Яхшими ё ёмон? Президент Мирзиёев таклиф қилган BlackRock билан ҳамкорлик
Сурат манбаси, president.uz
Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев сешанбада BlackRock компанияси директорлар кенгаши аъзоси ва катта бошқарувчи директори Адебайо Огунлесини қабул қилди.
Бу ҳақида хабар берган президент матбуот хизматига кўра, учрашувда стратегик шерикликни, аввало, ёқилғи-энергетика соҳасида янада мустаҳкамлашнинг долзарб масалалари кўриб чиқилди.
Шунингдек, хабарда айтилишича, Президент Мирзиёев BlackRock билан ҳамкорликнинг устувор йўналишларини белгилаб берди: масалан, хусусийлаштириш соҳасида шерикликни кенгайтириш, мамлакатнинг инвестициявий жозибадорлигини ошириш, молия бозорини ривожлантириш, нефт-кимё тармоғидаги лойиҳаларни илгари суриш ҳамда сунъий интеллект технологияларига қўшма инвестиция киритиш.
BlackRock — дунёдаги энг йирик трансмиллий инвестиция компанияси бўлиб, унинг бош офиси Нью-Йоркда жойлашган. Компания бутун дунё бўйлаб 14 триллион доллардан ортиқ активларни бошқаради.
У ўзининг жуда катта молиявий кучи туфайли глобал иқтисодиёт ва халқаро молия бозорига энг кучли таъсир ўтказувчи ташкилотлардан бири саналади.
BlackRock дунёнинг энг йирик компаниялари, хусусан, Apple, Microsoft, Amazon, Alphabet ва бошқаларнинг энг йирик акциядорларидан биридир.
End of Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз
Ушбу компания Ўзбекистон бозорига яқин йилларда, айниқса 2026 йилнинг бошидан буён жуда фаол кириб келмоқда ва мамлакатнинг йирик давлат активларини хусусийлаштириш ҳамда энергетика соҳасига инвестиция киритиш билан шуғулланмоқда.
Масалан, 2026 йил апрелида Ўзбекистон Миллий инвестиция фонди (UzNIF) Лондон ва Тошкент фонд биржаларида ўз IPOсини (акцияларини оммавий жойлаштириш) ўтказиш бўйича BlackRock билан йирик келишув имзолагани хабар қилинди. BlackRock ушбу IPOда "Асосий кафил сармоядор" (cornerstone investor) сифатида иштирок этмоқда. Бу фонд таркибига Ўзбекистоннинг транспорт, энергетика, банк ва телекоммуникация соҳасидаги 13 та энг йирик давлат корхоналарининг улушлари киритилган.
Сурат манбаси, president.uz
Шунингдек, BlackRock таркибига кирувчи йирик Global Infrastructure Partners (GIP) фонди "Ўзбекнефтгаз" билан Ўзбекистоннинг ички нефт ва газ тармоғига, ишлаб чиқариш қувватларини замонавийлаштиришга маблағ ажратиш бўйича музокаралар олиб бормоқда. Бундан мақсад мамлакатнинг энергетик хавфсизлигини мустаҳкамлаш ва йирик инфратузилма лойиҳаларини молиялаштириш эканлиги айтилган.
У билан ҳамкорликдан Ўзбекистонга нима фойда?
BlackRock каби дунёнинг энг йирик молиявий компанияси билан ҳамкорлик қилиш Ўзбекистон иқтисодиёти учун катта ижобий имкониятлар ва стратегик устунликларни тақдим этиши мумкин:
- Миллиардлаб долларлик тўғридан-тўғри инвестициялар
Ўзбекистон иқтисодиётини, айниқса энергетика, транспорт ва саноат тармоқларини модернизация қилиш учун жуда катта маблағ талаб этилади. Давлат бюджетида бунинг учун маблағ етарли бўлмаган вазиятда, BlackRock мамлакатга ташқи қарз юкламасини оширмасдан, тўғридан-тўғри хорижий капитал олиб кира олади.
- Халқаро нуфуз ва «Яшил чироқ» эффекти
Дуне иқтисодиётида BlackRock-нинг бирор мамлакатга кириши бошқа барча йирик инвесторлар учун кафолат сифатида кўрилади. Агар BlackRock Ўзбекистонга пул тикаётган бўлса, демак, бу мамлакатда инвестиция муҳити хавфсиз ва истиқболли деган сигнал берилади. Бунинг ортидан Ўзбекистонга Ғарб ва Осиёнинг бошқа йирик корпорациялари ҳам қўрқмасдан кириб кела бошлаши мумкин.
Сурат манбаси, Getty Images
- Давлат корхоналарида самарадорлик ва шаффофлик
Ўзбекистоннинг кўплаб йирик давлат корхоналари (масалан, банклар, нефт-газ компаниялари) ҳозирда эскича бошқарув, бюрократия ва коррупция муаммоларидан азият чекади. BlackRock лойиҳаларга киргач, у ерда замонавий корпоратив бошқарув (corporate governance) тизимини жорий қила олади. Молиявий ҳисоботлар халқаро стандартларга келтирилади ва корхоналар зарар билан ишлашдан тўхтаб, соф фойда келтирадиган тизимга айлана олади.
- 4. Ички капитал бозорининг (Биржанинг) ривожланиши
Ўзбекистонда Тошкент фонд биржаси йиллар давомида жуда суст аҳволда эди. Миллий инвестиция фонди (UzNIF) таркибидаги корхоналар акцияларининг BlackRock иштирокида халқаро биржаларга (масалан, Лондон биржасига) чиқарилиши Ўзбекистон молия бозорини дунё билан боғлайди. Бу маҳаллий аҳоли ва тадбиркорлар учун ҳам ўз жамғармаларини қимматли қоғозлар бозорида кўпайтириш имкониятини яратади.
- 5. Инновациялар ва Юқори технологиялар
BlackRock нафақат пул, балки дунёдаги энг илғор технологияларни ҳам олиб кира олади. Масалан, энергетика соҳасида қайта тикланувчи (яшил) энергия лойиҳалари ва саноатда сунъий интеллект тизимларини жорий қилиш орқали Ўзбекистон технологик жиҳатдан илгарилаши мумкин.
Хуллас, BlackRock билан ҳамкорлик Ўзбекистонга халқаро молия оламига чиқиш ва давлат компанияларини замонавийлаштириш учун тарихий имконият беради.
BlackRock билан ҳамкорлик Ўзбекистон учун нимаси билан хавфли бўлиши мумкин?
Бу ҳамкорлик Ўзбекистон учун бир қанча жиддий иқтисодий ва суверен хавф-хатарларни келтириб чиқариши мумкин.
Бундай йирик фондлар билан ишлашнинг асосий салбий томонлари қуйидагилардан иборат:
- Миллий активлар устидан назоратни йўқотиш
BlackRock Ўзбекистоннинг энг стратегик корхоналари (энергетика, транспорт, банклар) акцияларини сотиб олмоқда. Бу каби инвесторлар маҳаллий аҳоли манфаатларини эмас, балки ўз фойдасини биринчи ўринга қўяди. Натижада, давлат стратегик тармоқлар устидан тўлиқ назоратни йўқотиб қўйиши мумкин. Бунга тарихда бир неча мисоллар бор. Масалан, Буюк Британия — Сув ва темир йўл тизими инқирози. Буюк Британияда 1980–1990 йилларда стратегик тармоқлар хусусий инвесторларга сотиб юборилганди. Кейинчалик BlackRock ва шу каби бошқа трансмиллий фондлар ушбу компанияларнинг ички акциядорларига айланди. Натижада, масалан, Лондондаги энг йирик Thames Water сув таъминоти компанияси инвесторлар томонидан миллиардлаб доллар қарзга ботирилди ва фойда дивиденд сифатида четга олиб чиқиб кетилди. Тизим эскириб, экологик ҳалокатлар ва сув сизиб чиқиши кўпайиб кетди. Оқибатда компания касод ёқасига келди ва Британия ҳукумати солиқ тўловчилар ҳисобидан уни қайта давлат назоратига олишга (миллийлаштиришга) мажбур бўлди. Иқтисодчилар буни "давлат-бошқаруви-BlackRock томонидан" (government-by-BlackRock) деб атай бошлашди, чунки давлат жамоат мулки бўлган соҳаларда нарх ва сифатни назорат қилолмай қолди.
Ўхшаш ҳолат Грецияда ҳам юз берган. 2010 йиллардаги оғир иқтисодий инқироз пайтида Европа Иттифоқи ва халқаро фондлар босими остида Греция ўз портлари, аэропортлари ва темир йўлларини хусусийлаштиришга мажбур бўлди. Натижада мамлакатнинг энг йирик Пирей порти ва энергетика тизимлари устидан назорат тўлиқ хорижий трансмиллий компаниялар ва уларнинг ортида турган инвестиция фондлари қўлига ўтди. Греция ҳукумати ҳозирда ўз ҳудудидаги стратегик объектлардан келаётган даромадларни назорат қила олмайди, барча соф фойда мамлакатдан чиқиб кетади.
Сурат манбаси, Getty Images
- Коммунал тўловлар ва хизматлар нархининг ошиши
Инфратузилма ва энергетика лойиҳаларига хусусий капитал киргандан сўнг, инвестор ўз тикилган пулини тезроқ қайтариб олишни ва фойда кўришни истайди. Бу Ўзбекистонда электр энергияси, газ, сув ва транспорт тарифларининг кескин ошишига олиб келиши мумкин. Давлат аҳолини ҳимоя қилиш учун нархларни паст даражада ушлаб туриш имкониятидан маҳрум бўлади.
- Сиёсий суверенитетга босим хавфи
BlackRock бошқараётган маблағ миқдори ($14 триллион) кўплаб ривожланаётган давлатлар, жумладан Ўзбекистон ялпи ички маҳсулотидан (ЯИМ) юзлаб марта катта. Бундай иқтисодий куч эвазига компания давлатдан ўз манфаатларига мос келадиган қонунлар қабул қилишни ёки солиқ имтиёзлари беришни талаб қилиши (лоббизм) мумкин.
- Иш ўринларининг қисқариши
Трансмиллий фондлар компанияларни сотиб олгач, энг аввало "харажатларни оптималлаштириш" билан шуғулланади. Бу кўпинча давлат корхоналаридаги оддий ишчиларни оммавий равишда ишдан бўшатиш ва қисқартиришларни англатади.
- Капиталнинг четга оқиб кетиши
Ўзбекистон иқтисодиёти ва корхоналари ишлаб топган соф фойданинг катта қисми дивидендлар кўринишида мамлакат ичида қолмайди, балки хорижга — BlackRock ва унинг инвесторлари ҳисоб рақамларига чиқиб кетади.
BlackRock билан ҳамкорлик қайси давлатларга фойдали бўлган?
BlackRock билан ҳамкорлик қилиб, ундан энг кўп молиявий ва технологик фойда кўрган давлатлар қаторига асосан иқтисодиётини диверсификация қилаётган "ривожланаётган давлатлар", яъни асосан энергетика ва ишлаб чиқариш ривожланган давлатлар ва йирик Ғарб давлатлари киради.
- Саудия Арабистони (Форс кўрфази давлатлари)
Саудия Арабистони ўзининг «Vision 2030» дастури доирасида иқтисодиётни нефтга қарамликдан қутқариш учун BlackRock билан стратегик шериклик ўрнатган. Саудия матбуотига кўра, BlackRock мамлакат суверен фонди (PIF) билан биргаликда Ар-Риёдда 5 миллиард долларлик йирик инвестиция платформасини ташкил этди. Бу Саудия капитал бозорини тез суръатларда халқаро молиявий хабга (марказга) айлантирмоқда. Шунингдек, транспорт, рақамли инфратузилма ва сув таъминоти лойиҳалари хориж маблағлари ҳисобидан модернизация қилинмоқда.
Сурат манбаси, Getty Images
- Вьетнам, Индонезия ва Жанубий-Шарқий Осиё давлатлари
Глобал геосиёсий ўзгаришлар фонида BlackRock ушбу минтақани энг истиқболли ишлаб чиқариш маркази деб баҳоламоқда. Вьетнам ва Индонезия BlackRock орқали АҚШ ва Ғарбнинг энг йирик тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларини (FDI) жалб қилди. Масалан, Индонезия ўзининг электромобиллар учун зарур бўлган никель саноати ва "яшил энергетика" тармоғига BlackRock фондлари орқали миллиардлаб доллар капитал олиб кирди. Бу уларнинг ташқи қарзга бўлган эҳтиёжини камайтириб, ЯИМ ўсишини таъминламоқда.
- Испания ва Европа Иттифоқи давлатлари
Европа давлатлари BlackRock-дан асосан инфратузилма ва Мудофаа саноатини молиялаштиришда фойдаланмоқда. Мисол учун, Испания BlackRock-нинг глобал миқёсдаги энг асосий инвестиция йўналишига айланди ва мамлакат ялпи ички маҳсулоти пандемиядан кейин 8% га ўсди. BlackRock Испаниянинг энг йирик энергетика компаниялари (масалан, Naturgy) ва етакчи бизнес тармоқларига тўғридан-тўғри сармоя киритди. Бундан ташқари, BlackRock Европа мудофаа сектори учун махсус фондлар ташкил этиб, минтақа хавфсизлик тизимини кучайтиришга пул ажратмоқда.
Давлатлар BlackRock билан ҳамкорликдан қандай қилиб тўғри фойдаланишган?
Ушбу давлатларнинг ютуғи шундаки, улар назоратни тўлиқ топшириб қўймаган. Улар BlackRock билан ҳамкорлик йўлида, мисол учун, аниқ шартлар қўйган: Инвестицияларни фақат давлат ўзи ривожлантирмоқчи бўлган соҳаларга (яшил энергия, AI, экспортбоп саноат) йўналтирган. Давлатлар суверен назоратни ушлаб қолган: давлатнинг стратегик фондлари (масалан, Саудиянинг PIF фонди) BlackRock билан тенг ҳуқуқли (50/50) шерик сифатида қатнашган ва охирги сўзни ўзида сақлаб қолган.
Жумладан, Индонезия BlackRock каби йирик трансмиллий жамғармалар билан ишлашда ўз миллий манфаатлари ва стратегик ресурсларини ҳимоя қилиш учун жуда қатъий ва ақлли чоралар кўрган. Уларнинг тажрибасини 3 та асосий йўналишга бўлиш мумкин:
- Хом ашё экспортини тақиқлаш (Ресурс миллатчилиги)
Индонезия дунёдаги энг йирик никель, яъни электромобиль аккумуляторлари учун энг муҳим хом ашё захирасига эга. У ерда ҳукумат хом никелни хорижга сотишни қонунан бутунлай тақиқлаб қўйди. BlackRock ёки бошқа хорижлик инвесторлар Индонезия бойликларини арзонга сотиб олиб, четга ташиб кета олмади. Агар улар никелдан фойдаланмоқчи бўлса, мажбуран Индонезиянинг ўзида заводлар қуришга ва маҳаллий аҳоли учун юқори технологик иш ўринлари яратишга мажбур бўлди.
- Ўз суверен фонди орқали назорат қилиш (INA модели)
Индонезия ҳукумати Indonesia Investment Authority (INA) номли махсус суверен инвестиция фондини ташкил этган. BlackRock Индонезияга тўғридан-тўғри кириб, давлат активларини якка тартибда сотиб олишига йўл қўйилмади. Хорижий капитал фақат INA фонди билан қўшма корхона тузиш орқали киритилди. Натижада барча стратегик лойиҳаларда (яшил энергетика, пуллик йўллар, рақамли инфратузилма) охирги қарор қабул қилиш ва назорат ҳуқуқи Индонезия ҳукумати томонидан бошқариладиган INA фондида қолди.
- "Маҳаллий улуш" (Local Content) қонунчилиги
Ҳукумат хорижий инвесторлар учун қатъий маҳаллий шартларни жорий қилди. Инфратузилма ва энергетика лойиҳаларида ишлатиладиган хом ашё ва жиҳозларнинг маълум бир катта қисми (масалан, 40-60% гача) фақат Индонезия ичида ишлаб чиқарилган бўлиши шарт қилиб қўйилди. Шунингдек, ишчиларнинг аксарияти маҳаллий фуқаролар бўлиши ва хорижлик мутахассислар маҳаллий кадрларни ўқитиши (технология трансфери) мажбурий этиб белгиланди. Бу эса маблағлар хорижга чиқиб кетмасдан, мамлакат ички бизнесини ривожлантиришга хизмат қилади.
