چرا ایران ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه خاتم‌الانبیا را ادغام می‌کند؟

ساختار فرماندهی نیروهای نظامی و انتظامی ایران پس از پایان جنگ با عراق بر دو نهاد اصلی استوار شد: ستاد کل نیروهای مسلح که مسئولیت هماهنگی میان ارتش، سپاه و نیروهای انتظامی را بر عهده گرفت و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا، که مسئولیت فرماندهی مشترک عملیاتی را از دوران جنگ حفظ کرد.

این تقسیم کار، با وجود تغییراتی در شیوه اداره و ارتباط دو نهاد، بیش از سه دهه دوام آورد تا این‌که در حکمی منتسب به مجتبی خامنه‌ای،‌ رهبر جمهوری اسلامی و فرمانده کل قوا در مرداد ۱۴۰۵، با تحولی بنیادین روبه‌رو شد.

در این حکم علی عبداللهی علی‌آبادی، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا با حفظ سمت، به عنوان رئیس جدید ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شد و وظیفه «تکمیل روند ادغام» این دو نهاد به او سپرده شد.

ستاد کل نیروهای مسلح مسئول سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی،‌ سازماندهی، هماهنگی و آماده‌سازی نیروهای مسلح بوده و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا در زمان جنگ و بحران، فرماندهی عملیات مشترک نیروهای ارتش، سپاه و دیگر یگان‌های مامور را بر عهده داشته است.

در یک سال گذشته با فعال‌تر شدن قرارگاه خاتم‌الانبیا در شرایط جنگی، مسئله تقسیم وظایف این دو نهاد بار دیگر مورد توجه رهبران جمهوری اسلامی قرار گرفت؛ وضعیتی که تا حدی یادآور سال‌های جنگ ایران و عراق بود که در آن هم‌پوشانی فرماندهی عملیاتی و مدیریت کلان نیروها به یکی از چالش‌های اصلی در اداره جنگ تبدیل شده بود.

حکم جدید رهبر جمهوری اسلامی از ادغام این دو نهاد به عنوان روندی یاد می‌کند که پیش‌تر و بر اساس «تدبیر» علی خامنه‌ای، رهبر پیشین، آغاز شده بود؛ هرچند در اسناد و احکام رسمی یا اظهارات علنی علی خامنه‌ای اشاره صریحی به آغاز چنین روندی دیده نمی‌شد.

اعلام طرح ادغام در حکم رهبر جدید، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های ایران داشت که در تحلیل و تفسیرهای خود با تمجید از این اقدام، بر لزوم بازنگری ساختاری و نزدیک‌تر شدن سطح ستادی و عملیاتی در ساختار نیروهای مسلح ایران تاکید می‌کردند.

خبرگزاری ایسنا از این ادغام به عنوان روندی یاد کرد که «پیش از جنگ ۴۰ روزه آغاز شد و هدف آن، نزدیک‌تر کردن سطوح راهبردی و عملیاتی و ایجاد هماهنگی بیشتر میان تشخیص تهدید، تصمیم فرماندهی و اجرای عملیات» بود.

دستور «تکمیل» روند ادغام این دو نهاد و تغییر ساختار فرماندهی در بالاترین سطوح نظامی ایران، پس از دو جنگی صورت می‌گیرد که در آن بسیاری از فرماندهان ارشد جمهوری اسلامی کشته شدند.

رسانه‌های ایران گفته‌اند که این روند پیش از این در دستور کار عبدالرحیم موسوی، رئیس پیشین ستاد کل نیروهای مسلح، نیز قرار داشته است. او در اولین روز جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران کشته شد.

ستاد کل و قرارگاه خاتم چرا و چگونه شکل گرفتند؟

سابقه قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا - که با قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا و قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا متفاوت است - به سال‌های نخست جنگ ایران و عراق بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که هماهنگی میان ارتش و سپاه به یکی از مسائل اصلی در فرماندهی جنگ تبدیل شده بود.

محسن رضایی، فرمانده وقت سپاه پاسداران، در خاطرات خود نوشته است که در زمستان ۱۳۶۲ و همزمان با ورود اکبر هاشمی رفسنجانی به فرماندهی جنگ، قرارگاه کربلا به قرارگاه خاتم‌الانبیا تبدیل شد.

بر اساس روایت اکبر هاشمی رفسنجانی در کتاب «آرامش و چالش؛ کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، سال ۱۳۶۲»، قرارگاه خاتم‌الانبیا در همان سال و در بستر اختلاف‌های فزاینده میان ارتش و سپاه بر سر شیوه اداره جنگ، تشکیل شد. او در یادداشت ۳۰ بهمن آن سال، پس از واگذاری فرماندهی عملیات جبهه‌ها از سوی روح‌الله خمینی به او، نوشت که «وضع جبهه‌ها و اختلاف فرماندهان ارتش و سپاه» از زمینه‌های این تصمیم بوده است.

آقای هاشمی رفسنجانی همان روز از استقرار قرارگاه اصلی در «پادگان حمید» نوشته و چند روز بعد، در جریان عملیات خیبر، قرارگاه خاتم را به عنوان نهادی توصیف کرده است که باید در آن زمان میان فرماندهی‌های ارتش و سپاه هماهنگی ایجاد می‌کرد. خاطرات او در عین حال نشان می‌دهد که این ساختار تازه نیز اختلاف دو نیرو را به طور کامل برطرف نکرد.

در سال‌های بعد، دامنه فعالیت قرارگاه خاتم گسترده‌تر شد. تقریبا تمام عملیات‌های مهم ایران، به ویژه در سه سال پایانی جنگ با عراق، زیر نظر این قرارگاه طراحی می‌شد و یگان‌هایی از سپاه، ارتش، ژاندارمری، کمیته‌های انقلاب و جهاد سازندگی در چارچوب عملیات‌های تحت فرمان آن فعالیت می‌کردند.

با این حال، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا برای فرماندهی میدانی جنگ ساخته شده بود و بخشی از مسائل مربوط به اداره نیروهای مسلح را پوشش نمی‌داد. بالا گرفتن اختلافات میان سپاه و ارتش نیز کار این قرارگاه را با مشکل روبه‌رو کرد.

در ۱۲ خرداد ۱۳۶۷، در ماه‌‌های پایانی جنگ، روح‌الله خمینی، رهبر وقت جمهوری اسلامی، اکبر هاشمی رفسنجانی را به جانشینی فرمانده کل قوا منصوب کرد و همزمان تشکیل «ستاد فرماندهی کل قوا» در دستور کار قرار گرفت. هدف از ایجاد این ستاد، تشکیل مرجعی واحد برای هماهنگ کردن امور ارتش، سپاه، بسیج و نیروهای انتظامی در سطح کلان بود.

پس از پایان جنگ، حسن فیروزآبادی در مهر ۱۳۶۸ ریاست ستاد فرماندهی کل قوا را بر عهده گرفت و در دی ۱۳۷۰ نام آن به «ستاد کل نیروهای مسلح» تغییر کرد. از آن زمان، ستاد کل به ساختار دائمی سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و هماهنگی کل نیروهای مسلح تبدیل شد، در حالی که قرارگاه خاتم کارکرد عملیاتی خود را حفظ کرد.

این دو ساختار از نظر نیروی انسانی نیز به هم پیوسته بودند و پس از جنگ عراق، شماری از فرماندهان و معاونان قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا به ستاد کل نیروهای مسلح منتقل شدند.

تقسیم کار چگونه بود؟

حسن فیروزآبادی که از سال ۱۳۶۸ ریاست ستاد فرماندهی کل قوا و بعد از تغییر نام این نهاد، ریاست ستاد کل نیروهای مسلح را بر عهده داشت، پس از کنار رفتن از این سمت در سال ۱۳۹۵، در توضیح رابطه ستاد کل و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا گفت این دو نهاد وظایف متفاوتی داشتند. به گفته او ستاد کل مسئول آموزش، تجهیز و آماده‌سازی نیروهای مسلح بود و قرارگاه خاتم در زمان عملیات و جنگ، این نیروها را به کار می‌گرفت.

آقای فیروزآبادی وظیفه قرارگاه خاتم را «فرماندهی بحران و جنگ» توصیف کرد و گفت این قرارگاه بر اساس نوع، جهت و ابعاد تهدید تعیین می‌کرد چه ترکیبی از نیروها باید وارد عملیات شود. به گفته او بسته به ماموریت، این ترکیب می‌توانست یگان‌هایی از ارتش، سپاه، بسیج و نیروهای زمینی، دریایی و هوایی را در بر بگیرد.

در چنین شرایطی، فرماندهان یگان‌های مامور از نظر عملیاتی زیر فرمان قرارگاه خاتم قرار می‌گرفتند، در حالی که آموزش، تجهیز و حفظ آمادگی آنها همچنان از وظایف ستاد کل بود.

در احکام و اسناد رسمی منتشرشده، تا سال ۱۳۹۵ حکم مستقلی برای فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا دیده نمی‌شود و به گزارش رسانه‌های ایران فرماندهی این نهاد تا آن زمان بر عهده فرمانده کل قوا، یعنی رهبر جمهوری اسلامی بود. در تیرماه آن سال، غلامعلی رشید که ۱۷ سال جانشین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح بود، به فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا رسید و محمد باقری، معاون هماهنگ‌کننده این قرارگاه، به‌عنوان رئیس ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شد.

حسن فیروزآبادی در توضیح این تغییرات در سال ۱۳۹۵ گفت که مسئولیت ستاد کل و قرارگاه خاتم از یکدیگر تفکیک شده و افزود در شرایط عادی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح مقام ارشد نظامی است، اما در زمان جنگ و بحران، فرماندهی عملیات به قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا سپرده می‌شود.

از جنگ ۱۲ روزه تا دستور ادغام

جنگ ۱۲ روزه در خرداد و تیر ۱۴۰۴ نقطه آغاز مجموعه‌ای از تغییرات در راس هر دو نهاد بود. در نخستین روز جنگ در ۲۳ خرداد، محمد باقری، رئیس ستاد کل، و غلامعلی رشید، فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیا، کشته شدند.

علی شادمانی بلافاصله جای غلامعلی رشید را گرفت، اما او نیز چند روز بعد هدف حمله قرار گرفت و کشته شد. سپس علی عبداللهی، که سال‌ها در ستاد کل فعالیت کرده و معاون هماهنگ‌کننده آن بود، به فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا رسید.

در ماه‌های بعد، جایگاه قرارگاه خاتم‌الانبیا در ساختار نظامی ایران بار دیگر برجسته شد. علی عبداللهی در مقام فرمانده قرارگاه از آمادگی یگان‌های ارتش و سپاه بازدید می‌کرد و درباره پاسخ نظامی به تهدیدها سخن می‌گفت.

تغییر مهم دیگر در دی‌ماه ۱۴۰۴ رخ داد؛ زمانی که علی عبداللهی، در حالی که فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا بود، به جانشینی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح نیز منصوب شد.

پس از صدور احکام اخیر، برخی رسانه‌های ایران به هم‌زمانی دو مسئولیت علی عبداللهی در سال گذشته اشاره کردند و آن را نشانه‌ای دانستند که روند ادغام ستاد کل و قرارگاه خاتم پیش از این آغاز شده بود و به همین دلیل از عبارت «تکمیل روند» در حکم منتسب به مجتبی خامنه‌ای استفاده شده است.

اهمیت این وضعیت با شروع جنگ بعدی در اسفند ۱۴۰۴ و کشته شدن علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، در نخستین دور حملات آن، آشکارتر شد. قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا در سراسر جنگ به عنوان مرکز فرماندهی عملیات ظاهر شد و بیانیه‌ها و اطلاعیه‌های مربوط به عملیات نظامی از سوی این قرارگاه منتشر شد. سخنگوی این قرارگاه نیز خود به یکی از چهره‌های شناخته‌شده جنگ در میان رسانه‌ها و عموم تبدیل شد.

ساختار جدید چه تغییری ایجاد می‌کند؟

برخی رسانه‌ها و مقام‌های ایران، انتصاب‌های ۱۹ مرداد و دستورات ضمیمه آن را به عنوان بخشی از تغییر رویکرد گسترده‌تر در سیاست‌های نظامی و دفاعی جمهوری اسلامی تعبیر کردند.

خبرگزاری دولتی ایرنا این ادغام را «یک تحول ساختاری بنیادین» و «پاسخی به خلأهای مدیریتی» در جریان جنگ ۱۲ روزه توصیف کرده است.

ایرنا گفته است که با ادغام این دو نهاد «فرماندهی واحد و متمرکز، امکان واکنش سریع‌تر و هماهنگ‌تر را فراهم می‌آورد».

این خبرگزاری روز ۲۴ مرداد در مقاله‌ای با عنوان «روزی که پارادایم دفاعی ایران تغییر کرد» روز ۱۹ مرداد را «یک نقطه عطف» در تاریخ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی خواند و گفت که در این روز «دکترین دفاعی کشور از حالت تدافعی به سمت یک رویکرد فعال و بازدارنده تغییر کرد».

با این حال اطلاعات دقیقی درباره ساختار جدید حاصل از ادغام ستاد کل و قرارگاه خاتم‌الانبیا در دست نیست. توضیحاتی که در رسانه‌های ایران درباره این تغییرات منتشر شده، بیشتر بر نحوه ارتباط بخش ستادی و بخش عملیاتی متمرکز است.

خبرگزاری ایسنا ستاد کل را دارای نقش ستادی و راهبردی و قرارگاه خاتم‌الانبیا را مسئول فرماندهی عملیاتی معرفی کرده و گفته است که هدف از روند ادغام، نزدیک‌تر کردن این دو سطح و «ایجاد هماهنگی بیشتر میان تشخیص تهدید، تصمیم فرماندهی و اجرای عملیات» بوده است.

خبرگزاری دانشجو، وابسته به سازمان بسیج دانشجویی، نیز ادغام ستاد کل و قرارگاه خاتم را «مهم‌ترین تحول ساختاری در نیرو‌های مسلح طی چند دهه اخیر» خوانده و نوشته است که ترکیب این دو نهاد در یک ساختار واحد، «زنجیره فرماندهی را کوتاه می‌کند و فاصله میان تصمیم‌گیری راهبردی تا اجرای عملیاتی را به حداقل می‌رساند».

محمدرضا نقدی، مشاور فرمانده کل سپاه پاسداران، این تصمیم را اقدامی برای «چابک‌سازی» ساختار فرماندهی توصیف کرده است.

او در مصاحبه‌ای با تلویزیون ایران گفت: «دکترین رزمی ما در گذشته عمدتا مبتنی بر دفاع و حفظ کشور در برابر تهدیدات بود»، اما در احکام جدید بر «آمادگی هوشمندانه برای اجرای عملیات تهاجمی» تاکید شده است.

او در توضیح این رویکرد جدید گفت نیروهای مسلح ایران باید توانایی داشته باشند که «هر زمان که شرایط اقتضا کند و فرمان صادر شود»، عملیات را «به سرزمین دشمن» بکشانند و در خارج از خاک ایران نیز اقدام کنند.

آقای نقدی ادغام ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا را با همین تغییر مرتبط دانست و گفت این اقدام «قطعا سرعت کار را افزایش می‌دهد و به اجرای همان دکترین تهاجمی کمک خواهد کرد».