'Ailemin Hitler'e direndiğini sanıyordum, sonra büyük dedemin Nazi olduğunu keşfettim'

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

"Büyürken anti-faşist bir soydan geldiğime inanıyor ve bununla gurur duyuyordum" diyor Berlin'de yaşayan 57 yaşındaki Rosa (kendi isteği üzerine adını değiştirdik).

Ancak sonunda gerçeği öğrendi: Faşizm, Nazi yönetimi altındaki 20. yüzyılın başlarında Alman toplumunun geneline işlemişti.

Bu durum onu, atalarının Adolf Hitler rejimiyle ilişkisini keşfetme yolculuğuna çıkardı.

Bu yolculuk, Die Zeit gazetesinin Almanya'da eski Nazi Partisi üyelerine ait milyonlarca belgeyi erişime açmasıyla sona yaklaşmış görünüyor.

Bu yeni veri tabanı ülkenin karanlık geçmişini nasıl hatırladığına dair tartışmayı yeniden alevlendirdi.

Rosa Berlin'in kuzeyinde, Doğu Almanya'da büyüdü. 1949'da kurulan ülkenin resmi adı Alman Demokratik Cumhuriyeti idi ve Moskova'nın hâkim olduğu Doğu Avrupa'nın bir parçasıydı.

İkinci Dünya Savaşı'nda Nazilerin yenilmesinden sonra Almanya, ABD, Birleşik Krallık, Fransa ve Sovyetler Birliği (SSCB) tarafından dört bölgeye ayrıldı.

Soğuk Savaş'ın başlamasıyla Almanya ikiye bölündü: Batı, Batılı ülkelerle; Doğu ise Sovyetler Birliği ile hizalandı.

SSCB'nin Soğuk Savaş'ın sonunda dağılmasının ardından iki Almanya yeniden birleşti.

Yanlış anlatı

Rosa 1970'lerde büyürken Doğu Almanya'daki yaşamın her yönü devletin sıkı kontrolü altındaydı.

"Bize Doğu Almanların büyük ölçüde anti-faşistlerin torunları olduğu, 'kötülerin' ise Batı'dan geldiği söylenirdi" diye hatırlıyor Rosa.

Rosa'nın okulundaki çocuklar Sovyet kurtarıcı askerlerle ilgili kitaplar okuyarak büyüdü.

Rosa'nın kendisi de SSCB'yi bir dost, bir "ağabey" olarak görüyordu.

Bu nedenle İkinci Dünya Savaşı hakkında bazı aile hikâyeleri onu şaşırtıyordu. Yıllarca, büyükannesinin neden "[SSCB'nin] Kızıl Ordusu'ndan kaçmak zorunda kaldığını" anlayamadı.

Aile geçmişine 'derinlemesine dalış'

Rosa 16 yaşındayken, ABD'den bir Yahudi heyeti okulunu ziyaret etti ve "Hayatta kalanların çocukları fail­lerin çocuklarıyla buluşuyor" başlıklı bir tartışma düzenlendi.

Ancak konuşmanın sonlarına doğru Rosa kendisinin birinci değil, ikinci gruba ait olduğunu fark etti:

"Bir anda her şey anlam kazandı: Almanların düşman olarak görüldüğünü anladım."

O anı "bir barajın yıkılması" olarak niteliyor:

"İşte o zaman aile tarihimde derinlemesine araştırma yapmaya başladım."

Rosa arşivleri inceledi, anne ve babasından ve yaşlı akrabalarından geçmişlerini anlatmalarını istedi.

Yıllar içinde, büyükannesinin erkek kardeşinin 18 yaşında orduya katıldığını, bombardıman pilotu olduğunu ve 21 yaşına varmadan Yunanistan üzerinde düşürüldüğünü öğrendi.

Büyükannesinin babası da Nazileri destekleyen bir görevliydi, ancak tam görevi bilinmiyor.

Ve bir de Otto adlı başka bir büyük dedesi vardı. Rosa onu onlarca yıldır araştırıyordu.

"Belarus sınırına yakın Polonya'nın Bialystok kentinde polis memuruydu."

Şehir, Holokost sırasında yüzlerce kişinin bir sinagogun içinde diri diri yakılması gibi pek çok korkunç olaya sahne olmuştu.

Nazi Partisi üyeleri veri tabanının yayımlanmasıyla birlikte Rosa hemen Otto'yu aramaya başladı.

Milyonlarca arama

"Hemen üyelik kartını buldum. 1933 yılında, yani Nazilerin iktidara geldiği yıl partiye katılmış" diyor Rosa:

"Şaşırdım mı? Hayır, o noktada değil. Bu sadece son teyitti. Bunu istiyordum ve elde ettim.

"Sanki uzun bir hikâyeyi sonlandırmak gibiydi."

Rosa'nın aramaları, veri tabanının Şubat ayında yayımlanmasından bu yana yapılan milyonlarca aramadan sadece biri.

Yakın zamana kadar bir akrabanın Nazi üyeliğini kontrol etmek için Alman Federal Arşivleri'ne başvurmak gerekiyordu.

Ancak, önce ABD Ulusal Arşivleri tarafından yayımlanan ve bu yıl Die Zeit tarafından aranabilir bir araca dönüştürülen dijital veri tabanı süreci çok daha hızlı hale getirdi.

Die Zeit sözcüsü Judith Busch, BBC Rusça'ya aracın milyonlarca kez kullanıldığını söylüyor.

Nazi Partisi üyeliği

Hitler'in Nazi Partisi'nin resmi adı Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi (NSDAP) idi. 1945'te müttefikler tarafından yenilmeden önce 10 milyondan fazla üyesi vardı.

Münih'te tutulan üyelik arşivi savaşın sonunda neredeyse yok oluyordu: 50 ton belge bir kâğıt fabrikasına gönderildi, ancak fabrikanın müdürü emirlere uymayıp bunları ABD güçlerine teslim etti.

Nazi yönetimi çöktüğünden bu yana, Nazi üyeliği Almanya'da tartışmalı bir konu olmaya devam ediyor.

BBC Rusça'ya aramaları hakkında konuşan herkes, ailelerinin Nazilerle bağlantısının ortaya çıkması halinde eleştiri ya da utanç yaşamamak için anonim kalmak istedi.

Kimliklerini korumak için isimlerini değiştirdik.

Aile tarihi konusunda uzman Alman tarihçi Johannes Spohr "Sanırım bu, insanların ölmüş olsalar bile aile üyelerine sadakat hissetmeleriyle bağlantılı" diyor:

"Uzun süre bu konu çok katı bir tabu oldu."

Kendisine Hertha adını verdiğimiz bir kişi "Tanıdığım herkes kontrol ettiğinde o dosyalarda akrabalarını buldu" diyor.

Veri tabanında biri polis, diğeri öğretmen olan iki büyük dedesini bulduğunu, ancak onların herhangi bir suç işlemediğine inandığını söylüyor.

"O dönemde Nazi Partisi'ne üye olmak yaygın bir şeydi ve bazı insanlar işlerinden dolayı buna katılmak zorundaydı."

'Asla siyasi bir partiye katılma'

Adını değiştirdiğimiz Martin ise büyük dedesinin adını bulmuş:

"Benim için oldukça sarsıcıydı.

"Babam, büyük dedemin 'Asla hiçbir siyasi partiye katılma. Ben birine katıldım ama sonra bunun yanlış parti olduğunu fark ettim' dediğini söylüyordu."

Tarihçiler genel olarak kimsenin partiye "otomatik olarak kaydettirilmediği" konusunda hemfikir — üyelik için kişisel başvuru ve onay gerekiyordu.

Die Zeit'ın tarih bölümünün başkanı Christian Staas, "Her parti üyesi bireysel olarak suçlara karışmış değildi" diyor ve ekliyor:

"Ancak NSDAP'ye katılmayı seçen herkes, savaşın, Holokost'un ve insanlığa karşı birçok başka suçun sorumlusu olan Nazi rejimini desteklemiş oldu."

Bununla birlikte, yalnızca bir üyelik kartı bir kişinin ne kadar aktif olduğunu veya suç işleyip işlemediğini gösteremez — bunun için daha fazla araştırma gerekir.

Rosa hâlâ büyük büyükbabası Otto'nun Bialystok'ta ne yaptığına dair ayrıntıları bilmiyor.

On binlerce Yahudi tutuklu bu şehirden geçti; savaş sonrası toplu infazlar ve diğer vahşetlere dair kayıtlar bulundu.

Otto'nun bir Nazi üyesi olduğu yönündeki şüphesini doğruladıktan sonra Rosa, "Bunun bir daha olmamasını sağlama sorumluluğunu hissettiğini" söylüyor.

Gizlilik endişeleri

Bazıları veri tabanına akın ederken, bazıları da bu bilgilerin böyle paylaşılmasını eleştiriyor.

Bu tür verilerin yayımlanmasının gizliliği ihlal ettiğini savunanlar da var, geçmişin hatalarını ve travmalarını yeniden gündeme getirmenin Almanya'nın ilerlemesini engellediğini düşünenler de.

"Bazı Almanların bu tartışmalardan yorulduğu doğru" diyor Rosa:

"Bazıları artık 'bir çizgi çekmemiz gerektiğini' söylüyor."

Rosa bunun tarihin silinmesi anlamına geleceğini belirtiyor.

"Bunu çocuklara öğretmeyi bırakamayız" diyor ve Almanya'da bugün benzer söylemlerin yeniden yankı bulduğunu düşündüğünü ekliyor.

Johannes Spohr, aile tarihini incelemenin geçmiş hataların tekrarlanmasını önleyip önlemediği konusunda şüphelerini dile getiriyor.

Ancak geçmişle yüzleşmenin olgunluk ve sorumluluk duygusu geliştirebileceğini söylüyor.

"Kim olduğumuzu ve atalarımızın ne yaptığını anlamak için büyürken benimsediğimiz tüm efsanelerden, hatta yalanlardan — Alman toplumunu şekillendirenlerden de — kendimizi özgürleştirmemiz önemli.

Editör Andrew Webb, BBC Dünya Servisi