نبرد نابرابر دستفروشان و ماموران در خیابان‌های ایران

فریده ریحانی، روزنامه نگار در یادداشتی برای صفحه ناظران با اشاره به شدت برخوردها با دستفروشان در روزهای اخیر، نوشته است که بسیاری از متخصصان امور شهری معتقدند، برخوردهای قهری با دست‎فروشان و از بین بردن امکان کسب و کار آنان، تنها آنها را به سمت داشتن شغل‏های زیرزمینی و یا جرایم خیابانی سوق خواهد داد، چراکه دست‏فروشی پیامد وضعیت نابسامان اقتصادی و بیکاری گسترده در جامعه است.

دست فروشی در ایران پدیده نوظهوری نیست، اما افزایش شمار دست فروشان به خصوص در کلان شهرها در یک دهه اخیر به نحوی بوده است که بارها شهرداری و شوراهای شهر برای مقابله با آن طرح‏هایی را تصویب و به اجرا گذارده‌اند، هرچند که هیچ یک از آنان موفقیت‌آمیز نبوده است.

برای دانستن علت افزایش شمار دستفروشان، کافی است بدانیم که طبق اعلام مرکز آمار ایران از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۷، یعنی به فاصله دوازده‌سال نزدیک به ۱۶ میلیون نفر به جمعیت در سن اشتغال ایران اضافه شده است. یعنی دقیقا نسل دهه شصتی‎هایی که پس از انقلاب و در پی سیاست‌های تشویقی فرزندآوری، جمعیتشان به طور ناگهانی افزایش یافت و در تمام سال‏های بعد، از ورود به مدرسه گرفته تا کنکور و دانشگاه، سیاست‎گذاران را ناچار به اتخاذ تصمیمات مختلفی کرد. از مدرسه‏های دو شیفته، شمار بالای دانش‌آموزان سر کلاس‎های درس، تا رقابت بسیار فشرده در کنکور و شکل‌گیری و تأسیس شعب دانشگاهی در شهرهای مختلف ایران، همه سیاست‌هایی بوده‌اند که برای این افزایش ناگهانی جمعیت اتخاذ شدند. حالا و در شرایطی که این نسل به سن اشتغال رسیده‎اند، کشور با کمبود شغل و البته مسائل متعدد اقتصادی روبروست. امری که بسیاری از جوانان جویای شغل را حتی با داشتن تحصیلات دانشگاهی به خیابان کشانده است تا از طریق دست‌فروشی امرار معاش کنند.

این روزها اگر در میادین بزرگ تهران و یا سایر شهرهای بزرگ ایران قدم بزنید، دسته‌های مختلفی از دست‌فروشان را می‌بینید که اجناس متنوعی در بساط دارند. اجناسی که قیمتشان نسبت به مغازه‌ها پایین‌تر و گاها بی‌کیفیت‌تر است. اما در وضعیت اقتصادی کنونی و فقیر شدن روزانه خانوارهای ایرانی، دیگر اغلب مردم نمی‌توانند به کیفیت کالاهایی که می‌خرند، فکر کنند. به همین دلیل است که مشتریان دست‌فروشان در خیابان‎ها و یا متروی تهران روزبه‌روز افزایش پیدا می‌کنند و در نتیجه آن تعداد کسانی که این شغل را برمی‌گزینند نیز هر روز در حال افزایش است. اگر سری به متروی تهران بزنید، احتمالا در میان انبوه دست‌فروشان و صداهای گوناگونی که اجناس مختلف را تبلیغ می‌کنند، دچار سرسام می‌شوید. حالا شهرداری تهران، همین مساله را دلیلی برای برخورد با دست‌فروشان قرار داده و از جدیت در ساماندهی آنان خبر داده است.

این اولین‌بار نیست که شهرداری تلاش می‌کند تا با اجرای طرح‏هایی به ساماندهی دست‎فروشان بپردازد. طرح‏هایی که هیچ‌کدام از آنها تاکنون موفقیت‌آمیز نبوده است. زنان دست‌فروش در مترو که تعدادشان به مراتب بیشتر از مردان است، خاطرات زیادی از برخورد با مأموران و ضبط اجناسشان دارند. روزهای بسیاری بوده که تمامی اجناس آنها توسط مأموران مترو ضبط شده و تمام سرمایه آنها از بین رفته است. آنها کتک خورده و تحقیر شده‎اند، با این حال کارشان را رها نمی‌کنند چراکه این تنها راهی است که می‌توانند با آن زندگی‏شان را بگذرانند.

از خیابان ولی‎عصر تا بازار تاریخی تبریز

این روزها گهگاه انتشار عکس و ویدیوهایی در شبکه‌های اجتماعی از برخورد خشن نیروهای شهرداری با دست‌فروشان، افکار عمومی را نسبت به وضعیت آنان حساس‌تر کرده و رفته رفته دست‌فروشان نیز با همراهی یکدیگر در مقابل زیاده‌خواهی‏های شهرداری می‌ایستند.

در دو هفته اخیر، اقدام شهرداری تبریز برای جمع‌آوری بساط دست‌فروشان از محوطه بازار تاریخی این شهر، با اعتراضات و تجمع‏هایی همراه شد. برای چند روز متوالی دست‌فروشان در مقابل فرمانداری تبریز تجمع کرده و نسبت به ممنوعیت دست‌فروشی در محدوده بازار اعتراض کردند.

معاون خدمات شهری شهرداری تبریز چندی پیش از اتخاذ تمهیدات ویژه برای ساماندهی دست‌فروشان با ایجاد "روزبازارها" و "شب بازارها" در سطوح ۱۲گانه شهر خبر داده بود و به دنبال آن شروع به جمع‌آوری دست‌فروشان از محوطه بازار تاریخی تبریز کرد.

بیشتر بخوانید:

در تهران نیز در خردادماه امسال، معاون خدمات شهری شهرداری منطقه ۱۱ تهران از جمع‎آوری دست‎فروشان خیابان ولی‎عصر در جریان یک طرح ضربتی خبر داد و گفت: "این افراد با جوسازی رسانه‌ای و همچنین سوءاستفاده از نگاه محبت‌آمیز مردم، انجام وظیفه ما را در ارتباط با اجرای این ضابطه با مشکلاتی مواجه می‌کنند.» او همچنین گفته بود که برای جلوگیری از بروز تنش ناچار هستیم که مقام قضایی و نیروی انتظامی را در کنار خودمان داشته باشیم."

در پی این تصمیم در روز نهم تیرماه، ۱۷۰ دست‎فروش خیابان ولی‎عصر با نوشتن نامه‏ای خطاب به شهرداری، خواهان توقف طرح ضربتی انضباط شهری شدند. آنها در این نامه اجرای چنین طرح‌هایی را محروم کردن دست‎فروشان و فرودستان از حق حیات دانستند و اشاره کردند که برای تأمین معیشت در شرایط رکود اقتصادی، بیکاری گسترده، تورم افسار گسیخته و تحریم‌های ظالمانه کمر همت بسته‌اند و به تلاش خود متکی هستند.

این برخوردها البته دست‎فروشان مترو را نیز برمی‏گیرد. روز گذشته معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران گفت: برخورد با دست‌فروشی در ایستگاه‌های مترو به شدت دنبال می‌شود و به مدیران ابلاغ کردیم که اگر بساط دست‌فروشی در هر ایستگاهی ببینیم مدیر آن ایستگاه برکنار می‌شود.

روز شنبه پانزدهم تیرماه نیز همشهری آنلاین از نامه بیش از ۳۰۰ شخصیت اجتماعی و هنری درباره ساماندهی و رسمیت بخشیدن به دست‌فروشی خبر داد.

امضاکنندگان این نامه با انتقاد از قانونی‏شدن برخورد با دست‎فروشان، خواستار ساماندهی عادلانه و توافقی دست‌فروشی با لحاظ کردن مقتضیات اجتماعی، اقتصادی و زیست شهری شده‎اند. آنها در بخش دیگری از این نامه، دست‌فروشان و نوازندگان خیابانی را جزئی از زندگی شهری دانسته‌اند که باعث ایجاد نشاط، امنیت و رونق شهر می‌شوند.

قانون چه می‎گوید

قانون شهرداری‏ها مأموران را مکلف کرده تا با هرگونه سد معبر برخورد کنند اما از طرف دیگر، شهرداری‎ها برای بهبود فضای کسب و کار موظف هستند تا غرفه‏هایی را برای عرضه محصولات فروشندگان کم‎سرمایه آماده کنند. بند ۲ ماده ۵۵ قانون شهرداری می‏گوید: "سد معابر عمومی و اشغال پیاده‌روها و استفاده غیرمجاز آنها و میدان‌ها و پارک‌ها و باغ‌های عمومی برای کسب و یا سکنی و یا هر عنوان دیگری ممنوع است و شهرداری مکلف است از آن جلوگیری و در رفع موانع موجود و آزاد نمودن معابر و اماکن مذکور فوق توسط مأموران خود رأساً اقدام کند." براساس همین قانون، مأموران شهرداری اجازه دارند تا بر هرنوع سدمعبری از جمله دستفروشی بدون نیاز به دستور قضایی مقابله کنند.

از طرف دیگر بسیاری از دست‌فروشان با شکایت مغازه‎دارانی مواجه می‏شوند که معتقدند این قشر باعث کاهش فروش آنها شده‌اند و در حالی که مالیات نیز پرداخت نمی‏کنند باعث ضرر و زیان مغازه‌دارانی می‌شوند که هرماه می‌بایست اجاره مغازه بپردازند، مالیات بدهند، به اتحادیه حق عضویت پرداخت کنند و برای کسب و کارشان مجوز دریافت کنند.

توزیع خارج از شبکه، یکی دیگر از تخلفاتی است که به دست‌فروشان نسبت داده می‏شود. بر اساس ماده ۵ قانون تعزیرات حکومتی مصوب ۱۳۶۷، عرضه خارج از شبکه، عبارت است از عرضه کالا برخلاف ضوابط توزیع و شبکه‌های تعیین‌شده وزارت صنعت، معدن و تجارت و سایر وزارتخانه‌های ذی‌ربط. هرچند این قانون بیشتر به اصناف توجه داشته است، اما امروز گفته می‌شود که دست‌فروشی نیز می‌تواند از مصادیق این قانون باشد. با این حال از آنجا که طبق قانون مجازات اسلامی تنها اعمالی جرم دانسته می‌شوند که در قانون برای آنان مجازات تعیین شده باشد و برای دست‌فروشی مجازاتی مقرر نشده، بنابراین دست‌فروشی از نظر قانونی جرم نیست.

پیامدهای اجتماعی جمع‌آوری دستفروشان

بسیاری از متخصصان و جامعه‌شناسان معتقدند، برخوردهای قهری با دست‎فروشان و از بین بردن امکان کسب و کار آنان، تنها آنها را به سمت داشتن شغل‏های زیرزمینی و یا جرایم خیابانی سوق خواهد داد، چراکه دست‏فروشی پیامد وضعیت نابسامان اقتصادی و بیکاری گسترده در جامعه است.

نگاهی به تجربه دیگر کشورها نشان می‏دهد در بسیاری از شهرهای دنیا، دست‌فروشان می‏توانند در مکان‎های مشخصی به فروش اجناس خود بپردازند. این تجربه البته چندسالی است که تلاش می‌شود در ایران هم اجرا شود. در روزهای پایانی سال گذشته و ازدحام بیش از حد دستفروشان در معابر اصلی، این طرح توسط شهرداری به اجرا درآمد اما گزارش‌ها نشان می‏داد با انتقال دست‌فروشان از خیابان به محیط‌های مشخص، فروش اجناس آنها کاهش یافته و این مساله تأثیر بزرگی بر وضعیت معیشت آنان گذاشته است.

محمد امین قانعی ‌راد، رئیس انجمن جامعه شناسی ایران در گفتگویی با اقتصاد آنلاین می‎گوید: "همه انسان‌ها حق دارند از اشتغال در جامعه برخوردار باشند، در مواردی هم که اشتغال وجود نداشته باشد، خوداشتغالی به وجود می‌آید. به عبارتی افراد به صورت خودجوش شغل‌هایی را برای خود ساماندهی می‌کنند تا بتوانند زندگی خود را سپری کنند." او معتقد است دست‏فروشی و تلاش گروهی از مردم برای بدست آوردن شغل را باید فرصت تلقی کرد، زیرا یک نوع مدیریت شغلی خودخواسته به وجود آمده است.

حالا با افزایش اعتراض دست‎فروشان نسبت به طرح‏های ضربتی شهرداری و در شرایطی که اقتصاد کشور عملا امکان ایجاد شغل کافی برای جمعیت در سن اشتغالش را ندارد، باید دید آیا شهرداری و شوراهای شهر می‏توانند بالاخره راهی را پیدا کنند تا دست‎فروشان نیز از آن منتفع شوند یا مانند سال‏های گذشته طرح‏های مقطعی شهرداری تنها به افزایش نارضایتی مردم و قشر گسترده دست‏فروش دامن خواهد زد.