بازسازی ویرانه‌های جنگ در ایران چگونه پیش می‌رود؟

تصویر کلی از وضعیت خسارات و ویرانی‌های جنگ در ایران، بازتاب‌دهنده دو روایت است. از یک‌سو برآوردهایی از خسارت‌های سنگین و نیاز به یک دوره بازسازی بین ۲ تا ۵ سال مطرح است و از سوی دیگر، دولت از اجرای بسته‌های حمایتی شامل کمک‌های بلاعوض، تسهیلات ودیعه مسکن و برنامه‌های جبرانی خبر می‌دهد.

برآورد اولیه دولت ایران، از حدود ۲۷۰ میلیارد دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم حکایت دارد. در همین حال، گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۱۳۸ هزار واحد غیرنظامی در این جنگ آسیب دیده‌اند که بازسازی آن‌ها دست‌کم به ۴۰ هزار میلیارد تومان منابع مالی نیاز دارد. بخش قابل توجهی از این خسارت‌ها در تهران ثبت شده است.

همچنین بر اساس گزارش‌ها حدود ۱۹ هزار وسیله نقلیه در سراسر کشور آسیب دیده‌اند که پرداخت خسارت آن‌ها، می‌تواند شرکت‌های بیمه را در آستانه ورشکستگی قرار دهد.

به گفته عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران، تا پایان فروردین ۱۴۰۵، در مجموع ۶۴۹ مورد اصابت در سطح شهر ثبت شده که به آسیب دیدن بیش از ۴۶ هزار واحد مسکونی منجر شده که از این میان ۱۴۶۰ واحد باید تخریب و نوسازی شوند. همچنین گزارش شده است که در این حوادث بیش از ۹هزار خودرو و نزدیک به ۶۰۰ موتورسیکلت دچار خسارت شده‌اند.

شهرداری تهران اعلام کرده است که هزینه بازسازی واحدهای مسکونی را تقبل می‌کند. با این حال، سخنگوی دولت گفته است که دولت بودجه کافی برای پرداخت مستقیم و کامل هزینه بازسازی خانه‌های تخریب‌شده را در اختیار ندارد، و به همین دلیل به دنبال راه‌حل‌های جایگزین رفته‌اند.

یکی از این راهکارها، اجرای طرح «تراکم شناور» است؛ به این معنا که مالکان واحدهای آسیب‌دیده می‌توانند با دریافت مجوز ساخت یک یا دو طبقه اضافی، از محل فروش این واحدها هزینه بازسازی را تامین کنند. در مناطق پرجمعیت و کم‌عرض که چنین امکانی وجود ندارد، گزینه «انتقال تراکم» مطرح شده تا مالکان بتوانند امتیاز ساخت‌وساز خود را در نقاط دیگر شهر واگذار کنند.

از سوی دیگر دولت اعلام کرده است که قصد دارد برای جبران کسری بودجه، اموال دولتی آسیب‌دیده را به فروش برساند و عواید آن را صرف پرداخت خسارات کند. خزانه‌داری کل کشور در تاریخ ۲۹ فروردین با صدور بخشنامه‌ای، به تمام وزارتخانه‌ها، موسسات و شرکت‌های دولتی اجازه داد تا ساختمان‌های آسیب‌دیده از جنگ را که بازسازی آن‌ها توجیه اقتصادی ندارد، بفروشند یا تهاتر کنند تا از این طریق منابع لازم برای جبران خسارت‌ها تامین شود.

در خارج از تهران نیز، مسئولیت ارزیابی و پرداخت خسارت‌ها بر عهده بنیاد مسکن گذاشته شده و شهروندان باید از طریق ثبت درخواست و طی مراحل اداری، پیگیر دریافت کمک‌ها و آغاز بازسازی باشند.

تجربه بازسازی جنگی

ایران تجربه بازسازی منطقه جنگ‌زده را دارد. پس از جنگ هشت ساله ایران و عراق، بر اساس برآوردها و برمبنای ارزش آن زمان، ایران خسارتی بالغ بر ۱۰۰۰ میلیارد دلار متحمل شد.

«ستاد بازسازی مناطق جنگ‌زده» برای بازسازی مناطق جنگ‌زده تشکیل شد و دولت به جای پرداخت غرامت نقدی مستقیم به شهروندان، سیاست پرداخت وام و عرضه حواله مصالح ساختمانی را در پیش گرفت. در آن زمان به مالکان خانه‌های تخریب‌شده در خوزستان، کرمانشاه و کردستان، وام‌های کم‌بهره و سهمیه آهن و سیمان دولتی داده شد.

همچنین ایران تجربه بازسازی بخش‌هایی از جنوب لبنان را دارد که در جنگ اسرائیل و حزب‌الله در سال ۲۰۰۶ تخریب شده بودند. ایران با تشکیل ستاد بازسازی لبنان، هزینه نوسازی هزاران واحد مسکونی، مدرسه، مسجد و پل را تامین کرد. برخلاف بازسازی‌های داخلی ایران که عمدتا بر پایه تسهیلات بانکی و وام است، این پروژه‌ها در قالب کمک‌های بلاعوض اجرا شد که گفته می‌شود نقشی حیاتی در بازگشت سریع آوارگان شیعه به مناطق سکونتشان در لبنان داشت.

نارضایتی شهروندان از روند بازسازی

دولت و شهرداری می‌گویند هم‌زمان با جنگ اخیر و به ویژه پس از آغاز آتش‌بس دو هفته‌ای از ۱۸ فروردین، روند بازسازی اماکن آسیب‌دیده را آغاز کردند. به گفته آن‌ها در گام نخست، اقداماتی مانند تعمیر در و پنجره خانه‌هایی که آسیب اندکی دیدند، انجام شده است، اما در ادامه و با افزایش تعداد خانه‌های خسارت‌دیده، تمرکز آن‌ها بر ارائه تسهیلات مالی به شهروندان بود.

سخنگوی کمیسیون عمران مجلس اعلام کرد در قالب بسته حمایتی وزارت راه و شهرسازی، برای اسکان موقت خانوارهای آسیب‌دیده، تسهیلاتی تا سقف ۳۰۰ میلیون تومان در روستاها و ۷۰۰ میلیون تومان در شهرها در نظر گرفته شده است. به گفته این مقام بخشی از این اعتبارات در قالب کمک‌های بلاعوض تخصیص می‌یابد و مابقی آن نیز به صورت تسهیلات بانکی جهت نوسازی و تعمیر واحدهای مسکونی در مناطق جنگ‌زده در اختیار متقاضیان قرار خواهد گرفت.

در تهران و کرج، شهرداری‌ها مسئولیت پیگیری بازسازی را بر عهده دارند و بر اساس گزارش‌ها برای این کار با پیمانکاران مختلف قرارداد بسته‌اند.

با این حال، روایت‌های میدانی از شهروندان تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد. به گفته افرادی که واحدهای مسکونی‌شان آسیب دیده، در روزهای ابتدایی جنگ رسیدگی به خسارت‌ها سریع‌تر انجام می‌شد و تیم‌های تعمیراتی به سرعت برای واحدهای دارای آسیب جزئی اعزام می‌شدند.

اما با طولانی شدن درگیری‌ها و افزایش حجم خسارت‌ها، روند رسیدگی به تدریج کند شد؛ به طوری که برخی از شهروندان حتی پس از ثبت درخواست، هیچ تماسی برای پیگیری دریافت نکردند. در مواردی نیز به مراجعه‌کنندگان اعلام شده که خودشان اقدام به تعمیر یا بازسازی کنند و وعده داده شد که در آینده با ارائه فاکتور رسمی، هزینه‌ها را دریافت خواهند کرد.

برخی از خانوارهایی که منازلشان به طور کامل تخریب شده، در هتل‌های وابسته به شهرداری اقامت داده شدند. همچنین در روزهای پایانی جنگ، به بخشی از آسیب‌دیدگان مبالغی تحت عنوان ودیعه مسکن پرداخت شد تا امکان اجاره خانه برای آنان فراهم شود.

در شهرستان‌ها، استانداری‌ها مسئول پیگیری امور هستند. برای خانوارهایی که خانه‌هایشان به‌طور کامل از بین رفته، تامین واحدهای اجاره‌ای پیش‌بینی شده و به گفته مقام‌های مسئول، تا سقف ۲۰۰ میلیون تومان نیز کمک بلاعوض برای خرید لوازم منزل پرداخت می‌شود.

با این حال، یکی از چالش‌های جدی مربوط به واحدهای تجاری است. بر اساس گزارش‌ها، شهرداری تهران تنها خسارت واردشده به ساختمان این واحدها را جبران می‌کند و برای تجهیزات، ماشین‌آلات و کالاهای از بین‌رفته (مال‌التجاره) حمایتی در نظر نگرفته است.

در همین زمینه، یکی از صاحبان کارگاه در منطقه چهاردانگه کرج که محل کارش بر اثر اصابت ترکش موشک و امواج انفجار به‌شدت آسیب دیده، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: « با وجود مراجعات مکرر به بنیاد مسکن، تاکنون هیچ کمکی دریافت نکرده و هر بار با این پاسخ روبه‌رو شده که 'تعداد متقاضیان زیاد است و باید صبر کنید'.» او تاکید کرده که تخریب کارگاه‌هایش منجر به بیکاری چندین نفر شده است.

همچنین یکی از شهروندان ساکن پاکدشت تهران که خانه‌اش دچار خسارت جدی شده، گفته است که پس از مراجعه به شهرداری، تنها یک شماره حساب از او دریافت شده و با وجود پیگیری‌های مکرر، هنوز هیچ اقدام عملی برای جبران خسارت‌های او صورت نگرفته است.

یکی از شهروندان در تهران که خانه‌اش با گلوله‌ پدافند آسیب جدی دیده به بی‌بی‌سی فارسی گفت نیروهای نظامی باقیمانده گلوله را خارج کردند اما هیچ اقدامی برای تعمیر منزل او انجام ندادند. در حالی که او می‌گوید سوراخ بزرگی در منزلش ایجاد شده و قابل سکونت نیست.

در شهرستان‌ها نیز وضعیت رسیدگی به خسارات سبب نارضایتی شده است.

یک شهروند اصفهانی به بی‌بی‌سی فارسی گفت خانه‌اش بر اثر حمله آسیب جدی دیده و با وجود مراجعه به استانداری هیچ کمکی به او نشده است. این در حالی است که به گفته او منزلش قابل اسکان نیست و به منزل یکی از بستگان خود نقل مکان کرده است.

او تاکید کرد: «برای همسایه‌هایی که مانند او دچار خسارت سنگین شده‌اند هم هیچ اقدامی صورت نگرفته است.»

وضعیت جبران خسارت وسایل نقلیه آسیب‌دیده

بخش قابل‌توجهی از خسارت‌های جنگ به وسایل نقلیه وارد شده است؛ حوزه‌ای که به یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های جبران خسارت تبدیل شده‌است. یکی از کارشناسان بیمه ایران که نخواست نامش ذکر شود، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «بر اساس برآوردهای اولیه، حدود ۱۹ هزار وسیله نقلیه در سراسر کشور آسیب دیده‌اند و مجموع خسارت وارده به آن‌ها به حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان می‌رسد.»

مسئولیت اصلی پرداخت این خسارت‌ها بر عهده بیمه ایران قرار گرفته و این شرکت در حال حاضر پرداخت‌هایی تا سقف ۳۰ میلیون تومان را آغاز کرده است.

روند دریافت خسارت برای خودروها نیز بسته به شرایط بیمه‌ای متفاوت است. مالکان خودرو در تهران باید ابتدا به شهرداری مراجعه کنند و پس از تشکیل پرونده، به بیمه ایران معرفی شوند.

در شهرستان‌ها نیز این فرآیند از طریق استانداری‌ها انجام می‌شود و در نهایت پرونده به بیمه ایران ارجاع داده می‌شود. در مقابل، افرادی که پیش از جنگ بیمه بدنه داشته‌اند، باید مستقیما به شرکت بیمه خود مراجعه کنند تا خسارت را دریافت کنند.

اما شاهدان به بی‌بی‌سی فارسی گفتند که شرکت‌های بیمه خصوصی هیچ اقدامی برای خودروهای آسیب دیده نکرده‌اند و با اعلام نداشتن بودجه لازم، پرونده‌ها را به زمان دیگری موکول می‌کنند.

از سوی دیگر ، حجم بالای مراجعات و تعداد زیاد خودروهای آسیب‌دیده، فشار سنگینی بر شرکت‌های بیمه وارد کرده و حتی گزارش‌هایی از قرار گرفتن برخی شرکت‌های بیمه در معرض بحران مالی و خطر ورشکستگی منتشر شده است.

یک منبع آگاه در بیمه مرکزی به بی‌بی‌سی فارسی گفت چند شرکت بیمه خصوصی در آستانه ورشکستگی قرار دارند. به گفته او بیمه ایران که متصدی پرداخت خسارت جنگی است با وجود دولتی بودن، وضع مناسب مالی ندارد.

در سطح میدانی نیز نارضایتی‌ها قابل توجه است. یکی از شهروندانی که خودروی او در حمله به منطقه توچال تهران آسیب دیده، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «در این حادثه حدود ۷۰۰ خودرو دچار خسارت شدند. بعد از مراجعه حضوری، از مالکان خواسته شد اطلاعات خود را در اپلیکیشن شهرزاد (وابسته به شهرداری تهران) ثبت کنند. اما در نهایت، به آن‌ها اعلام شده که باید شخصا خودروی خود را تعمیر کنند، فاکتور ارائه دهند و سپس تا حدود شش ماه برای دریافت هزینه منتظر بمانند.»

تجربه جهانی بازسازی جنگ

تجربه‌های جهانی درباره خسارات جنگ و بازسازی آن کم نیست. غالب کشورهایی که این تجربه را از سر گذرانده‌اند، از وام‌های کم‌بهره برای حمایت از شهروندان استفاده کرده‌اند. در برخی الگوها، دولت‌ها مستقیما مسئولیت ساخت‌وساز واحدهای آسیب‌دیده را بر عهده گرفته‌اند و در برخی دیگر، با احداث مسکن‌های اجتماعی، اسکان آسیب‌دیدگان را در واحدهای جایگزین مدیریت کرده‌اند.

بازسازی آلمان پس از جنگ جهانی دوم، که به «معجزه اقتصادی» معروف شد، یکی از موفق‌ترین نمونه‌های بازسازی یک کشور ویران‌شده در تاریخ معاصر است. پس از تسلیم بدون قیدوشرط آلمان در ۸ مه ۱۹۴۵، این کشور به ویرانه‌ای کامل تبدیل شده بود. شهرهای بزرگ مانند هامبورگ، درسدن، کلن، دوسلدورف و برلین تقریبا نابود شده بودند.

برآورد‌ها نشان می‌دهد که حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از سرمایه مسکن کشور در جنگ نابود شد و کمبود شدید مسکن یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های دولت جدید بود.

پس از ویرانی گسترده شهرها، هزاران زن که به «زنان آواربردار» معروف شدند، با دست خالی شروع به پاکسازی شهرها کردند. آن‌ها آجرها را جدا می‌کردند تا دوباره در ساخت‌وساز از آن‌ها استفاده شود. این کار پایه اولیه بازسازی شهری را فراهم کرد.

آلمان غربی با اتکا به مدل اقتصاد بازار اجتماعی، حمایت‌های مالی آمریکا در قالب طرح مارشال و مشارکت گسترده شهروندان، در کمتر از یک دهه به ثبات اقتصادی خیره‌کننده‌ای دست یافت. اگرچه احیای کامل بافت‌های شهری ویران‌شده بیش از یک دهه به طول انجامید، اما دولت با سیاست‌هایی همچون اعطای وام‌های کم‌بهره و مشوق‌های مالیاتی، روند نوسازی مسکن و صنایع را با سرعتی استثنایی پیش برد و زیربنای معجزه اقتصادی خود را بنا نهاد.

خسارت اقتصادی ژاپن در جنگ جهانی دوم هم بسیار بالا بود و بمباران گسترده سبب نابودی ۴۰درصد از سازه‌های شهری شده بود.

دو شهر این کشور یعنی هیروشیما و ناکازاکی با بمب اتم تقریبا به صورت کامل نابود شدند.

ژاپن با مسکن پیش‌ساخته، مشارکت مردمی، وام‌های دولتی، و اصلاحات زمین مشکل تخریب منازل مسکونی را حل کرد.

بازسازی ویتنام پس از جنگ، نمونه‌ای برجسته از احیای یک کشور ویران‌‌شده با تکیه بر توان داخلی است. جنگ ویتنام (۱۹۵۵–۱۹۷۵) که یکی از طولانی‌ترین و ویرانگرترین نبردهای قرن بیستم به شمار می‌رود، طبق آمارهای رسمی منجر به آوارگی و تخریب خانه‌های حدود ۱۱/۷ میلیون نفر در ویتنام جنوبی شد.

برخلاف آلمان که از کمک‌های گسترده ایالات متحده (در قالب طرح مارشال) بهره‌مند شد، واشنگتن تا سال ۱۹۹۴ ویتنام را تحت تحریم اقتصادی قرار داد و از پرداخت غرامت جنگی که در توافق صلح پاریس وعده داده بود، سر باز زد. در پاسخ، دولت و ارتش ویتنام با تکیه بر توان داخلی، بازسازی جاده‌ها، بنادر، مدارس، مراکز درمانی و احیای جنگل‌ها را پیش بردند. همچنین دولت از طریق صندوق‌های حمایتی نظیر «سپاس و جبران خدمات»، تسهیلات مالی ویژه‌ای را برای ساخت خانه‌های جدید در اختیار خانواده‌های کشته‌شدگان و زخمی‌های جنگ قرار داد.

در مقابل، عراق نمونه‌ای ناموفق در این عرصه به شمار می‌آید. پس از جنگ ۲۰۰۳، با وجود تخصیص بودجه‌های کلان برای بازسازی، این کشور به دلیل ناامنی گسترده، فساد سیستمی و تداوم درگیری‌های داخلی، همچنان با چالش‌های جدی در زیرساخت‌ها و خدمات عمومی دست‌به‌گریبان است و فرایند نوسازی آن ناتمام مانده است.