Litir do Luchd-ionnsachaidh 1398

Cha tàinig tràigh gun mhuir-làn na dèidh. ’S e sin seanfhacal. Bidh sibh eòlach air an fhacal tràigh, a’ ciallachadh ‘beach, seashore’. Tha i air a cleachdadh gu sònraichte airson tràigh-ghainmhich ‘a sandy beach’. 

Ach tha tràigh stèidhichte air tràgh no traogh a tha a’ ciallachadh ‘ebbing, emptying, draining’. Nuair a tha a’ mhuir air tràghadh, dè tha air fhàgail ach tràigh. Tha tràigh mhòr ann ‘there is a big ebb’.

Air ais don t-seanfhacal, ma-thà. Cha tàinig tràigh gun mhuir-làn na dèidh. Tha e a’ ciallachadh, ‘there was never an ebb that wasn’t followed by a high tide’. Ma tha cùisean air a dhol ìosal agaibh, na gabhaibh dragh – thig piseach orra.

Tha an seanfhacal seo a’ nochdadh anns an òran ‘Mo Rùn Geal Dìleas’. ’S e òran gaoil a th’ ann. Ged a tha e sean, bidh e air a sheinn gu tric fhathast, gu h-àraidh le còisirean. Seo an t-sèist:

Mo rùn geal, dìleas, dìleas, dìleas,

Mo rùn geal dìleas, nach till thu nall?

Cha till mi fhèin riut, a ghaoil, chan fhaod mi,

’S ann tha mi, ghaoil, na mo laighe tinn.

Obh obh, tha e a’ coimhead coltach gun robh am fear a sgrìobh e ann an trom-ghaol le boireannach, agus nach robh slighe a ghaoil rèidh.

Thig mi don ùghdar fhathast. Ach, an toiseach, dè tha an t-òran ag ràdh mu dheidhinn? Uill, tha fios againn gun robh e thall anns na h-Innsean a’ fuireach. Seo an treas rann dhen òran:

Thug mi còrr agus naoi mìosan

Anns na h-Innsean a b’ fhaide thall:

’S bean bòidhchead d’ aodainn cha robh ri fhaotainn

’S ged gheibhinn saoghal, chan fhanainn ann.

Ghabh an t-ùghdar trom-ghaol air cuspair a dhàin. Ach feumaidh nach robh cùisean a’ dol gu math agus dh’fhàg sin inntinn trom. Seo an còigeamh rann:

Thug mi mìos ann am fiabhras claoidhte,

Gun dùil rium oidhche gum bithinn beò:

B’ e fàth mo smaointean a latha ’s a dh’oidhche,

Gum faighinn faothachadh ’s tu bhith ’m chòir.

Cò às a bha an t-ùghdar? Cha robh e a’ fuireach ann an Ìle oir sin far an robh a leannan a’ fuireach. Seo mar a tha sin a’ tighinn am bàrr anns an dàn:

Is truagh nach robh mi an riochd na faoilinn

A shnàmhadh aotrom air bhàrr nan tonn:

Is bheirinn sgrìobag don eilean Ìleach

Far bheil an rìbhinn dh’fhàg m’ inntinn trom.

Thathar a’ smaoineachadh gun robh an t-òran air a sgrìobhadh le Iain MacIlleathain, fear-taca an Torr Loisgte ann am Muile. Thachair e ri tè òg, Iseabail Chaimbeul, à Bail’ an Àbaidh ann an Ìle, agus bha e ag iarraidh a pòsadh. Cha robh i deònach freagairt a thoirt dha sa mhionaid. Agus ’s e sin a thug air falbh a-null thairis.

Anns an t-siathamh rann, tha e a’ coimhead coltach gu bheil e air gabhail ris nach biodh iad a’ pòsadh a chèile, ged a chì sinn anns an ath Litir, nach e sin am facal mu dheireadh air a’ chùis.

Cha bhi mi strì ris a’ chraoibh nach lùb leam,

Ged chinneadh ùbhlan air bhàrr gach geug;

Mo shoraidh slàn leat ma rinn thu m’ fhàgail,

Cha tàinig tràigh gun mhuir-làn na dèidh.

Faclan na Litreach: Mo Rùn Geal Dìleas: my faithful fair one; òran gaoil: a love song; fàth mo smaointean: the object of my thoughts; Ìle: Islay; sgrìobag: journey; An Torr Loisgte: Torloisk; Bail’ an Àbaidh: Ballinaby.

Abairtean na Litreach: Nuair a tha a’ mhuir air tràghadh: when the sea has ebbed; thig piseach orra: they will get better; tha e air a sheinn gu tric fhathast, gu h-àraidh le còisirean: it is still sung, particularly by choirs; obh obh, tha e a’ coimhead coltach gun robh am fear a sgrìobh e ann an trom-ghaol: oh dear, it appears that the man who wrote it was deeply in love; nach robh slighe a ghaoil rèidh: that the path of his love was not smooth; bean bòidhchead d’ aodainn cha robh ri fhaotainn: a woman of the beauty of your face could not be found; ged gheibhinn saoghal, chan fhanainn ann: even if I should have a lifetime, I would not remain there; thug mi mìos ann am fiabhras claoidhte: I spent a month exhausted with fever; gun dùil rium oidhche gum bithinn beò: that one night I did not expect to survive; gum faighinn faothachadh ’s tu bhith ’m chòir: that I would be relieved if you were with me; is truagh nach robh mi an riochd na faoilinn: it’s a pity I wasn’t in the form of a seagull; a shnàmhadh aotrom air bhàrr nan tonn: that would swim lightly on the tops of the waves; an rìbhinn dh’fhàg m’ inntinn trom: the maid that has left my mind heavy; gu bheil e air gabhail ris: that he has accepted; cha bhi mi strì ris a’ chraoibh nach lùb leam: I won’t tussle with the tree that will not bend with me; ged chinneadh ùbhlan air bhàrr gach geug: even though apples would grow on the end of each branch.

Puing-chànain na Litreach: tha fios againn gun robh e thall anns na h-Innsean a’ fuireach: we know that he was living over in the Indies. The standard word order would be ‘gun robh e a’ fuireach thall anns na h-Innsean’ but note that colloquially, in an informal situation, we can put the verbal noun (e.g. a’ fuireach) at the end of the clause.