باور بسیاری از ناظران، نقش میانجی‌گرانه اسلام‌آباد میان ایران و ایالات متحده به افزایش نفوذ آن در منطقه کمک کرده است.

کویت و سایر کشورهای حوزه خلیج فارس در تیررس حملات ایران قرار دارند.

عبدالباسط، پژوهش‌گر مقیم سنگاپور که مسائل امنیتی را به دقت دنبال می‌کند، می‌گوید که نفوذ جیوپلیتیک امریکا در منطقه تضعیف شده است. وی می‌افزاید: «اعتماد کشورهای خلیج فارس به تضمین‌های امنیتی ارائه شده از سوی ایالات متحده در حال متزلزل شدن است.»

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی اشاره می‌کند که با وجود اقدامات ایالات متحده، نه تنها تغییر رژیم در ایران محقق نشد، بلکه حتی بازگشایی کامل تنگه هرمز نیز امکان‌پذیر نگشت. وی می‌گوید: «حمله اسرائیل به رهبری حماس در دوحه نیز یک نقطه عطف بود... شما به آن‌ها می‌گویید تجهیزات نظامی بیشتری بخرند، اما امنیت با این کار بهبود نمی‌یابد. این امر تنها از طریق ضمانت‌های متقابل ممکن است.»

عبدالباسط می‌گوید که برای دفاع از خود در خلیج فارس، مشارکت‌های دوجانبه و سه‌جانبه‌ای با رضایت عربستان سعودی و ایالات متحده در حال شکل‌گیری است که این امر آغازگر یک «نظم منطقه‌ای» جدید محسوب می‌شود.

به گفته آقا باسط، از یک سو ایالات متحده می‌خواهد بار مسئولیت خود را کاهش دهد، و از سوی دیگر کشورهای خلیج فارس در این فضای تنش‌آلود، سیاست «موازنه‌گری» را در پیش گرفته‌اند؛ سیاستی که در آن برای کاهش خطر، شراکت‌های متعددی ایجاد کرده و روابط خود را به تعادل می‌رسانند.

به عقیده تحلیلگران، کشورهایی مانند عربستان سعودی، ترکیه و مصر برای ایجاد نظم جدیدی مبتنی بر صلح و ثبات منطقه‌ای در خاورمیانه فعال هستند.

عبدالباسط در پاسخ به این پرسش که چرا فرمان اجرایی مربوط به توافق سه ساله میان پاکستان و کویت اکنون صادر شده است، می‌گوید که این ائتلاف پیش‌تر به شکل غیرفعال وجود داشته که اکنون با رسمی شدن آن، پیامی مخابره می‌شود.

با این حال، او معتقد است که «پاکستان در این جنگ نخواهد جنگید، بلکه تجهیزات نظامی و آموزش فراهم خواهد کرد و به تنش‌زدایی کمک خواهد کرد.»

در مقابل، او می‌گوید که کویت به نوعی سیگنال داده است که در شرایط کنونی در حال تغییر اولویت‌های خود است.

به نظر پروین ساوهنی، تحلیلگر دفاعی هند، توافق میان پاکستان و کویت یک تحول مهم است و نقش پاکستان را برجسته‌تر کرده است.

او در جریان یک مصاحبه اظهار داشت که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) به جای اتکا به تضمین‌های امریکا، در حال اتخاذ یک «چارچوب اسلامی» هستند که بر اساس آن ترتیبات امنیتی در حال تغییر است.

خانم پروین اشاره می‌کند که جنگ در غرب آسیا در حال گسترش است و پاکستان به پشتوانهٔ نقش میانجی‌گرانه‌اش، برای «دفاع جمعی» از دیگر کشورهای آسیب‌دیده نیز وارد عمل شده است.

پروین ساوهنی می‌گوید: «هم عربستان سعودی و هم ایران به پاکستان نیاز دارند.»

این توافق‌نامه چه منافعی برای پاکستان خواهد داشت؟

به گفته عبدالباسط، کویت نیز مانند عربستان سعودی، پاکستان را به عنوان یک قدرت هسته‌ای به رسمیت می‌شناسد؛ در حالی که این شراکت‌ها می‌تواند برای پاکستان نفت، سرمایه‌گذاری و فرصت‌های شغلی به ارمغان بیاورد که به تقویت ذخایر اسعار خارجی این کشور کمک خواهد کرد.

برید جنرال محمود شاہ، این توافق‌نامه را به وضعیت در حال تغییر منطقه پیوند زده است.

به گفته او، درگیری نظامی چهار روزه میان پاکستان و هند در سال ۲۰۲۵ «اعتبار پاکستان را بهبود بخشید» و به همین دلیل «بسیاری از کشورهای منطقه علاقه‌مند به گسترش روابط و امضای توافق‌نامه‌های (دفاعی) با پاکستان شده‌اند.»

او افزود که اسلام‌آباد به دنبال ایفای نقش میانجی‌گرانه، روابط نزدیک‌تری با ایالات متحده و ایران برقرار کرده و همین امر جایگاه پاکستان را در منطقه برجسته‌تر ساخته است.

با این حال، بلال خان، تحلیل‌گر امور دفاعی مقیم کانادا، بر این باور است که «در حال حاضر ما شاهد بیانات و توافق‌نامه‌های متعددی هستیم، اما جریان مشخصی از همکاری‌های واقعی از سوی هیچ‌یک از طرفین به چشم نمی‌خورد.»

او می‌گوید: «از یک سو پاکستان حمایت خود را از کشورهای حوزه خلیج فارس ابراز خواهد کرد و کشورهای خلیج فارس نیز می‌توانند در تمدید وام‌ها کمک کنند؛ اما چه مقدار از این وضعیت با شرایط پیش از جنگ با ایران متفاوت است؟»

به عقیده بلال خان، کشورهای حوزه خلیج فارس و پاکستان «هر دو مخاطبان داخلی مهم خود را مد نظر دارند.»

«کویت تلاش می‌کند به شرکای کلیدی خود این پیام را برساند که در حال تنوع‌بخشی به روابط امنیتی خود است و پاکستان از نظر تاریخی نامی قابل اعتماد به شمار می‌رود. پاکستان نیز این سیگنال را می‌دهد که رهبری فیلدمارشال عاصم منیر نتایج مثبتی در زمینه تقویت روابط خارجی پاکستان و حضور این کشور در خاورمیانه به همراه دارد.»

او بر این باور است که «هر دو طرف ترجیح می‌دهند به‌جای سرمایه‌گذاری عملی، به رد و بدل کردن پیام‌ها و نشانه‌ها اکتفا کنند.»