ยอดขายหนังสือมือสองทั่วโลกพุ่งสูงขึ้น เบื้องหลังเกิดจากเอไอ (AI) หรือไม่

โลกของหนังสือมือสองกำลังมีบางสิ่งที่น่าฉงนเกิดขึ้น

ในช่วงไม่กี่เดือนที่ผ่านมา ร้านหนังสืออิสระหลายร้านจับสังเกตได้ว่ามีการสั่งซื้อหนังสือในรูปแบบแปลก ๆ ซ้ำ ๆ โดยพวกเขาพบว่ามีการจัดส่งหนังสือนวนิยายจำนวนมากไปยังคลังสินค้าที่อยู่ห่างไกล

ในช่วงเวลาปกติ สจวร์ต แมนเลย์ จากร้านหนังสือบาร์เทอร์บุ๊กส์ ในมณฑลนอร์ธอัมเบอร์แลนด์ สหราชอาณาจักร จะสามารถขายหนังสือมือสองได้ 2,000-3,000 เล่มต่อสัปดาห์ แต่เมื่อไม่นานมานี้มีคำสั่งซื้อล็อตใหญ่เพียงรายการเดียวจากบริษัทแห่งหนึ่งในแคนาดาที่สั่งซื้อหนังสือในปริมาณเทียบเท่ากับยอดขายหนังสือที่เขาคาดว่าจะขายได้ในเวลา 7 วัน

เขาบอกว่า "ไม่เคยเห็นอะไรเช่นนี้มาก่อนเลยนับตั้งแต่ขายหนังสือมือสองมา 30 ปี"

แมนเลย์ไม่ใช่เจ้าของร้านหนังสืออิสระเพียงรายเดียว ทว่าร้านขายหนังสือทั่วโลกต่างบอกเล่าว่าพบคำสั่งซื้อล็อตใหญ่ที่คล้าย ๆ กับกรณีนี้เช่นกัน

พวกเขาไม่แน่ใจว่าจุดหมายปลายทางของหนังสือที่ถูกซื้อไปจะไปลงเอยที่ไหนกันแน่

อย่างไรก็ดี มีข้อสันนิษฐานว่าหนังสือเหล่านี้ไม่ได้ถูกซื้อมาเพื่อผู้อ่านในต่างประเทศที่ชื่นชอบผลงานเหล่านั้น แต่กลับเป็นสิ่งอื่นที่มีความกระหายใคร่รู้ข้อมูลใหม่อย่างไม่รู้จักพอ นั่นคือปัญญาประดิษฐ์ หรือ เอไอ (AI)

การต่อสู้ในศาลเรื่องหนังสือ

แนวคิดที่ว่าตลาดหนังสือมือสองมียอดขายพุ่งกระฉูดเพราะเอไอเติบโตอย่างก้าวกระโดดสามารถสืบย้อนกลับไปถึงคำตัดสินของศาลในสหรัฐอเมริกา

เมื่อปี 2025 ผู้พิพากษาในคดีหนึ่งมีคำตัดสินว่าการสั่งซื้อหนังสือจำนวนมากในลักษณะนี้เพื่อนำไปฝึกการเรียนรู้ของซอฟต์แวร์เอไอไม่เป็นการละเมิดกฎหมายลิขสิทธิ์ของสหรัฐฯ

คำตัดสินดังกล่าวเป็นข้อยุติจากคดีที่ผู้ประพันธ์หนังสือ 3 คนฟ้องร้องต่อบริษัทแอนโทรปิก (Anthropic) บริษัทที่พัฒนาเอไอ โดยในคำพิพากษา ผู้พิพากษา วิลเลียม แอลซัพ กล่าวว่า การที่บริษัทแอนโทรปิกนำหนังสือของผู้เขียนมาใช้ถือเป็นการดัดแปลงขึ้นมาใหม่ในระดับที่สูงมากจึงถือว่าได้รับอนุญาตตามกฎหมายของสหรัฐฯ

เมื่อมีการเปิดเผยเอกสารของศาลเมื่อเดือนที่แล้ว ก็พบข้อมูลด้วยว่ามีการทำลายหนังสือในระหว่างกระบวนการฝึกฝน คล็อด (Claude) ซึ่งเป็นเอไอแชทบอตของบริษัทแอนโทรปิก

"คล็อด (Claude) ได้รับการฝึกฝนจากข้อมูลที่ผสมผสานกันระหว่างข้อมูลของเว็บไซต์ที่เปิดต่อสาธารณะ ชุดข้อมูลที่ซื้อมาในเชิงพาณิชย์ และข้อมูลที่เราประมวลผลขึ้นเอง" โฆษกของบริษัทแอนโทรปิก กล่าว

พวกเขายืนยันด้วยว่าการใช้แหล่งข้อมูลจากหนังสือมาใช้ในการฝึกเอไอเป็นวิธีที่นิยมใช้กันอย่างแพร่หลายในอุตสาหกรรมเอไอ

"ไม่มีโครงการจัดซื้อข้อมูลใด ๆ ของเราที่ซื้อและทำลายหนังสือหายากหรือหนังสือเก่า" คำชี้แจงจากแอนโทรปิก ระบุ

อย่างไรก็ตาม ความคิดที่ว่าหนังสือถูกนำไปบดทำลายก็กำลังสร้างความกังวลใจ

เดวิด โทบิน ซึ่งเปิดร้านหนังสือวอลเดน บุ๊กส์ ทางตอนเหนือของกรุงลอนดอน สหราชอาณาจักร ก็เปิดเผยว่าร้านของเขามียอดขายที่ผิดปกติเช่นกัน

"มองในบางมุม มันก็เป็นเรื่องที่ดีมากที่ได้ขายหนังสือบางเล่มที่ขายไม่ได้มานานหลายปี แต่มันจะน่าเศร้าหากหนังสือพวกนั้นที่สุดแล้วถูกเอาไปทำลาย" เขากล่าว

สแกนหนังสือด้วยการแยกชิ้นส่วนหนังสือ

เอกสารจากคำสั่งศาลที่เกี่ยวข้องกับบริษัทเอไอแอนโทรปิกยังเปิดเผยถึงโครงการย่อยหนังสือเก่าของบริษัทซึ่งมีการอ้างอิงถึงชื่อโครงการในการสื่อสารภายในของบริษัทในชื่อ "โปรเจกต์ปานามา" (Project Panama)

เอกสารของศาลดังกล่าวบ่งชี้ถึงวัตถุประสงค์ของบริษัทนั้นก็เพื่อ "สแกนหนังสือทุกเล่มในโลกด้วยวิธีที่ทำลายตัวเล่ม"

การสแกนแบบทำลายเล่ม (destructive scanning) คือกระบวนการขนส่งหนังสือไปยังสถานที่ที่สามารถแปลงเป็นข้อมูลในหนังสือเป็นข้อมูลดิจิทัลได้ในปริมาณมากระดับอุตสาหกรรม

กระบวนการนี้รวมถึงการตัดสันหนังสือออกเพื่อให้สามารถสแกนหน้าหนังสือทั้งหมดได้อย่างรวดเร็ว และนำส่วนที่เหลือไปรีไซเคิล

"มีความลึกลับมากมายในโปรเจกต์ปานามา" แมนเลย์ เจ้าของร้านหนังสือบาร์เทอร์ บุ๊กส์ กล่าว

"ชื่อ ๆ นั้นมันใหม่สำหรับผม แต่ในความเป็นจริงของโปรเจกต์นี้ไม่ใช่เรื่องใหม่แต่อย่างใด และเป็นประเด็นที่มีการถกเถียงกันอย่างกว้างขวางในแวดวงคนขายหนังสือ"

อย่างไรก็ตาม เจ้าของร้านหนังสือผู้นี้ไม่ทราบว่าหนังสือของเขาที่ถูกซื้อไปถูกบริษัทเอไอรายอื่น ๆ นำไปใช้ในโครงการลักษณะแบบเดียวกันนี้หรือโครงการที่คล้ายกันหรือไม่

ทว่าเขากล่าวว่ายอดขายดังกล่าวนั้นสรรหาคำมาอธิบายได้ยาก เพราะดูเหมือนจะเกิดขึ้นแบบสุ่มโดย "ไม่มีเหตุผลหรือที่มาที่ไปที่ชัดเจน" กล่าวคือ หนังสือที่ขายไปมีตั้งแต่ตำราภาษาละตินที่หาอ่านยากไปจนถึงนิยายแนวคาวบอย

บรรดาผู้เชี่ยวชาญกล่าวว่า การที่ต้องใช้หนังสือเนื้อหาหลากหลายก็บ่งชี้ไปถึงเอไอได้เช่นกัน เพราะข้อมูลหรือหนังสือที่แปลกและหายากเหล่านี้ อาจถูกนำไปใช้เป็นข้อมูลชุดใหม่เพื่อพัฒนาการฝึกโมเดลภาษาขนาดใหญ่ (LLM) ให้ดีขึ้นได้ซึ่งมันคือเทคโนโลยีที่เป็นรากฐานของเครื่องมือเจนเนเรทีฟเอไอ (generative AI) อย่างเช่นแชทบอต

ศาสตราจารย์เอมิลี ฮัดสัน ผู้เชี่ยวชาญด้านทรัพย์สินทางปัญญาที่มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด กล่าวว่ากฎหมายลิขสิทธิ์ในสหราชอาณาจักรแตกต่างจากกฎหมายลิขสิทธิ์ในสหรัฐฯ

"จุดเริ่มในการพิจารณาของกฎหมายสหราชอาณาจักรคือ การกระทำคัดลอกทั้งหมดเหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นการสร้างคลังสำหรับการฝึกและการดำเนินการฝึกเอง จำเป็นต้องได้รับอนุญาตจากเจ้าของลิขสิทธิ์" เธอกล่าว

ข้อกังวลด้านจริยธรรม

สำหรับคนขายหนังสือแล้ว เรื่องนี้ทำให้พวกเขากลืนไม่เข้าคายไม่ออก

พวกเขาไม่สบายใจกับการที่หนังสือถูกนำไปทำลาย แม้ว่าพวกเขาจะยอมรับว่าไม่ใช่หนังสือทุกเล่มที่ควรควรเก็บรักษาหรืออนุรักษ์ไว้

"มีหนังสือวิชาการที่เพิ่งตีพิมพ์ออกมาเพียง 100 เล่ม 75 เล่มได้ถูกนำไปไว้ในห้องสมุดแล้ว อาจถือเป็นของหายากในท้องตลาด แต่หากหนังสือสักเล่มหนึ่งต้องถูกทำลายไป ก็อาจไม่ใช่ความสูญเสียที่ยิ่งใหญ่นัก" เดเรด วอล์กเกอร์ เจ้าของร้านหนังสือแม็กนอตตันในเอดินบะระ กล่าว

"แต่เรามีหนังสือพวกนั้น และได้เคยขายไป ยกตัวอย่างเช่น หนังสือที่เป็นฉบับพิมพ์ในศตวรรษที่ 18 เพียงเล่มเดียวที่ยังหลงเหลืออยู่"

"มันอาจจะเป็นปัญหาที่ใหญ่มากหากเป็นหนังสือแบบนั้นที่ถูกซื้อไปเพื่อเอาไปทำลาย ทั้งที่มันอยู่รอดมานานขนาดนั้น"

แมนเลย์กล่าวว่า การรีไซเคิลคือทางออกที่ดีสำหรับหนังสือที่คนไม่ต้องการเก็บไว้แล้ว โดยเฉพาะในยุคที่การค้าขยายตัวมากขึ้น

"บางคนอาจจะมีข้อกังวลทางจริยธรรมว่าหนังสือพวกนี้มันจะไปลงเอยที่ตรงไหนและมันจะถูกเอาไปทำลายหรือไม่" เขากล่าว

"แต่โลกไม่ได้จำเป็นต้องมีหนังสือ รหัสลับ ดาวินชี (The Da Vinci Code) ถึง 5 ล้านเล่มอีกต่อไป"

"ผมลงโฆษณาหนังสือบนเว็บมาตลอด 20 ปี แต่เพิ่งจะขายได้ก็ตอนนี้เอง" เขากล่าว