АҚШ қўшинлари 20 йилдан сўнг Ироқни тарк этмоқда. Улар қандай из қолдирди ва энди нима бўлади?

АҚШ 30 сентябргача Ироқда қолган қўшинларини олиб чиқишни якунлаши кутилмоқда. Шу билан Ироқ ҳаётига йигирма йилдан ортиқ таъсир кўрсатган АҚШ ҳарбий аралашуви тугайди.

Бу жараён 2003 йилда Саддам Ҳусайн ҳокимиятини ағдарган босқиндан бошланган ва кейинги йиллардаги қуролли исёнлар ҳамда мазҳаблараро зўравонликлар даврида ҳам давом этган. АҚШ қўшинлари 2011 йилда Ироқдан чиқиб кетган, аммо 2014 йилда "Исломий давлат" гуруҳига қарши курашда ёрдам бериш учун қайтган эди.

Қолган қўшинларни олиб чиқиш Эрон билан давом этаётган можаро туфайли Ироқдаги АҚШ ҳарбийлари яна ҳужум хавфига дуч келаётган бир пайтга тўғри келмоқда.

Бироқ экспертларга кўра, қўшинлар кетиши билан АҚШнинг Ироқдаги таъсири йўқолмайди.

Ҳозир нима бўляпти ва нега?

Расман, қўшинларни олиб чиқиш Вашингтон ва Бағдоднинг 2024 йилги келишувига асосланади. Унга кўра, "Исломий давлат" гуруҳига қарши АҚШ бошчилигидаги коалиция миссияси бўлган "Қатъий ирода" операцияси якунланиши керак. Бу гуруҳ АҚШда ISIS номи билан ҳам танилган.

Ироқ уруши авжига чиққан 2007 йилда мамлакатда 170 мингдан ортиқ АҚШ ҳарбийси бор эди. АҚШ Марказий қўмондонлигига кўра, қўшинларни олиб чиқиш бўйича келишувга эришилишидан олдин, 2023 йил декабр ойида уларнинг сони тахминан 2400 нафарга тушган.

Шундан бери АҚШ ҳарбий иштирокини янада қисқартирди. ОАВ хабарларига кўра, мамлакатда фақат Курдистон минтақасидаги кичик бир гуруҳ ҳарбийлар қолган.

"Қўшинларни олиб чиқиш аввалги Ироқ ҳукумати билан келишилган эди. Чунки Ироқда ИШИДни мағлуб этиш миссияси ўз мақсадига эришди", дейди Вашингтондаги Атлантика кенгашининг Ироқ бўйича дастури катта илмий ходими Сафвон ал-Амин.

Бу қарор Ироқдаги кўп йиллик сиёсий босим билан ҳам боғлиқ.

2016–2019 йилларда АҚШнинг Ироқдаги элчиси бўлган Дуглас Силлиманнинг айтишича, бир неча ҳукумат АҚШ қўшинларини мамлакатдан чиқариш талаби билан юзлашган. Кўпчилик уларнинг Ироқда қолишини мамлакат суверенитетига дахл деб билади.

Ҳозир Вашингтондаги Араб кўрфази давлатлари институти президенти бўлган Силлиман BBCга шундай деди: "Эронга яқин гуруҳлар ва шиа аҳолининг айрим қатламлари бир неча Ироқ ҳукуматига босим ўтказиб, АҚШ қўшинларининг мамлакатдан чиқиб кетишини талаб қилиб келди".

АҚШ қўшинлари президент Барак Обама даврида, 2011 йилда Ироқдан чиқиб кетган эди. Аммо уч йил ўтиб, "Исломий давлат" гуруҳи мамлакатнинг катта қисмини эгаллагач, улар Бағдоднинг илтимосига биноан қайтди. Шундан сўнг уларнинг вазифаси жанг қилишдан кўра Ироқ кучларини тайёрлаш, уларга маслаҳат бериш ва разведка маълумотларини алмашишга қаратилди.

Бироқ таҳлилчиларга кўра, қўшинларнинг айнан шу ойда олиб чиқилиши ИШИДга қарши миссиянинг расман якунланишидан кўра хавфсизликка оид хавотирлар билан кўпроқ боғлиқ.

"Гап ИШИДда эмас, хавф-хатарда. ИШИДни сабаб қилиб кўрсатиш бир неча йил аввалёқ ўз аҳамиятини йўқотган", дейди Буюк Британиядаги RUSI таҳлил марказининг катта илмий ходими Ҳ.А. Ҳеллиер.

Ҳеллиер Эрон билан боғлиқ минтақавий кескинлик манзарасида Ироқ шимолидаги АҚШ объектларига яқинда қилинган ҳужумларга ишора қилади. Унинг айтишича, Вашингтон мамлакатда қолган ҳарбийларини тобора ҳужумга дучор бўлиши мумкин бўлган нишонлар сифатида кўра бошлаган.

Сафвон ал-Амин ҳам бу фикрга қўшилади. Унинг айтишича, АҚШ ва Ироқ расмийлари коалиция миссияси тугаганидан кейин ҳам мамлакатда оз сонли америкалик ҳарбийларни қолдириш масаласини аввал муҳокама қилган.

"Қўшинлар сони кам ва уларнинг ҳарбий таъсир кўрсатиш имконияти чекланган эди. Эрон билан уруш уларнинг Ироқдаги мавжудлиги афзалликдан кўра кўпроқ заиф нуқта эканини кўрсатди", дейди у.

АҚШ Ироқда қандай из қолдирди?

Ироққа бостириб кирилганига йигирма йилдан ошган бўлса-да, АҚШ ҳарбий иштирокининг мамлакатда қолдирган мероси ҳақидаги баҳолар кескин фарқ қилади.

Сафвон ал-Амин бу мероснинг ижобий ва салбий жиҳатлари борлигини айтади.

"АҚШнинг Ироққа бостириб кириши кўзланган мақсадларга эришмади. Ҳокимият алмашиши ҳам ироқликларнинг барқарор ва фаровон мамлакат ҳақидаги орзуларини рўёбга чиқармади", дейди у. Ал-Аминнинг фикрича, босқин минтақада беқарорликка олиб келиб, Эрон таъсирининг кенгайишига йўл очган.

Силлиман ҳам ўзгаришлар оғир кечганини тан олади. Бироқ унинг айтишича, йиллар давомида кўплаб ироқликлар унга Саддам Ҳусайн ағдарилганидан кейинги сиёсий ўзгаришларни қадрлашларини айтган.

Унинг фикрича, Ироқни вакиллик демократияси асосида бошқариш ғояси илдиз отган. Аммо илгари демократия тажрибасига эга бўлмаган жамиятда унинг анъаналарини мустаҳкамлаш вақт талаб қилади.

Вашингтондаги Америка университети ҳузуридаги Глобал курд тинчлик ташаббуси директори Ереван Саид ҳам ижобийроқ баҳо беради.

"Аввалги тузумнинг ағдарилиши жуда муҳим воқеа бўлди", дейди у. Саиднинг фикрича, танқидчилар бу билан қандай шафқатсиз тузумга барҳам берилганини эътибордан четда қолдиради.

Унинг айтишича, коррупция ҳануз давом этаётганига қарамай, Ироқда 2003 йилдан олдинги даврга нисбатан сиёсий эркинлик ва фикрлар хилма-хиллиги кўпроқ. У айниқса Ироқ Курдистонини мисол қилиб келтиради.

Ҳеллиер эса АҚШ меросини демократия нуқтаи назаридан баҳолашнинг ўзига қарши.

"АҚШ Ироқда демократия қурдими, деган саволни беришдан воз кечиш керак. Йўқ, қурмади. Бу масала аниқ", дейди у.

Ҳеллиернинг фикрича, муҳимроқ оқибат минтақада юз берган:

"Саддамнинг ағдарилиши охир-оқибат Эронга яқин тармоқларнинг давлат тизимига чуқур кириб боришига йўл очди. Вашингтон Эрон таъсирини мувозанатлаб турган кучни йўқ қилган эди".

Шу билан бирга, тўртала эксперт ҳам Ироқ 2003 йилда АҚШ сиёсатчилари тасаввур қилган барқарор демократиядан ҳали анча йироқ эканига қўшилади.

Уларнинг айтишича, мамлакатда коррупция кенг тарқалган, қуролли гуруҳлар эса давлат тузилмалари билан ёнма-ён катта таъсир кучига эга. Бу, айниқса, асосан шиа қуролли гуруҳларидан иборат Халқ сафарбарлик кучлари (PMF) таркибидаги муросасиз гуруҳларга тааллуқли. Бағдод уларни тўлиқ давлат назоратига ўтказишга уринмоқда.

Энди нима бўлади?

қўпол хатоси бўлмаса ўзгартирма: Ал-Амин қўшинларнинг чиқиб кетиши АҚШнинг Ироқдаги таъсири тугашини англатмайди, деб ҳисоблайди.

"Ироқ нефтини АҚШ долларида сотишга боғлиқ бўлгани учун Вашингтонда ҳали ҳам катта таъсир ўтказиш имконияти бор. Ироқ қурол-яроғ сотиб олишда ҳам АҚШга таянади. Қўшни давлатлар билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилиш учун унга АҚШнинг дипломатик ёрдами ҳам керак".

Саиднинг айтишича, АҚШнинг Ироқдаги дипломатик ваколатхоналари ҳам бу таъсирнинг муҳим қисми ҳисобланади.

"Бағдодда АҚШнинг дунёдаги энг катта элчихонаси, Эрбилда эса дунёдаги энг катта консулхонаси жойлашган", дейди у. Унинг таъкидлашича, қўшинлар чиқиб кетганидан кейин ҳам ҳар икки ваколатхонани қўриқлаш зарур бўлади.

Силлиман ўзи "жуда яқин ҳарбий алоқалар" деб атаган муносабатлар сақланиб қолишини кутмоқда. Унга кўра, АҚШ Ироқ армияси, Терроризмга қарши кураш хизмати ва Ироқнинг ярим мустақил Курдистон минтақаси қуролли кучлари - Пешмергага ҳарбий тайёргарлик ва режалаштириш соҳасида ёрдам беришда давом этади.

Бироқ энг катта ноаниқлик Эрон қўллаб-қувватлайдиган Ироқ қуролли гуруҳлари билан боғлиқ. Ироқ бош вазири Али ал-Зайди дастлаб уларни 30 сентябргача тўлиқ давлат назоратига ўтказмоқчи эди. Аммо хабарларга кўра, бу гуруҳлар муддатни 2027 йил охиригача узайтиришни сўрамоқда.

Экспертлар ҳатто бу муддатга амал қилиш мумкинми-йўқми, деган масалада ҳам турлича фикрда.

"Бу амалга ошмайди", дейди Саид. У қуролли гуруҳлар Ироқнинг сиёсий ва молиявий тизимига чуқур сингиб кетгани, парламентда вакиллари борлиги ва Теҳрон билан мустаҳкам алоқаларга эгалигини сабаб қилиб кўрсатади.

Силлиман эса бу вазиятнинг ижобий томони ҳам бўлиши мумкин, деб ҳисоблайди. Унинг фикрича, АҚШ қўшинлари мамлакатдан кетгач, қуролли гуруҳлар одамларни ўз атрофига тўплаш учун фойдаланиб келган муҳим сиёсий далилидан маҳрум бўлиши мумкин. Бу Бағдодга давлат назоратига бўйсунишни истамаётган гуруҳларга босим ўтказиш учун кўпроқ имконият беради.

Бироқ Силлиман янада жиддий хавф ҳақида ҳам огоҳлантиради:

"Мен элчи бўлишимдан олдинги даврдан бошлаб бир неча Ироқ бош вазири билан суҳбатлашганман. Улар бу ҳолат мамлакат ичидаги можароларга, ҳатто фуқаролик урушига олиб келиши мумкинлигидан хавотир билдирган".

Саид "Исломий давлат" гуруҳи яна кучайиб кетишидан ҳам хавотирда. У 2011 йилда АҚШ қўшинлари чиқиб кетганидан кейинги вазиятни эслайди. Унинг айтишича, ўшанда Бағдоддаги шиалар етакчилигидаги ҳукумат сунний етакчиларни ҳибсга олиш ва сиёсий жараёндан четлатишга киришган. Саиднинг фикрича, бу таъқиблар кўплаб суннийларни радикаллашув сари етаклаб, "Исломий давлат" гуруҳининг кучайишига ҳисса қўшган.

Сунний жамоалар ўзларига қандай муносабатда бўлинишидан яна хавотир олаётган бир пайтда, Саид радикаллашув хавфи ҳамон юқори эканини таъкидлайди.

Силлиман эса бу борада умидворроқ. Унинг фикрича, Ироқ хавфсизлик кучлари ўн йил аввалгига қараганда анча кучли ва бундай таҳдидларни жиловлашга яхшироқ тайёрланган.

Экспертларга кўра, қўшинларнинг чиқиб кетиши Ироқда АҚШ ва Эрон ўртасидаги кучлар мувозанати қандай ўзгариши ҳақида ҳам янги саволлар туғдирмоқда.

Ал-Амин Эрон имконият топса, Ироқдаги таъсирини янада мустаҳкамлашга ҳаракат қилишини кутмоқда. Шу билан бирга, у АҚШ қўшинларининг бу сафарги чиқиб кетишини узил-кесил қарор деб қабул қилмасликка чақиради.

"АҚШ қўшинлари 2011 йилда ҳам Ироқдан чиқиб кетган, аммо бир неча йилдан сўнг яна қайтган эди", дейди у. "Бу ҳикоянинг бир боби якунланмоқда, холос. Бу унинг сўнгги боби эмас".

Иллюстрация муаллифи: Раис Ҳусайн.