BBC lần đầu tới Eo biển Hormuz từ khi chiến tranh Mỹ-Israel và Iran bùng nổ

Đó là một ngày hè oi bức và các ngư dân đang dỡ mẻ cá vừa đánh bắt được tại bến cảng. Một người tự hào cầm lên vài con cá mập con mắc trong lưới.

Anh giải thích rằng bánh mì kẹp cá mập là một đặc sản địa phương. Một người khác phóng xe đi với hai con cá lớn buộc trên xe máy.

Từ nhiều góc độ, nơi đây trông giống như một cảng cá bình thường, nhưng bến này lại nằm tại Bandar Abbas, một thành phố của Iran bên Eo biển Hormuz, một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới và là một tâm điểm then chốt của cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran.

Đây là lần đầu tiên các nhà báo từ một đài phát thanh-truyền hình của Anh đi đến phía Iran của eo biển này kể từ khi xung đột bắt đầu.

Khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công vào ngày 28/2, chính quyền Iran đáp trả bằng cách tấn công Israel và các quốc gia Vùng Vịnh láng giềng có lực lượng Mỹ đồn trú, đồng thời biến vị trí địa lý của mình thành một trong những đòn bẩy lớn nhất.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) bắt đầu nổ súng vào các tàu thương mại tìm cách đi qua eo biển mà không được phép, trên thực tế khiến tuyến đường thủy này không thể lưu thông.

Thủy thủ từ khắp nơi trên thế giới bị mắc kẹt và giá dầu tăng vọt, đẩy chi phí năng lượng và nhiên liệu tăng cao cũng như giá hàng loạt mặt hàng được vận chuyển trên toàn cầu.

Mỹ đáp trả bằng một cuộc phong tỏa của riêng mình, nhắm vào bất kỳ con tàu nào sử dụng các cảng Vùng Vịnh của Iran.

Kết quả là vùng biển này quá nguy hiểm đến nỗi không thể đánh bắt trong nhiều tháng. Nhiều ngư dân ngừng ra khơi, trong khi những người khác vẫn tiếp tục, hiểu rằng mình đang tiến vào một chiến trường.

Giờ đây, vài tuần sau khi Iran cho phép mở lại một phần eo biển - theo một thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ hiện phần lớn vẫn được duy trì - mặt biển lại yên bình và các ngư dân đang quay trở lại.

Một trong số họ, Abdol Rahman, đã dẫn BBC đi qua eo biển để tận mắt chứng kiến cuộc chiến đã ảnh hưởng như thế nào đến cuộc sống trong và quanh thành phố Bandar Abbas.

Khi chúng tôi đi thuyền qua eo biển, hai tàu container bị IRGC bắt giữ vào tháng Tư, thời điểm xung đột lên cao nhất, xuất hiện trong tầm mắt.

Vào thời điểm đó, IRGC cho biết các tàu này đã gây nguy hiểm cho an ninh hàng hải "do hoạt động mà không có giấy phép cần thiết và can thiệp vào các hệ thống dẫn đường".

Bất chấp lệnh ngừng bắn, hai tàu MSC Francesca và Epaminondas, lần lượt treo cờ Panama và Liberia, vẫn chưa được thả.

BBC có thể nhìn thấy hàng chục tàu hàng khác neo đậu ngoài khơi, chờ được chính quyền Iran cho phép đi qua eo biển.

Khi chúng tôi tiến gần đảo Hormuz, cách bờ biển Bandar Abbas 8 km, người dẫn đường Rahman chỉ cho chúng tôi một pháo đài cổ nhìn ra biển.

Những bức tường đỏ bạc màu của pháo đài nhắc nhở rằng quyền kiểm soát eo biển này đã là đối tượng tranh chấp trong nhiều thế kỷ.

Được xây dựng vào đầu thế kỷ 16, nơi này từng nằm ở vị trí chủ chốt trong việc Đế quốc Bồ Đào Nha kiểm soát tuyến đường thủy quan trọng này - cho đến năm 1622 khi Bồ Đào Nha bị Vua Abbas I của Ba Tư đánh bại; Bandar Abbas được đặt theo tên vị vua này.

Ngày nay, Bandar Abbas vẫn giữ vai trò chiến lược quan trọng không kém.

Nằm trên bờ biển phía nam Iran, gần điểm hẹp nhất của eo biển, thành phố này là nơi đặt hải quân chính quy của Iran và lực lượng hải quân thuộc IRGC.

Khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt vận chuyển trên thế giới đi qua vùng biển này trong thời bình, khiến thành phố trở thành một mắt xích trung tâm của nền kinh tế toàn cầu và là yếu tố then chốt trong học thuyết quân sự "chiến tranh bất đối xứng" của Iran, được thiết kế để đối phó với những đối thủ mạnh hơn.

Trong suốt cuộc chiến, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần đe dọa sẽ leo thang xung đột, cảnh báo rằng Iran "sẽ không còn là một đất nước" nếu không mở lại eo biển.

Tuy nhiên, bất chấp những lời đe dọa đó và lệnh ngừng bắn, Iran vẫn chưa mở hoàn toàn eo biển, và các nhà phân tích cho rằng đây vẫn là một đòn bẩy quan trọng của Tehran trong các cuộc đàm phán đang diễn ra nhằm đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài giữa Mỹ và Iran.

Khi BBC đến thành phố Bandar Abbas, có những dấu hiệu cho thấy cuộc sống đang trở lại bình thường.

Các gia đình đã trở về nhà, các cửa hàng mở cửa trở lại và xe cộ một lần nữa tấp nập trên các tuyến phố.

Khu chợ sầm uất trở lại. Đây là nơi trong nhiều thế kỷ hàng hóa được đưa vào bằng đường biển trước khi tiếp tục đến miền nam Iran.

Tuy nhiên gần đó, những tác động của chiến tranh vẫn còn hiện hữu.

Trên phố Khushnoodi, phía sau trường đại học chính của Bandar Abbas, một khu chung cư đã trở thành đống đổ nát.

Tòa nhà này bị trúng đòn tấn công trong cuộc không kích của Israel vào ngày 26/3.

Một nửa tòa nhà vẫn đứng vững, trong khi nửa còn lại sụp đổ thành đống bê tông và kim loại xoắn vặn.

Có thể nhìn thấy những phòng ngủ và phòng khách lộ thiên, nơi các gia đình từng sinh sống, còn những lá cờ Iran tung bay trên mặt tiền bị xé nát.

Tòa nhà cũng có một số văn phòng và Fatima, một chủ doanh nghiệp 40 tuổi làm việc tại đây, đã đến trú ở nơi khác vào thời điểm vụ tấn công xảy ra.

"Tôi biết nhiều gia đình sống ở đây," bà nói.

"Có những người mẹ và trẻ nhỏ. Họ đang ngủ khi cuộc tấn công xảy ra. Một số người sống sót, nhưng ba người đã thiệt mạng. Một trong số họ là một sĩ quan quân đội sống ở đây cùng gia đình. Nhưng đây không phải là một căn cứ quân sự."

Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) cho biết mục tiêu của cuộc tấn công là chỉ huy hải quân IRGC Alireza Tangsiri - và bốn ngày sau vụ không kích, Iran xác nhận ông đã thiệt mạng.

Hãng tin Fars của Iran đưa tin ba người thiệt mạng và bảy người bị thương khi hai tên lửa đánh trúng tòa nhà.

Theo Hội Trăng lưỡi liềm Đỏ, 261 người, bao gồm dân thường và quân nhân, đã thiệt mạng tại tỉnh Hormozgan, nơi Bandar Abbas là thủ phủ.

Cuộc tấn công cho thấy đời sống dân sự và quân sự có thể đan xen chặt chẽ như thế nào, làm mờ ranh giới giữa các mục tiêu quân sự và khu dân cư.

Theo dữ liệu do tổ chức giám sát xung đột chiến sự Armed Conflict Location and Event Data Project (Acled) tổng hợp, đã có ít nhất 96 cuộc không kích riêng biệt của Mỹ trong và xung quanh Bandar Abbas từ ngày 28/2 cho đến khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào ngày 8/4.

Acled cho biết hơn một phần ba trong số đó được báo cáo là nhắm vào cơ sở hạ tầng quân sự, bao gồm các cơ sở của IRGC, các bệ phóng tên lửa, tài sản hải quân và căn cứ không quân tại Sân bay Quốc tế Bandar Abbas.

Nhiều địa điểm trong số này nằm gần các khu dân cư.

Acled không thể xác nhận những gì đã bị đánh trúng trong các cuộc tấn công khác.

Các cuộc không kích của Mỹ-Israel trong chiến tranh đã khiến nhiều lãnh đạo cấp cao của Iran thiệt mạng, bao gồm Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, phá hủy cơ sở hạ tầng quân sự và kinh tế cũng như gây thiệt hại cho chương trình hạt nhân của đất nước.

Tuy nhiên, thị trưởng Bandar Abbas Mehdi Nobani bác bỏ nhận định rằng cuộc chiến đã làm Iran suy yếu.

Nói chuyện với BBC từ một khu phức hợp chính phủ có tháp giáo đường màu vàng lấp lánh, ông Mehdi Nobani cho biết cả Israel lẫn Mỹ đều không đạt được các mục tiêu quân sự của mình, bao gồm cả việc thay đổi chế độ.

Ông cũng cho rằng việc bổ nhiệm Lãnh tụ Tối cao mới, Mojtaba Khamenei, con trai của ông Ali, đã đoàn kết Iran thay vì gây chia rẽ.

"Nếu lệnh ngừng bắn sụp đổ, Iran chắc chắn sẽ đóng Eo biển Hormuz," ông nói.

Tại khu chợ, nhiều người mà BBC tiếp cận tỏ ra không muốn trò chuyện với chúng tôi - không phải ai cũng nêu lý do, nhưng một số người cho biết họ không tin vào cách truyền thông đưa tin về Iran.

Cuối cùng, một phụ nữ trẻ, vừa trở về sau thời gian sống tại Trung Quốc, nói với chúng tôi rằng cô đã quay lại để ở bên gia đình trong thời gian xung đột.

"Người Iran đã đoàn kết để hỗ trợ lẫn nhau," cô nói.

Đi sâu hơn vào những con ngõ quanh co của khu chợ, Fatemeh, 55 tuổi, đang ngồi bán đào.

Có những khu vực dành cho hầu như mọi mặt hàng: cá tươi được đưa từ Vịnh Ba Tư vào sáng hôm đó, quả chà là từ miền nam Iran, thiết bị điện tử nhập khẩu, nước hoa, đồ gia dụng và trang phục truyền thống Bandari.

Bà cho biết con trai mình mất việc trong chiến tranh và gia đình hiện sống dựa vào thu nhập từ sạp hàng của bà.

"Chúng tôi không muốn chiến tranh. Khi bom đạn nổ ra, chúng tôi sợ hãi. Trump muốn chiến tranh. Ông ấy tấn công chúng tôi một cách bất ngờ. Chúng tôi không muốn điều này."

Ở gần đó, Masoumeh, 40 tuổi, nghe thấy chúng tôi trò chuyện và nói: "Mọi cuộc chiến đều tạo ra vấn đề."

"Nó ảnh hưởng đến nền kinh tế và cuộc sống của người dân. Nhưng chúng ta phải kiên nhẫn."

Trong khi các cuộc đàm phán tiếp tục diễn ra và lệnh ngừng bắn tiếp tục bị thử thách, Eo biển Hormuz có khả năng vẫn sẽ là tâm điểm của sự đối đầu giữa Iran và Mỹ.

Nhưng đối với những người sống tại đây, xung đột được đo đếm bằng những điều khác: sinh kế bị mất, những đêm sống dưới mối đe dọa của các cuộc không kích, và hy vọng rằng lệnh ngừng bắn mong manh này sẽ được duy trì.

Jasmin Dyer tường thuật bổ sung.

Nawal Al-Maghafi đang tác nghiệp từ Tehran với điều kiện rằng không nội dung nào của cô được sử dụng trên BBC News Tiếng Ba Tư. Những hạn chế này áp dụng đối với tất cả các tổ chức truyền thông quốc tế hoạt động tại Iran.