हिमालयको सुन्दर चरा डाँफेमा देखिँदै छ परिवर्तन, मानव गतिविधिले फेरिँदै छ उसको आवाज

मानवीय गतिविधिमा उच्च वृद्धिले एउटा हिमाली चराको बास र सञ्चारको शैलीमा असर पुर्‍याएको भारतीय अनुसन्धानकर्ताहरूको दुईवटा अध्ययनले देखाएको छ।

हिमाली भेगको रैथाने यो पन्छी उक्त क्षेत्रको संस्कृति, लोकगाथा र पहिचानसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। उक्त चित्ताकर्षक पन्छी नेपालको राष्ट्रिय चरा हो। डाँफे भारतको उत्तराखण्डको राज्यको पन्छी पनि हो। यसले हिमाली क्षेत्रमा त्यसको सांस्कृतिक महत्त्व प्रतिविम्बित गर्छ।

तर अध्ययनहरूले पूर्वाधार विकास र पर्यटनले उक्त चराको वासस्थानलाई सङ्कुचित तुल्याएको र बढ्दो ध्वनिले उसले आफ्ना सम्भावित मित्र र शत्रुसँग सञ्चार गर्ने शैलीमा परिवर्तन निम्त्याएको देखाएको छ।

उत्तराखण्डका अनुसन्धानकर्ताहरूले पाँच वर्षभन्दा बढी अवधिमा दुईवटा अध्ययन गरेका थिए जसमा उक्त पन्छीमाथिका प्रमुख खतराहरू औँल्याइएको छ।

एउटा अनुसन्धानले ती पन्छीहरू आफ्नो हिमाली पाटनहरूमा रहेका रुख भएका स्थान नजिकैका प्राकृतिक वासस्थानहरूभन्दा माथि हिमाली क्षेत्रमा बसाइँ सर्न बाध्य भएको देखाएको छ। व्यस्त उपत्यकामा आफ्नो आवाज सुनियोस् भन्नका लागि डाँफेले आफ्नो स्वरलाई पनि बदलेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

"यी दुई अध्ययनले सङ्कटमा रहेका प्रजातिहरूबारे उपयोगी चेतावनी बाहिर ल्याएको छ। डाँफेले आफ्नो आवाज र ठेगाना फेर्न बाध्य भयो भने अझ संवेदनशील प्रजातिहरूले कसरी प्रतिक्रिया जनाइरहेका होलान्?" हिमालय क्षेत्रको पर्यावरण र जलवायुका बारेमा काम गरिरहेका एक जना वातावरणविद् विशाल सिंह भन्छन्।

अनुसन्धानले वासस्थानमा देखिएको परिवर्तनबारे के भनेको छ?

दुवै अध्ययनहरूका प्रमुख अनुसन्धानकर्ता राजीव लोचनले बीबीसीसँग कुरा गर्दै सीमित वासस्थानमा बस्ने र मौसम अनुसार तल्लो पर्वतीय क्षेत्र तथा माथिल्लो हिमाली पाटनहरूमा बसाइँसराइ गर्ने भएकाले आफूहरूले उक्त पन्छीलाई रोजेको बताए। त्यसले उत्तर पश्चिमी हिमाली क्षेत्रको पर्यावरण जाँच्ने एउटा प्रमुख सूचक डाँफेलाई बताएको छ।

"यदि त्यो प्रजातिले निश्चित भूगोलमा केही अप्ठेराहरू महसुस गरेको छ भने पर्यावरणमा देखिएको खलबलीले अन्य पन्छीहरूलाई पनि प्रभावित पारिरहेको हुन सक्ने सम्भावना छ," लोचनले भने।

अनुसन्धानहरूका अनुसार नियमन विनाको पर्यटन र भारी सहरीकरणले हिमालयको संवेदनशील पर्यावरणलाई सङ्कटमा पुर्‍याएको छ र त्यसबाट डाँफे पनि प्रभावित भएको छ।

मनमोहक प्राकृतिक सुन्दरता र जैविक विविधतायुक्त उक्त क्षेत्रले पर्यटक, पदयात्री र अनुसन्धानकर्ताहरूलाई सधैँ तान्दै आएको छ। र पछिल्ला दशकहरूमा द्रुत गतिमा भएको पूर्वाधार विस्तारले ती ठाउँहरूमा पहुँच बढाएको छ। ती ठाउँहरूमा फुटबल गतिविधि बढेका छन् भने वन्यजन्तुहरूले वाधा खोपिरहेका छन्। बढ्दो मानवीय दबावमाझ जलवायु परिवर्तन यस क्षेत्रको संवेदनशील जैविक विविधताका लागि अर्को खतरा बनेको छ।

"यहाँ धेरै कारणहरू एकसाथ सक्रिय छन् तर बृहत् रूपमा हेर्दा त्यो क्षेत्रको आर्थिक विकास यहाँको पर्यावरणको अखण्डतासँग मेल खाएको छैन," सिंह भन्छन्।

पहिलो अध्ययनका अनुसार जलवायु परिवर्तनका कारण विभिन्न जलवायु परिदृश्यहरूमा भारतीय हिमाली क्षेत्रमा सन् २१०० सम्म हिमाली डाँफेको वासस्थान सङ्कुचित र अस्थिर हुँदै जाने देखिन्छ।

हाल ती पन्छीहरू हिमाली पाटनहरूमा पाइन्छन् जुन जङ्गलभन्दा माथिका पहाडी क्षेत्रमा फेला पर्छन्। ती ठाउँहरू हिमालयका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मौसमी चरनस्थल तथा जैविक विविधताले भरिपूर्ण वासस्थान हुन्।

अनुसन्धानकर्ताहरूले जलवायु परिवर्तनले कसरी उत्तराखण्ड र हिमाचल प्रदेशसहितका भारतीय हिमालय क्षेत्रका डाँफेका उपयुक्त वासस्थानमा स्थानान्तरण निम्त्याउन सक्छ भन्ने ढाँचाहरूका बारेमा अध्ययन गरेका थिए। संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय जलवायु विज्ञान निकाय अन्तर सरकारी जलवायु परिवर्तन प्यानल (आईपीसीसी) ले प्रयोग गर्ने विश्वव्यापी जलवायु मोडेल र हरित गृह ग्यासका उत्सर्जन परिदृश्यहरूलाई आधार मानेर त्यसो गरिएको थियो।

"यी पन्छीहरू अहिले हिमाल पग्लिरहेको र वनस्पतिहरू विस्तार हुँदै गरिरहेको परिस्थितिमा आफूले पहुँच कायम गर्न सक्ने माथिल्लो हिमाली भेगतर्फ सरिरहेका छन्। हिमाली पाटनहरूमा रहेका उनीहरूका प्राकृतिक वासस्थानलाई मानवहरूले अतिक्रमण गर्दै जाँदा उनीहरू अझ माथि जान बाध्य भएका छन्।"

उक्त अध्ययनको ढाँचाले सो पन्छीलाई भविष्यमा पनि अहिलेकै जस्तो हिमाली पाटनको जलवायु आवश्यक पर्ने मान्यता राखेको छ। यो मान्यता तर्कसङ्गत भए पनि पूर्ण रूपमा निश्चित छैन।

जलवायु परिवर्तनका कारण डाँफेको मौसमी बसाइँसराइ अझ कठिन बन्न सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूले उल्लेख गरेका छन्। उच्च पहाडी भूभागका सानो र खण्डीकृत भूभागमा उनीहरू सीमित हुनसक्ने भनिएको छ। ती पन्छीको जनसङ्ख्या एक अर्कासँग सम्पर्क नहुने गरी छरिन सक्ने र त्यसले प्रजननलाई प्रभावित तुल्याउन सक्ने तथा दीर्घकालमा जनसङ्ख्या घट्ने वा स्थानीय स्तरमा लोप हुनसक्ने उल्लेख गरिएको छ। त्यसलाई उक्त अध्ययनमा अहिले देखा परिसकेको जोखिमका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

आवाजमा चाहिँ कस्तो परिवर्तन देखियो?

मावती नन्दन बहुगुणा गढवाल विश्वविद्यालयका लोचन, दिनेश कुमार शर्मा र आनन्द कुमारले गरेको दोस्रो अध्ययन डाँफेको व्यवहारमा देखिएको परिवर्तनमा केन्द्रित थियो।

अनुसन्धान टोलीले सवारी साधन र पर्यटकको चहलपहल हुने चोप्टास्थित केदारनाथ कस्तुरी मृग संरक्षित क्षेत्र र अधिकांश अवस्थामा शान्त रहने माद्महेश्वरको अध्ययन गरेका थिए।

अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् २०२३ को एप्रिलबाट एक वर्षसम्म माइक्रोफोन र ध्वनि रेकर्ड गर्ने उपकरणको सहायताको प्रयोग गरी ती ठाउँहरूबाट ७०० भन्दा बढी डाँफेको आवाज रेकर्ड गरेका थिए। त्यसपछि उनीहरूले आवाजको पीच, चीरबीरको लम्बाई र पृष्ठभूमिमा रहेको ध्वनिको प्रदूषणको मात्रालाई पनि मापन गरेका थिए।

सो अध्ययनले कोलाहलयुक्त वातावरणमा बस्ने डाँफेहरूले शान्त ठाउँमा बस्ने ती पन्छीको तुलनामा उल्लेख्य रूपमा बढी पीच भएको ध्वनि निकालेको फेला पारेको थियो।

अनुसन्धानकर्ताहरूले डाँफेको आवाजको पीचमा सूक्ष्म परिवर्तनहरू पहिचान गरे जुन मानव कानले सजिलै महसुस गर्न नसके पनि रेकर्डिङ उपकरणले पत्ता लगाउन सक्छ।

"यसको अर्थ ती प्रजातिले स्थायी रूपमा नै वा विकास क्रमलाई नै प्रभावित गर्ने गरी आफ्नो आवाजको फ्रिक्वेन्सी बदले भन्ने होइन। हाम्रो अध्ययनले फरक खालको ध्वनि वातावरणमा उनीहरूको व्यवहार त्यसै अनुसार परिवर्तन भएको देखाएको छ," लोचनले भने।

माद्महेश्वरको उपत्यकाका चराहरूका तुलनामा चोप्टाका डाँफेहरूको आवाजको लम्बाई छोटो रहेको र त्यो ट्राफिक र पर्यटकीय फुटबलको कारण निम्तिएको मानवीय प्रदूषणलाई चिर्ने प्रकृतिको रहेको उल्लेख गरेको छ।

प्राकृतिक विश्वमा चराको आवाजलाई ध्वनिको अत्याधुनिक स्तरको आवाजका रूपमा मान्ने गरिन्छ। त्यसमा उल्लेख्य हस्तक्षेप हुँदा त्यसले उनीहरूको प्रजननसहितमा असर पार्ने ठानिन्छ।

"जब कुनै प्रजातिले पर्यटकका सवारी साधनका आवाजका कारण आफ्नो पीच बनाउनुपर्छ र पाटनहरू भरिभराउ भएपछि अझ माथि उक्लनुपर्छ, त्यसले मानवीय दबावले कसरी हिमालयको नियमलाई बदलिरहेको छ भन्ने देखाउँछ, एफएलएएमई विश्वविद्यालयका प्राध्यापक र आइपीपी प्रतिवेदनका योगदानकर्ता अन्जल प्रकाश भन्छन्।

लोचन र उनको टोलीले यसलाई प्रारम्भिक अध्ययन भनेको छ र यसको दायरा र गहिराई बढाउने अपेक्षा गरेको छ।

यस अनुसन्धानको सीमा भनेको पर्यावरणीय प्रभावका बारेमा यसले ठोस निष्कर्ष दिएको छैन र अझ अनुसन्धान गर्नुपर्ने देखिन्छ। तर दुईवटा अध्ययनहरूलाई जोडेर हेर्दा त्यसले हिमालय क्षेत्रमा पर्यावरणमाथि परिरहेको दबावलाई सङ्केत गर्छ।

"डाँफेलाई सुनिरहँदा, हामी हिमालयले खुला ठाउँ, शान्ति र स्याहार माग गरिरहेको सुन्न सक्छौँ।"

बीबीसी न्यूज नेपाली यूट्यूबमा पनि छ। हाम्रो च्यानल सब्स्क्राइब गर्न तथा प्रकाशित भिडिओहरू हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा सामग्री हेर्न सक्नुहुन्छ। अनि बीबीसी नेपाली सेवाको कार्यक्रम बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म सुन्न सक्नुहुन्छ।