Umutekano wakajijwe muri Afurika y'Epfo mbere y'imyigaragambyo irwanya abimukira
Abantu babarirwa mu bihumbi bamaze kuva muri Afurika y'Epfo mbere y'igihe ntarengwa cyo kuri uyu wa kabiri cyashyizweho n'amatsinda arwanya abimukira.
Incamake
- 'Bibi cane ku gihugu cacu' - Trump ku ngingo ya sentare ijanye n'ubwenegihugu bw'abimukira
- Amerika : Sentare yanse umugambi wa Trump wo kwima ubwenegihugu mvukanwa abana baba bavutse ku bimukira badafise ivya gombwa
- Uganda: Iyugarwa rya bimwe mu binyamakuru rifitaniye isano n'itohoza rijanye n'umutekano – Reta
- ONU ivuga ko ikiza cya Ebola gishobora gutwara Afurika agera kuri miliyari $3.6
- Umutekano wakajijwe muri Afurika y'Epfo mbere y'imyigaragambyo irwanya abimukira
- Impunzi zo mu Bwongereza zigiye kujya zisabwa kwishyura agera kuri miliyoni 19FRW hashingiwe ku mategeko mashya
- Maroc yatsinze Ubuholandi kuri penaliti igera muri 1/8 cy'Igikombe cy'Isi
- Umuherwe w'Umushinwa yakatiwe gufungwa imyaka 30 muri Amerika
- Afurika y'Epfo: Perezida Ramaphosa yaburiye abigaragambya bamagana abimukira kubikora mu mahoro
Amakuru y'ikibiriraho
Didier Bikorimana, Dinah Gahamanyi, Gildas Yihundimpundu na Latifa Mutesi
‘Bibi cane ku gihugu cacu’ - Trump ku ngingo ya sentare ijanye n’ubwenegihugu bw’abimukira

Ahavuye isanamu, Bloomberg via Getty Images
Perezida Donald Trump, ku ncuro ya mbere, yagize ico ashikirije ku ngingo ya sentare ntahinyuzwa imwankira kwima ubwenegihugu mvukanwa abana bavyariwe ku butaka bwa Amerika n’abimukira badafise ivya ngombwa bibemerera kuhaba mu buryo bwemewe n'amategeko.
Mu butumwa yacishije ku rubuga rwiwe Truth Social, yagize ati: “Sentare ntahinyuzwa yemeje ubwenegihugu bushingiye ku kuvukira ku butaka, ivyo ni bibi cane ku gihugu cacu.”
Yabandanije avuga ko inama nshingamateka na nkenguzamateka zizoshobora kugabanya mwene ubwo bwenegihugu biciye mu mategeko zizokwemeza n’ubwo sentare yafashe iyo ngingo.
Izindi nkuru wosoma:
Umugambi wa Trump wo kwima ubwenegihugu abana bavutse ku bimukira wanswe na sentare

Ahavuye isanamu, Getty Images
Sentare ntahinyuzwa muri Reta Zunze Ubumwe za Amerika yanse umugambi wa Perezida Donald Trump wo kwima ubwenegihugu mvukanwa abana bavyariwe ku butaka bwa Amerika n’abimukira badafise ivya ngombwa bibemerera kuhaba mu buryo bwemewe n'amategeko.
Perezida Trump n'umurwi w’abamufasha mu vy’amategeko bari bashize imbere rwose ico ciyumviro co kubima ubwenegihugu, n’ubwo cashigikiwe na bake mu bafata ingingo n’abahinga mu vy’amategeko.
Ariko kuba ico kibazo yarashoboye kugishikana muri Sentare ntahinyuzwa, ni ikintu gikomeye.
Benshi mu bacamanza icenda bagize iyo sentare ntibashimye gukuraho ingingo yo nyene yishiriyeho haciye imyaka irenga 150.
Ntibashimye no gusubira kwihweza gushasha iryo tegeko rimaze igihe kinini rikurikizwa muri Amerika canke ngo basuzume ibitegekanywa n’ibwirizwa nshingiro kugira gusa ngo bahe intsinzi Donald Trump.
Iyo ngingo ya Sentare ni intambamyi ikomeye kuri Trump, kandi ishobora gutuma arondera ubundi buryo bwo kubandanya agabanya ukuntu abimukira badafise ivya ngombwa binjira muri Amerika.
Mu vy'ukuri, hamwe abo bimukira boba batigeze bahonyora ku butaka bwa Amerika, ikibazo c'abana babo nticosubira kubaho.
Izindi nkuru wosoma:
Uganda: Iyugarwa rya bimwe mu binyamakuru rifitaniye isano n’itohoza rijanye n’umutekano – Reta

Ahavuye isanamu, Getty Images
Insiguro y'isanamu, Umukuru w'igisirikare ca Uganda, Général Muhoozi Kainerugaba Inyuma y’imisi ibiri muri Uganda hafashwe ingingo yo kwugara bimwe mu binyamakuru n’imboneshakure vyigenga harimwo Daily Monitor, NTV Uganda hamwe n’ibindi binyamakuru vyose vyegukira kompanyi Nation Media Group Uganda, reta y’ico gihugu yatanze imvo zatumye ifata iyo ngingo.
Mw'itangazo ryasohowe uno musi, umuvugizi wa reta ya Uganda akaba n’umushikiranganji ajejwe ivy’amakuru Kasule Lumumba, yavuze ko iryo yugarwa ari igice c’ “itohoza rijanye n’umutekano” ryategetswe n’umukuru w’igihugu Yoweri Museveni.
Yagize ati: "Ivyabaye kw'igenekerezo rya 28 Ruheshi (6) 2026 bigatuma ibikorwa bihungabana muri Nation Media Group, vyatewe n'itohoza rijanye n'umutekano. Reta izobimenyesha abanyagihugu iryo tohoza niryarangira."

Ahavuye isanamu, Reuters
Iri tangazo rije inyuma y’imisi ibiri abasirikare n'abandi bakozi bajejwe umutekano bafise ibirwanisho bakikuje ibiro vya Nation Media Group biri i Kampala, mu nyuma bagategeka ko amaradiyo n’imboneshakure vy’iyo kompanyi bihagarika gutangaza ibiganiro.
Umukuru w'igisirikare ca Uganda, Général Muhoozi Kainerugaba, akaba kandi n’umuhungu wa Perezida Yoweri Museveni, yaremeje abicishije ku rubuga rwa X ko ari we yategetse igisirikare kwugara ivyo binyamakuru inyuma yo guhabwa uruhusha na se.
Yavuze kandi ko atemera ubwigenge bw’ibinyamakuru.
Hagati aho, umuyobozi mukuru wa Nation Media Group Uganda, Susan Nsibirwa, yavuze ko ibiganiro biriko birabandanya ku ngero zitandukanye n’igisirikare kugira ngo ivyo binyamakuru vyemererwe gusubira gukora.
Iyugarwa ry’ivyo binyamakuru ribaye mu gihe ihohotera n’iburabuza ry’abanegura reta bigenda vyiyongera.
Izindi nkuru wosoma:
Ibihumbi by'abarwanya abimukira muri Afurika y'Epfo bari mu myigaragambyo mu gihe umutekano ukajijwe

Ahavuye isanamu, AFP via Getty
Insiguro y'isanamu, Kugeza ubu, urugendo rw'imyigaragambyo rwabereye i Durban rwari rutuje - kandi ubucuruzi bwinshi muri uyu mujyi bwarafunzwe Abantu ibihumbi n'ibihumbi barimo kwigaragambya mu mijyi minini yo muri Afurika y'Epfo basaba ko abimukira bose badafite ibyangombwa bava muri icyo gihugu.
Abapolisi bashyigikiwe n'abarinzi b'abikorera ku giti cyabo boherejwe kubera ubwoba ko imyigaragambyo ishobora guhinduka urugomo. Imitwe irwanya abimukira yari yashyizeho kuwa kabiri nk'itariki ntarengwa kugira abimukira badafite ibyangombwa babe bavuye ku butaka bwa Afurika y'Epfo.
Abanyamahanga benshi bamaze guhunga urugomo n'iterabwoba. Polisi ya Afurika y'Epfo ivuga ko abantu 25.000 basubijwe mu bihugu byabo kugeza ubu. Abenshi muri bo bakomoka mu bihugu bya Afurika.
Umwe mu Banya-Malawi udafite ibyangombwa yabwiye BBC ko "yishimiye gusubira iwabo" ariko "yababajwe cyane" no gusiga abana bane bato.

Ahavuye isanamu, AFP via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Imyigaragambyo irimo kubera hirya no hino mu gihugu kandi hari umutekano mwinshi mu mijyi myinshi Minisiteri ya Polisi yavuze ko imyigaragambyo yabaye mu ituze mu gihugu hose, hakaba hari ibikorwa bimwe na bimwe by’ubusahuzi n’igerageza ry’ubusahuzi.
Johannesburg, aho imwe mu myigaragambyo iri kubera, hari ituze ridasanzwe. Amaduka yo mu mujyi hagati arafunze, mu gihe abapolisi bagaragara cyane mu mihanda minini.
Bamwe mu bigaragambya bateye amatafari, bamena amadirishya y'amazu amwe n'amwe i Yeoville, akarere ka Johannesburg aho abimukira benshi b'Abanyafurika baba.
Polisi yavuze ko yataye muri yombi abantu batanu bashinjwa gusahura iduka ry’abanyamahanga mu gace ka Soweto mu mujyi wa Johannesburg.
Izindi nkuru wasoma:
ONU ivuga ko ikiza cya Ebola gishobora gutwara Afurika agera kuri miliyari $3.6

Ahavuye isanamu, AFP via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Abakora mu buvuzi batwaye umurambo w'umuntu wishwe na Ebola, ku kigo nderabuzima cya Nyankunde, i Bunia, mu ntara ya Ituri, muri uku kwezi (ifoto mbarankuru) Umuryango w'Abibumbye (UN) watangaje kuri uyu wa kabiri ko ikiza cya Ebola gishobora gutwara Afurika miliyari 3.6 z'amadolari y'Amerika ndetse kigatuma abantu babarirwa mu bihumbi batakaza imirimo, bikaba byateza ikibazo gikomeye cy’iterambere, nkuko bitangazwa n'ibiro ntaramakuru Reuters.
Ebola yo mu bwoko bwa Bundibugyo, budafitiwe urukingo cyangwa umuti byemejwe, imaze kwandurwa n'abantu 1,307 naho abandi 377 yamaze kubica muri Repubulika ya Demokarasi ya Congo (RDC) kuva iki kiza cyatangazwa ku wa 15 Gicurasi (5), nkuko leta yabitangaje.
Hari kandi umubare muto w'abanduye watangajwe muri Uganda, mu gihe inzobere ziburira ko iyi virusi ishobora gukwirakwira no mu bindi bihugu by'ibituranyi nka Sudani y'Epfo.
Damien Mama, uhagarariye muri RDC ishami rya UN ryita ku iterambere (UNDP), yavuze ati: "Tubonye ubushobozi kandi tugakaza ingamba, dushobora guhagarika iki kiza no kwirinda ibindi bihombo."
Yongeyeho ati: "Nitutabubona, iki kibazo cyihutirwa cy'ubuzima gishobora kuvamo amakuba akomeye cyane kandi y'igihe kirekire yo mu rwego rw'iterambere mu karere ndetse ashobora no kugera ku rwego rw'umugabane w'Afurika."
UNDP yagaragaje uburyo butatu ibintu bishobora kugenda kuri iki kiza.
Uburyo bwa mbere bwiza kuruta ubundi, ni ubw'uko iki ikiza cyaguma muri RDC na Uganda gusa. Raporo ya UNDP ivuga ko cyagabanyaho umusaruro mbumbe wa RDC (GDP) miliyari 1 y'amadolari y'Amerika.
Uburyo bubi cyane, ni ubw'uko Ebola yakwira no mu bihugu birimo u Rwanda na Angola, ndetse bikajyana no kuzamuka kw'ibiciro by'ibikomoka kuri peteroli, bifitanye isano n'ibibera muri Iran.
Muri ubwo buryo bubi cyane, umusaruro mbumbe w'Afurika wagabanukaho miliyari 3.6 z'amadolari kandi abantu bagera ku 328,000 bakabura akazi, nkuko raporo ya UNDP ibivuga.
Umutekano wakajijwe muri Afurika y'Epfo mbere y'imyigaragambyo irwanya abimukira

Ahavuye isanamu, AFP via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Hateganyijwe imyigaragambyo ihujwe mu bice bitandukanye by’igihugu, kandi mu mijyi myinshi hari umutekano wakajijwe Abapolisi n’abashinzwe umutekano bo mu bigo byigenga bashyizwe ahantu hatandukanye muri Afurika y’Epfo kubera ubwoba bwuko imyigaragambyo iteganyijwe yo kwamagana abimukira ishobora kuvamo urugomo.
Perezida wa Afurika y’Epfo Cyril Ramaphosa yashishikarije abateganya kwitabira iyo myigaragambyo kubikora “nta gutera ubwoba, nta gushyiraho ibikangisho cyangwa gutanga nyirantarengwa”.
Iyi myigaragambyo iteganyijwe kuba uyu munsi, w'itariki ntarengwa yashyizweho n'impirimbanyi ko abanyamahanga badafite ibyangombwa byemewe n’amategeko bagomba kuba bamaze kuva muri Afurika y’Epfo.
Abanyamahanga benshi bamaze guhunga iki gihugu kubera ubwoba bwo gukorerwa urugomo no guterwa ubwoba. Polisi y'Afurika y’Epfo yatangaje ko kugeza ubu abantu bagera ku 25,000 bamaze gusubizwa mu bihugu byabo. Benshi muri bo ni abo mu bindi bihugu by'Afurika.
Mu mujyi wa Johannesburg, aho imwe mu myigaragambyo iteganyijwe kubera, haragaragara ituze ridasanzwe.
Amaduka yose yo hafi y’aho imyigaragambyo iteganyijwe kubera, yafunzwe kandi, hari umubare munini w’abapolisi ku mihanda minini y’uwo mujyi.
Polisi yatangaje ko abantu batanu batawe muri yombi mu gace gakomeye ka Soweto k'i Johannesburg, bashinjwa gusahura iduka ry’umunyamahanga.
Yatangaje kandi ko abandi bantu batanu na bo batawe muri yombi mu gace ka Hammarsdale mu ntara ya KwaZulu-Natal bashinjwa kwinjira ku ngufu mu iduka rito.
Mu mujyi wa Durban rwagati, ari wo munini muri iyo ntara, ibikorwa byinshi by'ubucuruzi byafunzwe.
Perezida Ramaphosa yakomeje kuburira abigaragambya ngo babikore mu mahoro kandi bagashyira mu gaciro, ariko anemera ko hakenewe ivugururwa ry’amategeko agenga abinjira mu gihugu.
Andi makuru wasoma:
Impunzi zo mu Bwongereza zigiye kujya zisabwa kwishyura agera kuri miliyoni 19FRW hashingiwe ku mategeko mashya

Ahavuye isanamu, Getty Images
Insiguro y'isanamu, Izo gahunda zizashyirwa mu mushinga w’itegeko rishya ryerekeye abimukira n’abasaba ubuhungiro (Immigration and Asylum Bill) ugiye kuzanwa Leta y’Ubwongereza yatangaje ko abantu bahawe ubuhungiro bazajya basabwa kwishyura amafaranga agera ku bihumbi 10,000 by’amapawundi (agera kuri miliyoni 19FRW) nk’umusanzu wo gusubiza amafaranga leta yabakoreshejeho mu kubacumbikira no kubafasha, igihe bazaba batangiye kubona amafaranga.
Biteganyijwe ko abantu bakuru bahawe ubuhungiro kandi bafite ubushobozi bwo gukora no kubona amafaranga ahagije bazajya bishyura ayo mafaranga buhoro buhoro hashingiwe ku mategeko mashya ari mu mushinga w’itegeko ryerekeye abinjira n’abasaba ubuhungiro, uri bushyikirizwe inteko ishingamategeko kuri uyu wa kabiri.
Izo ngingo zizareba abasaba ubuhungiro bafite uburenganzira bwo gukora mu Bwongereza, kandi bagomba kuba baramaze kwishyura ayo mafaranga mbere yuko bashobora kwemererwa gutura mu Bwongereza mu buryo buhoraho.
Minisitiri w’ubutegetsi bw’igihugu Shabana Mahmood yavuze ko izi mpinduka zigamije kugaragaza ko “ubufasha buhabwa impunzi ni uburenganzira ariko kandi bufite n’inshingano.”
Yongeyeho ati: "Igihe abantu bamaze kubona ubushobozi bwo gutanga umusanzu no kwishyura ineza y'Abongereza, twiteze ko babikora."
Izi gahunda zisobanuye ko abimukira bafite akazi kandi binjiza amafaranga runaka bazasabwa kwishyura amafaranga angana ku muntu wese. Biteganyijwe ko ayo mafaranga azashyirwa ku mapawundi 10,000.
Icyakora, Minisiteri y’Ubutegetsi bw'Igihugu iracyasuzuma umubare nyawo w'amafaranga umuntu azajya agomba kuba yinjiza mbere y’uko atangira kwishyura buri kwezi.
Maroc yatsinze Ubuholandi kuri penaliti igera muri 1/8 cy'Igikombe cy'Isi

Ahavuye isanamu, Getty Images
Insiguro y'isanamu, Maroc yageze muri 1/2 mu gikombe cy'isi cyo mu 2022 Igitego cy'umukinnyi w’Ubuholandi Cody Gakpo cyo ku munota wa 72 cyari kigiye kuba icy'intsinzi habura gato, ubwo Issa Diop yacyishyuraga, igakatisha itike ya kimwe cy'umunani (1/8) cy'igikombe cy'isi.
Maroc yihariye umukino mu gice kinini cyawo, ariko umunyezamu w'Ubuholandi Bart Verbruggen akomeza kuyibera ibamba, akora akazi katoroshye mu gukuramo imipira myinshi.
Nyuma yaho, Cody Gakpo watangaje ku wa gatandatu ko yapfushije umwana we yari ategereje, yaje gutsinda igitego habura iminota 18 kugira ngo igihe gisanzwe cy'umukino kirangire.
Cyaje kwishyurwa na Issa Diop mu minota y'inyongera y'umukino, nuko hitabazwa gutera penaliti.
Muri penaliti, Ubuholandi bwahushije eshatu, bituma Ismael Saibari atsinda penaliti ya nyuma yahesheje Maroc intsinzi ya penaliti 3-2.
Iyi ntsinzi yahesheje Maroc itike yo gukina na Canada mu mukino wa 1/8 uzabera i Houston muri Amerika ku wa gatandatu saa moya z'ijoro (19:00) ku isaha yo mu Rwanda no mu Burundi.
Umuherwe w'Umushinwa yakatiwe gufungwa imyaka 30 muri Amerika

Ahavuye isanamu, AFP via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Umuherwe w’Umushinwa Guo Wengui, uzwi kandi ku izina rya Miles Guo, mu mwaka wa 2018 Guo Wengui, wahoze afatwa nk'umwe mu bacuruzi bakize cyane mu Bushinwa, yakatiwe gufungwa imyaka 30 muri Leta Zunze Ubumwe z'Amerika nyuma yo guhamwa n'ibyaha byo gukora uburiganya bwatwaye miliyari irenga imwe y'amadolari.
Uyu wahoze ari umuherwe ukomeye mu by’ubwubatsi yahunze mu Bushinwa ajya muri Amerika mu 2017, aho yiyubatsemo isura nshya yo kunenga ishyaka rya gikomunisiti riri ku butegetsi mu Bushinwa, akanagira imbaga y’abantu bamukurikira ku mbuga zo kuri murandasi (internet).
Ariko nyuma yaho Guo yaje guhamywa ibyaha birimo ubwambuzi, uburiganga n’iyezandonke.
Umucamanza wo mu rukiko rw'i New York, Analisa Torres, yavuze ko Guo “yakoresheje mu nyungu ze abantu bashakaga kuzana demokarasi mu Bushinwa,” aho yabamburaga amafaranga yabo kugira ngo ayakoreshe mu buzima bw'iraha.
BBC yagerageje kuvugana n’abahagarariye Guo kugira ngo bagire icyo batangaza, ariko ntibarasubiza.
Guo, uzwi no ku yandi mazina arimo Miles Guo na Ho Wan Kwok, yakatiwe ari mu cyumba cy’urukiko cyari cyuzuye abamushyigikiye.
Afurika y'Epfo: Perezida Ramaphosa yaburiye abigaragambya bamagana abimukira kubikora mu mahoro

Ahavuye isanamu, Anadolu via Getty Images
Insiguro y'isanamu, Kugeza ku wa mbere, imyigaragambyo yari igikomeje kuba, mbere y'igihe ntarengwa cya none kitashyizweho na leta cyuko abimukira badafite ibyangombwa baba bamaze kuva muri Afurika y'Epfo Perezida w’Afurika y’Epfo Cyril Ramaphosa yavuze ko abantu bateganya kwigaragambya bamagana abimukira bakwiye kubikora “nta gutera ubwoba, nta gushyiraho ibikangisho cyangwa gutanga nyirantarengwa”.
Yabiburiye abaturage ku wa mbere, bucya bushyira kuri uyu wa kabiri washyizweho nk’igihe ntarengwa kitatanzwe n’ubutegetsi cyuko abanyamahanga badafite ibyangombwa byemewe baba bamaze kuva muri icyo gihugu.
Abaturage babarirwa mu bihumbi byinshi bakomoka mu bindi bihugu byo muri Afurika bamaze kuva muri Afurika y’Epfo mu byumweru bishize kubera ubwoba bwuko bashobora gukorerwa urugomo.
Umugabo w’Umunya-Malawi udafite ibyangombwa byemewe yabwiye BBC ko yishimiye kuba asubiye iwabo ariko ko ashengutse umutima kubera ko asize abana bane bakiri bato.
Ubwo imyigaragambyo yakazaga umurego mu mezi ya vuba aha ashize, Ramaphosa yakomeje kuburira abigaragambya ko bakwiye kubikora mu mahoro kandi bashyira mu gaciro, ari na ko yemera ko hacyenewe amavugurura ajyanye n’abinjira mu gihugu.
Mu kanyamakuru asohora buri cyumweru, yibukije abaturage ati: “Bamwe mu banyamahanga baba muri Afurika y’Epfo bari hano mu buryo bwemewe n’amategeko.”
“Barakora, bariga, batunze imiryango, bashora mu bukungu bwacu ndetse batanga umusanzu mwiza muri sosiyete yacu. Na bo bafite uburenganzira bwo kurengerwa n’amategeko yacu n’Itegekonshinga ryacu.
“Uburenganzira bwo kwigaragambya n’ubwisanzure bwo kuvuga icyo umuntu atekereza ntibwemerera abantu gushyira ibikangisho cyangwa gutera ubwoba abandi, cyangwa gukora ibikorwa byo kwangiza cyangwa iby’urugomo.”
Imibare ya leta igaragaza ko muri Afurika y’Epfo hari abanyamahanga barenga miliyoni eshatu bafite ibyangombwa byemewe n’amategeko.
Mbere y’icyo gihe ntarengwa – kitashyizweho n’ubutegetsi, abimukira babarirwa mu bihumbi basanzwe bamaze ibyumweru byinshi bategerereje mu nkambi z’agateganyo kubera ubwoba bwuko umutekano wabo wahungabanywa.
Mwaramutse neza!
Ikaze kuri BBC Gahuzamiryango, aho tubagezaho amakuru yo mu karere no mu mahanga mu buryo bw'aka kanya.
