Ông Nicolas Sakozy không bắt tay ông David Cameron đêm 9/12 tại Brussels

Tôi xin kể lại chuyện đi đàm phán "một đêm lịch sử" của thủ tướng Anh để các bạn thấy chốn cao sang cũng có cảnh bức bối vì cơn sóng gió tiền tệ.

Một ngày trắc trở

Chiều thứ Năm tuần qua, ông Cameron còn kịp đến trường của con trai xem diễn kịch Giáng Sinh.

Sau đó, ông bay từ một căn cứ của Không quân Hoàng gia Anh (RFA) sang Brussels phó hội.

Chuyến bay rung bần bật vì gió bão bất thường, và vì phi cơ quá nhỏ, chỉ chở đủ ông Cameron và 4-5 cộng sự thân tín nhất.

Ông đến Brussels lúc chập tối và lao ngay vào cuộc gặp với tân Thủ tướng Ý, Mario Monti, rồi nói chuyện trước hội nghị EU với lãnh đạo Anh và Pháp.

Tại đây, theo tường thuật của báo chí, ông Cameron đã vấp ngay phải thái độ lạnh lùng, thậm chí thù địch của Tổng thống Pháp, Nicolas Sarkozy.

Mới nêu ra đòi hỏi khiêm tốn là bảo vệ Thị trường tài chính City of London hiện đem lại 10% GDP cho Anh và là cầu nối về tài chính giữa châu Âu với các quốc gia tiếng Anh trên thế giới, gồm cả Mỹ, ông Cameron bị chỉ trích thẳng mặt.

Thủ tướng Đức, bà Angela Merkel, người nắm hầu bao to nhất cho mọi dự án cứu euro, bác bỏ một giải pháp riêng cho Anh nhưng Pháp thì tệ hơn, lập tức tung ra trò bắn tin cho nhà báo.

Thủ tướng Anh bước vào hội nghị lãnh đạo EU lúc nửa đêm trong bầu không khí nồng nặc cả các lời phỉ báng.

Một quan chức phái đoàn Pháp chế nhạo với báo chí rằng ông Cameron như kẻ "đến hội đổi vợ mà không mang theo vợ".

Nếu bạn chưa biết thì xin ghi nhận 'wife swapping club" là trò chơi các cặp vợ chồng dẫn nhau đến câu lạc bộ yêu đương tự do, "tôi với vợ anh, anh với vợ tôi".

Quan chức Pháp công kích thô (bỉ) như thế tại một hội nghị cao cấp của EU nên chẳng trách đa phần dư luận Anh đầu tuần này ủng hộ quyết định rời xa Brussels của Thủ tướng Cameron.

Đi quanh trong phòng hội nghị giờ nghỉ, có lúc ông Cameron muốn bắt tay ông Sarkozy thì bị ông kia quay đi.

Hết hội nghị, ông Cameron tình cờ gặp nữ thủ tướng Đức trong thang máy và trao đổi mấy câu không nồng ấm nhưng cũng không căng thẳng.

Cao điểm của câu chuyện là khi thang máy xuống tới lầu dưới, ông Cameron chỉ vừa kịp bước ra thì đã thấy ngay ông Sarkozy họp báo tố cáo Anh là ích kỷ, là cản trở kế hoạch cứu euro.

Mới hôm nào thôi chính ông Sarkozy còn sang Anh để cảm ơn BBC và nước Anh đã giúp Tướng Charles de Gaulle thời kháng chiến chống Đức.

Tôi có được mời dự đoàn đi đón ông ta và cô vợ tại trụ sở phía Tây của BBC và nghe ông Sarkozy say sưa ca ngợi tình thân London - Paris, gọi là 'entente cordiale' - liên minh từ tâm mà ra.

Nhưng tới giờ thì ôi thôi, tình hữu nghị Anh - Pháp nay còn đâu.

Tất cả cũng chỉ vì tranh cãi nhau quanh đồng tiền euro mà Pháp thực ra cũng chẳng có nhiều, và Anh thì từ xưa đã không muốn vào.

Thủ tướng Anh đơn độc tại hội nghị của EU nhưng nói ông 'bảo vệ quyền lợi quốc gia'

Người ta tin rằng ông Sarkozy muốn đẩy ông Cameron nhằm 'giành chỗ' cạnh bà Merkel.
Nắm trong tay cả đội quan chức EU đa số là người Pháp, hoặc thân Pháp nên có chuyện gì thì Paris dễ bề chỉ đạo, miễn sao Berlin chịu mở hầu bao.

Dự án châu Âu đi từ Thị trường chung sang Tiền tệ chung và logic tiếp theo phải là Quyền lực chung.

Khủng hoảng EU một phần cũng vì đồng tiền thì chung như lại vẫn nhiều chủ quyền quốc gia khác nhau (one currency, many sovereignties).

Pháp và Đức thúc đẩy liên minh chặt hơn là đúng chiến lược nhưng cách làm thì thật nhiêu khê và chưa chắc đã thực hiện được.

Và Anh Quốc từ xưa với lý do lịch sử, pháp luật và thương mại, chưa bao giờ thực sự muốn là một phần của dự án đó.

Co kéo quẩn quanh

Số phận đồng euro khiến tôi nhớ lại chuyện "Miếng Da Lừa" của văn hào Pháp Honore de Balzac.

Nó giúp nhân vật Raphaël đạt được giàu sang, quyền lực nhưng càng đòi thì da càng ngắn lại.

Khuôn khổ của miếng da lừa đi ngược chiều với ham muốn hạnh phúc của người chủ.

Sức mạnh kinh tế của châu Âu và đồng euro cũng thế, có ít thì làm sao đủ chia ra cưu mang Hy Lạp, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha đang nợ đầm đìa?

Kể từ năm 1973, khi Anh quyết định vào EU, và qua thời Bà Đầm Sắt Margaret Thatcher, chưa lãnh đạo Anh nào dám thẳng thừng phủ quyết một hiệp ước tiền tệ (chưa có) của châu Âu.

Một số báo trung hữu Anh nay nói quan hệ với EU đã vào thời ly thân tuy chưa ly dị và Anh nên bỏ qua Brussels, tự tin với truyền thống dấn thân qua các đại dương, hướng ra châu Á, sang Nam Mỹ để tìm kiếm tăng trưởng.

Xét ông Cameron đúng hay sai còn tùy vào tình hình tới đây tại khu vực euro.

Nhưng một châu Âu già đi, đông quan chức, nhiều thuế má, nặng gánh phúc lợi xã hội mà vẫn cứ nhiều hội họp hướng nội, ít nhìn ra ngoài thì không hiểu lối thoát sẽ đến từ đâu?

Miếng da lừa này chắc sẽ còn co lại vì ai cũng đòi được phần sung sướng mà chẳng chịu hy sinh.

Ông Cameron ít ra cũng đang được khen vì dám tỏ thái độ không thể chơi mãi cuộc kéo co đó.

Cảnh bạo lực ở Warsaw hôm 11/11/2011 gây bất ngờ cho nhiều người

Cuối tuần qua, tôi xem truyền hình mà thấy kinh hoàng trước cảnh ẩu đả của hàng nghìn thanh thiếu niên giữa thủ đô Ba Lan.

Nhận lời mời của một số tổ chức thiên tả và chống tư bản chủ nghĩa của Ba Lan, các nhóm từ Đức sang với mục tiêu 'tấn công tân phát-xít', đã đánh nhau với đoàn tuần hành của phe dân tộc chủ nghĩa Ba Lan nhân ngày Độc lập 11/11 ở nước này.

Khi bạo động nổ ra, cả hai nhóm này cũng tấn công cảnh sát, khiến ít nhất 40 nhân viên công lực ở Warsaw bị thương.

Thời Phản Kháng

Phong trào biểu tình đã lan đến Ba Lan, kể cả khi nước này không nằm trong khu vực đồng euro đang khốn đốn.

Phong trào này dù tự phát cũng không hẳn là thiếu đường hướng, và ít nhiều lý luận.

Lời kêu gọi từ ông cụ người Pháp Stéphane Hessel, nay đang là cẩm nang của giới biểu tình quốc tế.

Năm nay 94 tuổi, ông cụ từng tham gia kháng chiến chống phát-xít Đức, bị tù ở Buchenwald, và là một nhà ngoại giao của châu Âu nên khá có uy tín.

Nhưng nổi tiếng hơn cả là tập tiểu luận của ông kêu gọi biểu tình, phản đối mang tên "Indignez Vous!", mà bản dịch tiếng Anh năm 2010 là 'Time for Outrage' (Thời Bức xúc).

Cuốn sách, tạm dịch là 'Hãy phản kháng!' không phải là một triết thuyết gì, như chính lời cụ già nói với các nhà báo mới hôm tuần qua, mà chỉ là kêu gọi người dân xuống đường để lên tiếng đòi các quyền của mình.

Theo cụ, ngay tại châu Âu, châu Mỹ, chưa nói đến các xứ sở khác, quyền tự do và nhân phẩm đã bị các chính phủ "làm mục nát", và công chúng chỉ có cách lên tiếng công khai, và đấu tranh thì mới giành lại được.

Cụ Stephane Hessel nói cần đấu tranh để đòi công bằng xã hội, chính trị và kinh tế, nghĩa là trong mọi lĩnh vực.

Mục tiêu đấu tranh không quan trọng bằng hành động biểu lộ ra thái độ bất bình của mình.

Và cụ già Pháp tin tưởng một cách khá lạ rằng cứ đấu tranh đi rồi sẽ tìm ra mục tiêu.

Tập sách đã bán được cả triệu bản chỉ ở Pháp nay là cẩm nang của các nhóm biểu tình từ Bắc Phi đến Nam Mỹ và châu Âu.

Thực ra, chuyện kêu gọi đòi các quyền thì thời nào cũng có.

Thế hệ 1968 ở Âu Mỹ cũng đòi quyền yêu, 'giao hoan, không giao chiến' và quyền tự do sáng tạo để phá vỡ bầu không khí ngột ngạt sau Thế Chiến 2.

Thế hệ 1989 đòi tự do dân chủ và nhân quyền chống lại áp chế của ý thức hệ và nhà nước độc đoán.

Thế hệ 2011 này, theo các khẩu hiệu của những nhóm xuống đường, đang đòi quyết định tương lai, và chống lại thói 'vô trách nhiệm' của tầng lớp trên.

Làn sóng tiếp theo?

Có thể hiểu đơn giản rằng toàn cầu hóa đợt một đã làm tan rã hệ thống xã hội chủ nghĩa kiểu Liên Xô hai thập niên trước.

Nay đợt tiếp theo của nó thách thức cả hệ thống tư bản ở nhiều quốc gia và lan từ Trung Đông, Bắc Phi sang Âu Mỹ và châu Á.

Tùy vào tình hình mỗi nơi mà phong trào này mang hình thái khác nhau nhưng yếu tố chung là bất bình với tầng lớp trên.

Chuyện phân định đúng sai cũng còn tùy hoàn cảnh nhưng sức ép của phong trào này đang khiến một định kiến của chúng ta về các mô hình, các thể chế đều có thể trở thành lạc hậu nhanh chóng.

Dù một số nơi người ta nêu khẩu hiệu 'Cách mạng' nhưng có vẻ đây không phải là phong trào như quốc tế cộng sản ngày trước với một Comintern từ Kremlin chỉ đạo.

Nhưng chính vì không có lãnh đạo tập trung, các đợt phản kháng toàn cầu này sẽ biến thiên và bùng phát bất chợt.

Hệ thống nào yếu kém, lắm bệnh, không trụ được thì sẽ bị đổ.

Lãnh đạo nào không xử lý được vấn đề thì phải ra đi.

Nhẹ nhàng thì từ chức như ở Hy Lạp và Ý, còn bạo lực thì như ở Trung Đông.

Trong hoàn cảnh này, có cơ chế đúng lúc, uyển chuyển và dân chủ để giải tỏa các nhức nhối sâu nặng sẽ giúp xã hội giữ được ổn định.

Nhìn rộng ra, nhiều vấn đề mang tính cội rễ có tính toàn cầu trong khi chưa thấy có cơ chế gì chung để giải quyết.

Các nhà lãnh đạo cũng biết điều đó và liên tiếp họp để trấn an nhau và tỏ ra đang cố gắng tìm hướng giải quyết.

Nhưng hội nghị thượng đỉnh nhiều có sửa được 'lỗi hệ thống' của thế giới hiện nay?

Trấn áp bằng bạo lực chắc chắn chỉ gây phản ứng khiến bạo động lên cao, còn tung tiền ra để 'dập lửa' cũng có thể không đạt mục tiêu.

Và nếu các phương thuốc đó đều không trị được bệnh thì liệu một thế giới mới có ló rạng?

Hay chúng ta còn phải trải qua một thời đại phản kháng mà nay mới chỉ bắt đầu?

Cuộc đời các nhân vật chính trị - quân sự luôn là chỉ dấu về tình hình đất nước họ, và chuyện họ chết rồi được đối xử thế nào lại phản ảnh trình độ văn hóa của những người kế thừa.

Câu chuyện tôi muốn chia sẻ ở đây là về cựu thủ tướng Winston Churchill (1874-1965), người được dân Anh coi là nhân vật vĩ đại nhất của đất nước trong thế kỷ 20.

Vì nhà tôi cách Charwell, nơi ông Churchill từng sống chỉ chừng 30 phút chạy xe nên tôi thường đến đó chơi.

Tại một triền đồi vùng Kent nay còn có ngôi nhà gạch trong khu vườn rộng với vé vào cổng nếu đi cả gia đình bốn người chưa tới 15 bảng, rẻ hơn nhiều bảo tàng ở London.

Ngoài toà nhà hai tầng còn có vườn hoa, vườn rau, chuồng gà và phòng làm việc chứa đầy tranh sơn dầu của Churchill, vốn thích vẽ nghiệp dư.

Tranh của Churchill thì tôi thấy cũng thường thôi nhưng ngoài vườn có bức tượng ông và vợ, bà Clementine của nhà điêu khắc Oscar Nemon thì lại rất đẹp.

Charwell là nơi vào cuối thập niên 1930 Churchill, khi đó đã mất chức Bộ trưởng Hải quân và Bộ trưởng Tài chính, tụ họp với các đồng sự thuộc phe chủ chiến để bàn mưu chống lại Hitler trong khi phe chủ hòa của Lord Halifax chủ trương nhường bước trước làn sóng Quốc Xã ở châu Âu.

Năm 1940, phe chủ hòa thất thế, ông được Hoàng gia mời ra làm thủ tướng và nhanh chóng nêu cao ngọn cờ chống nước Đức phát-xít bằng mọi giá.

Ở Charwell cũng có phòng lưu niệm trưng bày kỷ vật của quân đồng minh Mỹ, Ba Lan, Pháp cùng chống phát-xít thời Thế Chiến 2 tặng ông.

Cũng vì muốn tìm hiểu thêm về Churchill, hôm vừa rồi nhân đi nghỉ, chúng tôi tìm đến làng Bladon ở ngoại ô Oxford để thăm mộ Churchill.

Chính cứ đi tìm một tòa lăng tẩm đồ sộ, xứng với tầm vóc của ông, hoặc ít ra là một giáo đường bề thế, chúng tôi phóng xe qua lại Bladon vài lần mà chẳng thấy gì.

Đỗ xe lại, đi bộ tìm mãi mới thấy một tấm biển bé tí đóng trên cột bên phố (xem hình trên) chỉ lối vào nơi chôn cất Churchill ở nhà thờ Thánh Martin trong làng.

Bên mộ cũng có một chiếc ghế đá ghi dòng chữ "Những người kháng chiến Đan Mạch kính tặng".

Trong nhà thờ có 'triển lãm Churchill' (Churchill Exhibition) mà thực ra chỉ là một mảng tường gắn ảnh ông và cuốn sổ lưu niệm.

Người ta cũng treo tấm biển yêu cầu giúp tiền để duy trì góc 'triển lãm': ai hảo tâm thì mua nến với giá 70 xu một cây để đóng góp.

Đứng cạnh mộ Churchill trong nghĩa địa giản dị cạnh một trường tiểu học cũng nhỏ bé, tôi hiểu ra nét văn hóa rất thực tiễn và cũng rất đúng đắn của dân Anh.

Ông Churchill, dù hai lần làm thủ tướng và có công lãnh đạo Anh Quốc chiến thắng phát-xít Đức, lại được cả Nobel Văn chương, khi chết cũng trở về với gia đình, dòng họ như mọi người khác.

Trong nhà thờ, người ta cho tôi hay rằng họ Spencer-Churchill theo Anh giáo từ nhiều đời thuộc xứ đạo này nên đều mai táng thân nhân ở đây.

Oai hùng và đơn sơ

Khi ông qua đời năm 1965, lễ tang trọng thể được Hoàng gia đứng ra tổ chức nhưng sau đó, nhà nước không có liên quan gì nữa.

Tất nhiên, giới trí thức vẫn viết sách về ông, và BBC cũng làm tới mấy phim về Winston Churchill, mô tả đủ cả thành công, thất bại của ông trên chính trường và không quên nhắc cả bệnh nghiện rượu của ông nhưng ở Anh ngày nay không có cảnh bày vẽ tưởng niệm tốn kém về người đã khuất.

Ngôi nhà của ông ở Charwell do tín quỹ National Trust quản trị và trông cậy vào đóng góp của công chúng để bảo tồn như họ vẫn làm với các di tích lịch sử khác.

Người trông phòng lưu niệm giải thích với tôi vì sao Winston Churchill chỉ có tước Sir, chứ không phải là Lord.

Dù là cháu của Quận vương John Churchill of Marlborough, ông lại thuộc dòng thứ nên không được thừa kế tước Duke (Công tước) đi kèm với lâu đài Bleinheim Palace to vào loại nhất Anh Quốc.

Mẹ của Winston Churchill là người Mỹ nên không có tước vị gì trong hệ thống quý tộc của Anh để truyền lại cho ông.

Nhưng vì ông có công lao lớn trong chiến tranh, Hoàng gia Anh nhiều lần muốn phong tước đại quý tộc mà Churchill từ chối.

Cuối cùng ông chỉ nhận tước Sir thuộc hàng thấp nhất và không được quyền thừa kế.

Cuộc đời Churchill quả là sống oai hùng, khiêm tốn và chết rồi cũng đơn sơ.

Có thể cũng vì thế mà tới nay người dân Anh vẫn quý trọng ông dù nhiều trẻ con Anh khi hỏi về Churchill vẫn tưởng là con chó đầu to ngồ ngộ trên quảng cáo của hãng bảo hiểm Churchill.

Vì chuyện học về ông cũng không phải là điều bắt buộc, ai thích thì đọc thêm, ai không biết cũng không sao.

Giáo sư Nguyễn Phú Trọng, người ở cương vị Tổng Bí Thư Đảng cầm quyền ở Việt Nam đã dẫn một phái đoàn đông kỷ lục gồm cả ba ủy viên Bộ Chính trị, bảy bộ trưởng của Việt Nam sang Trung Quốc.

Nền chính trị Trung Hoa luôn trọng các con số to nên đội hình Việt Nam chắc có mục tiêu đáp ứng nhu cầu đó.

Nhưng con số cũng đóng vai trò quan trọng ở góc độ các nước tham gia vào chủ đề Biển Đông ngày càng nhiều đã tạo đà cho Việt Nam nói chuyện lại với Trung Quốc.

Chuyến đi cho thấy xu hướng đa phương đã thắng cách nhìn song phương cho vùng biển quốc tế này.

Rộng hơn, Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào nêu kiến nghị cho quan hệ Trung - Việt "tăng cường trao đổi và điều phối trong các cơ chế đa phương", một điểm thừa nhận Trung Quốc dù vươn lên mạnh mẽ cũng không thể đứng riêng một cực.

Thời gian qua, các bước đi của Trung Quốc ở Bắc Phi cho thấy một cách tiếp cận thực tiễn hơn trước.

Đài Trung Quốc (CRI) cũng trích lời TBT Nguyễn Phú Trọng nói cách giải quyết vấn đề trên biển, "không để cho vấn đề ảnh hưởng đến tình cảm của nhân dân hai nước", chứng tỏ thái độ người dân bày tỏ trên mạng và trên đường phố được ghi nhận.

Năng lực cầm quyền

Nhưng nói về ngoại giao thì cũng phải nói về nội trị ở cả hai nước.

Ông Ngô Bang Quốc nói với ông Nguyễn Phú Trọng về chuyện "cùng nhau nâng cao năng lực và trình độ cầm quyền của Đảng Cộng sản".

Rõ ràng là ngay tại Trung Quốc hiện nay, một luồng dư luận công khai đang đòi hỏi nhà chức trách thay đổi cách điều hành đất nước.

Và họ công khai nói về chuyện đó.

Tờ China Daily bản tiếng Anh phát không ở châu Âu tuần này nhắc đến dự án công ty Trung Quốc xây đập Myitsone bị Miến Điện ngưng.

Trong bối cảnh đó, công trình Trung Quốc xây đường xe điện trên cao cho Hà Nội quả là món quà vui Giáo sư Trọng mang sang Bắc Kinh.

Nhưng khi nghe tin đó, một người bạn từ BBC Tiếng Trung đùa với tôi: "Nhắn phía Việt Nam cẩn thận kẻo bị sập".

Không phải các nhà báo BBC bi quan về hợp tác Trung - Việt mà chính ở Trung Quốc hiện nay đang có không ít người lo ngại về các dự án chạy theo thành tích, bỏ qua chất lượng và an toàn.

Dư luận Trung Quốc đang chuyển biến mạnh sau vụ tàu cao tốc đâm nhau ở Ôn Châu hồi tháng 7, làm chết 40 người.

Họ đang muốn đánh giá lại những gì thực sự đạt được trong 3, 5 hay 10 năm qua, hay chỉ "giả vờ đạt được", theo ông Edward Tse, tác giả cuốn 'The China Strategy', được trích đăng trên China Daily.

Trên tờ Caixin thì có dòng tít lớn "Cracking China's Image" (Hình ảnh Trung Quốc vỡ nát) trên trang bìa và bài bên trong nói về các dự án thua lỗ tỷ USD mà các đại tập đoàn Trung Quốc khi tung ra làm ăn ở Hoa Kỳ, Úc, Singapore, Hàn Quốc, Pháp, Bỉ và Ba Lan.

Điều này cho thấy cách điều hành nền kinh tế của Trung Quốc đúng là cần "nâng cao năng lực" như ông Ngô Bang Quốc nói.

Mặt khác, đây cũng là ví dụ rằng truyền thông Trung Quốc không chỉ mạnh mẽ khi nói về chủ quyền biển đảo mà còn thẳng cánh phê phán các vấn đề nội bộ của họ.

Phái đoàn Việt Nam gồm cả Trưởng ban Tuyên giáo Đinh Thế Huynh chắc sẽ ghi nhận tinh thần cởi mở này để nghĩ lại về không gian họ dành cho báo chí Việt Nam.

Bạn thử tưởng tượng một tờ báo Việt Nam nào dám chạy tựa "Con tàu đắm Việt Nam" về vụ Vinashin.

Việt Nam tạo biến chuyển trong ngoại giao nhờ bỏ thái độ 'sợ làm Trung Quốc giận' thì phải chăng báo chí cũng cần bỏ nếp nghĩ 'viết mạnh sợ lãnh đạo phật lòng'?

Xếp từng viên gạch

Tin không vui và làm tôi suy nghĩ nhiều là trong cuộc thi World Skills 2011 ở Anh tuần qua Việt Nam không đoạt được huy chương nào mà chỉ đem về 7 chứng chỉ ở các môn Công nghệ may thời trang, Nấu ăn, Lắp cáp mạng thông tin, Điện tử, Xây gạch, Công nghệ thông tin và Thiết kế trang web.

Con số quả là rất nhỏ trên tổng số 950 chứng chỉ cấp cho 50 quốc gia tham dự Hội thi tay nghề quốc tế ở khu Excell, phía Đông London.

Đã sang thập kỷ thứ nhì của Thế kỷ 21 mà thế hệ trẻ Việt Nam chỉ được khen là khá môn 'nấu cơm, xếp gạch' thì quả là chuyện báo động, đặt câu hỏi mục tiêu hiện đại hóa đến 2020 có còn chắc trong tay?

Ngoài ra, số huy chương cho các bạn trẻ từ Đài Loan, Hong Kong, Singapore, Macao nhiều hơn hẳn Trung Quốc lục địa, và một huy chương đồng cho Nguyễn rơi vào tay Paul Nguyen từ Pháp là bằng chứng rằng nguồn gốc không quan trọng bằng môi trường giáo dục khuyến khích sáng tạo.

Câu hỏi là làm gì để cải tổ nếu năng lực cầm quyền của Đảng và kỹ năng lao động của Dân ở Việt Nam đều cần nâng cao?

Để đất nước đi lên, bên cạnh hy vọng rằng Đảng sẽ mở rộng tầm nhìn, thông thoáng cơ chế hơn, trí thức và xã hội cũng cần chủ động tiến bước, từng bước nhỏ sẽ thành bước lớn.

Chính phủ Việt Nam đã và đang ký đối tác chiến lược với một loạt nước.

Nhưng điều rất cần là Đảng và Nhà nước ký một Đối tác Chiến lược với chính Nhân dân và Xã hội Việt Nam nêu rõ các quyền và trách nhiệm của hai bên nhân đợt cải tổ hiến pháp đang diễn ra.

Một cơ hội nữa là dự án Đức giúp Việt Nam cải tổ hệ thống pháp luật nêu ra trong chuyến đi của Thủ tướng Angela Merkel sang Hà Nội tuần này.

Và cũng cần hy vọng, như các điểm sáng của đối ngoại đa phương vừa qua cho thấy, Việt Nam sẽ vượt lên chính mình nếu tích hợp được các cơ hội nhỏ thành dòng sức mạnh lớn.

Không làm ngay được việc lớn, quyết liệt như Trung Quốc thì Việt Nam nên thử làm những bước nhỏ, kể cả như xếp từng viên gạch phù hợp với sức mình để đi xa hơn.

Vây cá mập bán trong tiệm của người Hoa ở San Francisco, Hoa Kỳ

Được biết tại Trung Quốc một kilo vây cá mập đã chế biến được bán với giá 1500 USD, và chỉ một bát súp vây cá mập, món không thể thiếu cho các đại yến của người Hoa, đắt tới 80 đô.

BBC News vừa chạy phóng sự từ Trung Quốc ghi cảnh các nhà hàng sang trọng quảng cáo món 'vi cá mập' nhưng không để khen thói quen 'ăn sang' này mà là minh họa cho câu chuyện cá mập bị giết nhiều.

Giới vận động chống ăn vây cá mập, nay gồm cả anh Diêu Minh, nói cách khai thác vây cá vừa phí phạm, vừa tàn bạo.

Ngư dân thường chỉ cắt lấy vây rồi vứt cả con cá còn sống xuống biển, mặc nó chết chìm.

Khác với cá sấu và rắn hoặc nhiều loài cá tôm, người ta cũng không nuôi cá mập, hoặc chưa nuôi được nên nạn săn khiến một số giống cá mập sẽ bị tuyệt chủng.

Sự có mặt của Diêu Minh trong cuộc vận động này có mấy ý nghĩa quan trọng mà tôi muốn chia sẻ với bạn đọc Việt Nam.

Từ xưa tới nay, người châu Á thường dễ 'dị ứng văn hóa' hoặc lôi truyền thống ẩm thực 'quốc hồn quốc tuý' ra bào chữa mỗi khi có lời chê từ Âu Mỹ về cách ăn uống của họ.

Châu Âu phê châu Á nướng chó vàng quay cả lên thì châu Á tố cáo châu Âu mổ thịt một con vật cũng thông minh là ngựa.

Bên này ghê sợ bên kia xơi cả chuột bọ thì bên kia bới móc bên này hấp ốc sên để nhắm rượu.

Cứ thế mà chê nhau thì cũng chỉ gây chia rẽ và không tác động gì tốt hơn cho thiên nhiên.

Tôi không rõ có phải vì ảnh hưởng của thời Bắc Thuộc và các thói quen từ giới quý tộc Trung Hoa hay không mà người Việt Nam cũng khoái tìm ăn các món rùa rắn, chim rừng cá biển.

Nay Diêu Minh, một nhân vật nổi tiếng Trung Quốc, người gốc Thượng Hải, quê hương của nhiều sơn hào hải vị lừng dang, nêu ra lời kêu gọi bảo vệ động vật biển thì chắc người châu Á cũng cần nghĩ lại về thói ẩm thực gây hại cho môi trường của họ.

Về nét tiến bộ của xã hội dân sự, rõ ràng là về độ khả tín khi nói đến môi sinh, vai trò của chỉ một người như Diêu Minh như có tác động hơn cả Nhà nước Trung Quốc.

Bạn thử hình dung một ông quan chức cấp cục nào đó ở Bắc Kinh công bố lệnh kiểm soát buôn bán vây cá mập.

Báo chí chắc cũng đăng vài dòng và thế là chấm hết.

Nhưng Diêu Minh là ngôi sao bóng rổ thành công ở Mỹ và được cả Trung Quốc biết nên thông điệp của anh được chú ý nhiều hơn.

Ở một góc độ khác, lời kêu gọi của Diêu Minh được chú ý chính là vì các danh nhân của châu Á ít khi vào cuộc tương tự.

Ừ thì các diễn viên xinh đẹp, các nghệ sĩ tài năng từ Hong Kong, Đài Bắc hay Hà Nội, Sài Gòn có thể làm từ thiện, thăm trẻ mồ côi, hô hào dã ngoại và lối sống gần thiên nhiên nhưng tôi nghe thấy ai dứt khoát, kiên quyết lên tiếng bảo vệ môi sinh và động vật như Diêu Minh.

Đó là chưa kể, giới văn nghệ sĩ thường có thể là vô ý thức hay để hình ảnh, tên tuổi của họ gắn liền với đại tiệc của giới quý phái châu Á, nơi các món 'đặc sản' được tiêu thụ.

Với họ, các nhà hàng, quán nhậu có thịt thú rừng, có thực đơn nằm trong Sách Đỏ cũng không phải là chốn lai vãng xa lạ.

Vì ngoài giới quan chức thì chính tầng lớp văn nghệ sĩ, cầu thủ, vận động viên thể thao mới có tiền để chơi sang, hoặc thường nhờ danh tiếng mà được mời đến các đại tiệc.

Hiện chưa rõ thông điệp của anh Diêu Minh có thể thẩm thấu vào cả xã hội Trung Quốc rộng lớn hay lan ra khu vực.

Và với Việt Nam thì chắc không dễ.

Báo chí trong nước mới đây còn đăng tin thịt khỉ săn ngay tại khu bảo tồn Phong Nha - Kẻ Bàng rẻ hơn cả thịt lợn và được bán đầy rẫy.

Các hàng quán đua nhau quảng cáo, nào yến sào, bào ngư, vi cá... tăng cường sinh lực, bổ dương, bổ âm đủ loại và thật giả lẫn lộn.

Các vận động viên thể thao hay văn nghệ sĩ nào của Việt Nam hay những người có uy tín với xã hội chắc cần lên tiếng về các tệ nạn này.

Thông điệp chung, như các nước châu Âu nêu ra về chuyện đánh bắt cá ở Đại Tây Dương chỉ đơn giản là ta vẫn mua bán, tiêu thụ nhưng phải chú ý đến các chủng loại tôm cá, thịt động vật, độ tuổi của chúng để nguồn tự nhiên không bị cạn kiệt.

Ham ăn uống món lạ để 'tẩm bổ', hoặc bám vào tín điều từ cổ xưa để ăn mặc sức, khoái khẩu, thiếu trách nhiệm với môi trường xung quanh không phải là nếp sống văn minh, ít ra theo quan niệm trên thế giới ngày nay.

Moscow đã công nhận NTC và Bắc Kinh chắc sẽ làm nhanh vì các hợp đồng kinh tế.

Thời cuộc biến đổi nhanh thật.

Đi họp biên tập ở Bush House, London, tôi nghe phóng viên quốc phòng -ngoại giao của BBC, anh Jonathan Marcus nhắc rằng vụ Libya là lần đầu tiên Phương Tây thành công khi dùng vũ lực hỗ trợ thay đổi chế độ trong Thế giới Ả Rập.

Đúng thế, ở Tunisia và Ai Cập trước đó chỉ có người dân và các thế lực nội bộ tự thúc đẩy diễn biến qua biểu tình.

Mùa Xuân Ả Rập đang là chuỗi sự kiện quan trọng nhất của đầu thế kỷ 21, không kém gì Liên Xô tan rã 20 năm trước, khép lại thế kỷ 20.

Với nhiều nhà độc tài, câu hỏi nay không phải là "Đi hay không mà là khi nào đi và đi thế nào?"

Các tác động của phong trào đòi tự do theo kiểu riêng của người Trung Đông và Bắc Phi sẽ còn lan tỏa ra thế giới nên cần đánh giá lại vì sao ông Gaddafi sụp đổ và Libya bị can thiệp quân sự, còn các nước kia thì không.

Gaddafi thua vì chế độ ông đoạt được trong cuộc đảo chính năm 1969 và 'chế biến' thành một thứ quái dị đã không trụ được trước giông bão.

Hồi thập niên 1980, khi được một nhà báo Mỹ hỏi ông có sợ phải từ chức vì Tổng thống Reagan đe dọa, ông Gaddafi nói ông có giữ chức gì đâu mà phải từ nhiệm.

Ông chơi ngông tự thăng mình chỉ lên đại tá nhưng cũng không quên xóa luôn các cấp tướng, để ông to nhất quân đội.

Các con ông được giao cho nắm những ngành trọng yếu, quản lý Quỹ Đầu Tư Libya hàng trăm tỷ USD, lãnh đạo cả Ủy ban Olympics Quốc gia, chỉ huy cả công an mật vụ, lữ đoàn phòng vệ thủ đô, đều không qua một thủ tục tối thiểu.

Là 'con ông cháu cha', họ lũng đoạn cả một quốc gia sáu triệu người theo kiể̀u hung đồ 'vì bố tao muốn thế'.

Với thu nhập hàng tỷ đô la từ dầu khí, đáng ra cuộc sống của người Libya phải rất tốt nhưng tiền bị nhà Gaddafi tự lấy đi hoặc chi tiêu vào các dự án hoang phí và đổ sang cả vùng Nam Sahara để ông có tiếng là lãnh tụ châu Phi.

Sau bao năm ông Gaddafi cầm quyền, thủ đô Tripoli vẫn đầy các phố lắm ổ gà và thiếu nước sạch, còn công trình kiên cố nhất lại là hệ thống hầm ngầm để ông chạy trốn.

Thời kỳ giải thực dân qua đã lâu mà 'học thuyết Xanh' của ông Gaddafi vẫn hành dân bằng các khẩu hiệu chấp vá lủng củng theo giọng chống Phương Tây và tung hô trí tuệ của riêng ông.

Không chỉ xé Hiến chương Liên Hiệp Quốc, ông Gaddafi còn xưng là 'vua của các vị vua châu Phi', và là 'đại giáo sỹ' của Hồi giáo mà chẳng cần các nước châu Phi hay Ả Rập công nhận.

Các hội đồng nhân dân do ông lập ra theo kiểu 'dân chủ toàn dân' trở thành những nhóm hào mục bộ lạc ông ban ơn gây oán tùy tình thế.

Một thể chế vô lý như thế khó mà đứng vững.

Khi gặp nguy cũng lại cha con ông Gaddafi thay nhau lên đài kêu gọi lung tung, không thấy bộ trưởng Libya nào cố thủ lại vì họ.

Phe nổi dậy thậm chí than phiền rằng khi vào Tripoli họ chẳng gặp ai để mà đàm phán.

Lỗi hệ thống khiến cuộc biến đổi ở Libya đẫm máu hơn nhiều so với Ai Cập, nước có di sản hành chính Anh để lại và Tunisia, nước chịu ảnh hưởng của Pháp.

Chính vì sự hỗn loạn kiểu rất Gaddafi ngay từ đầu ở Libya khiến Liên Hiệp Quốc nói rằng cần thông qua nghị quyết để bảo vệ thường dân.

Ở một quốc gia bình thường hơn, có toà án để điều tra xét xử các vụ dân bị công an giết thì bên ngoài làm sao có cớ can thiệp.

Đây là bài học rất lớn cho những nước mà một vài người nắm quyền quyết định tất cả.

Khi có biến, những người này thường quên ngay quốc dân, vì họ có do dân bầu lên đâu.

Nhân chuyện Liên Xô sụp đổ, đến nay vẫn có người ở Việt Nam ghét ông Gorbachev và thương tiếc Liên Xô.

Nhưng trên thực tế, việc xóa bỏ Liên Xô cũng chỉ do Tổng thống Yeltsin với hai lãnh đạo Belarus và Ukraina quyết định.

Ba người gặp nhau bí mật vào tháng 12/1991 tại khu rừng Belavezhskaya và ký thỏa thuận bị chính Gorbachev cho là vi hiến để giải tán Liên Xô.

Họ không trưng cầu dân ý hoặc tham vấn với ai, cũng có thể không còn ai mà hỏi vì các nước Cộng hòa Xô Viết đã chia tay 'anh đi đường anh, tôi đường tôi' hết rồi.

Những nước có bộ máy vận hành tạm được, có lãnh đạo biết lo cho cấp dưới của họ và chủ động chuẩn bị cho thay đổi thể chế, hóa ra vẫn là may mắn hơn độc tài tùy tiện.

Và dù theo thể chế nào thì đất nước cũng cần có bản hiến pháp nghiêm túc, có ngành tư pháp tự xử lý được các bất ổn, tránh gặp thảm họa bị bên ngoài thò tay vào xử giúp bằng súng đạn.

Và như các cụ ngày xưa ở Việt Nam đã nói, dân mới là lâu dài, phải lo và phải chịu mọi chuyện, chế độ và lãnh đạo chỉ nhất thời mà thôi.

Trường tự lập ở Anh nay có thể chơi bản nhạc riêng

Họ cũng tự do hơn trong việc trả lương giáo viên, không bị trói buộc bởi các thỏa thuận nghiệp đoàn.

Tôi dùng chữ 'tự lập' để chuyển tải nghĩa 'tự do và tự lo' của loại trường này.

Nó nằm ngoài hệ thống trường phổ thông (comprehensive school) hay trường tôn giáo (faith school) vẫn theo chương trình nhà nước nhưng gắn liền với Anh giáo, Công giáo, Hồi giáo hoặc Do Thái giáo.

Đây cũng không phải trường tư thuần tuý thu tiền và dành cho con nhà giàu, người Anh và người nước ngoài, vì học phí cao.

Free school gần như 'công lập' ở Việt Nam nhưng tự do hơn về quản trị và theo tinh thần xây dựng xã hội của các công dân muốn cải thiện giáo dục.

Các trường này giáo dục tính cộng đồng và dựa vào sự hỗ trợ của các cộng đồng địa phương để tồn tại và phát triển như lời bà Penny Roberts, một trong số người sáng lập ra trường tự do đầu tiên ở Camden Town, Bắc London.

Bạn đọc ở Việt Nam có thể hỏi vì sao giáo dục Anh đã tốt thế còn phải cải tiến, cải lùi?

Thực ra, giáo dục tại Anh Quốc cũng có rất nhiều vấn đề, và đa số sinh viên Việt Nam sang chỉ học từ cấp dự bị đại học A-level trở lên nên đang hưởng phần 'bánh kem' của nền giáo dục có hàng trăm năm của Anh mà không phải bận tâm đến các cấp dưới.

Với cấp tiểu học và trung học, việc định hướng học nghề, học ngoại ngữ gắn liền với các câu hỏi lớn xã hội Anh đang đối mặt.

Ví dụ nếu tăng ngoại ngữ thì ưu tiên các tiếng châu Âu truyền thống như Pháp, Đức, Tây Ban Nha hay các tiếng châu Á 'mới nổi' như Trung Quốc?

Việc xác định kinh tế Anh dựa trên dịch vụ, công nghệ hay cơ khí hóa cũng kéo theo định hướng từ cấp hai cho các em về hướng nhiều toán, lý, hóa, sinh hay là nhiều marketing, designing, giao tế và truyền thông.

Cuộc tranh luận ở Anh theo tôi có đầy tính thời sự cho Việt Nam hiện nay, cả về nguyên tắc và tính thực tiễn.

Thứ nhất, chính quyền Anh đồng ý rằng đã là một xã hội tự do thì công dân có quyền mở trường, lập trường và chọn trường, cũng như chọn cách giáo dục phù hợp cho con cái họ.

Tại Anh và Mỹ đã có truyền thống dạy tại nhà từ lâu là 'home schooling' mà giáo viên chính là chính bố mẹ hoặc thân nhân nhưng vẫn theo giáo trình quốc gia và tham gia thi cử bình thường.

Tuy thế, không phải gia cảnh nào cũng cho phép như vậy và dạy tại nhà chỉ dành cho một số nhỏ học sinh.

Bởi nếu mở rộng phạm vi thì lại thành trường 'tự lập' như nói trên và cần có luật để điều chỉnh.

Nay thì luật đó đã có dưới thời chính phủ của đảng Bảo Thủ nên số trường tự do đầu tiên đã được đăng ký.

Tuy mới có 24 trường trên tổng số 20 nghìn ở cả xứ Anh (England) nhưng trường tự lập đang tạo ra một diện mạo mới cho nền giáo dục.

Thứ nhì, việc mở trường tự lập tự quản có ý nghĩa phản đối lại nỗ lực cản trở cải tổ giáo dục của các công đoàn giáo viên.

Họ lập luận rằng các trường tự lập sẽ thu hút học sinh từ hệ thống trường công và gây ra chia rẽ trong xã hội.

Trên thực tế, sự công bằng trong giáo dục chỉ nên có ý 'bình đẳng đầu vào' tức là cơ hội ngang nhau, còn là cha mẹ ai cũng mong con mình đi học để vượt trội lên và hưởng nền giáo dục có chất lượng cao nhất.

Tâm lý 'bình quân chủ nghĩa' này như ở Việt Nam và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây chỉ kéo tụt giáo dục xuống.

Đã có nhà giáo gọi chuyện học sinh, sinh viên Việt Nam thuộc giới có của đua nhau ra nước ngoài du học là một hình thức 'di tản giáo dục'.

Nhưng những người không đi được vì thiếu có tiền bị bắt chẹt phải theo một giáo trình lạc hậu, thiếu tính khoa học, lãng phí thời gian và bị cưỡng ép phải học thêm - một hình thức ăn chặn bởi giáo viên.

Kể cả có học thêm hoặc tự học, các bạn trẻ Việt Nam vẫn bị bắt bí bởi nạn khoa cử, bằng cấp.

Các hội đoàn, các tôn giáo lại không có quyền mở trường dạy học.

Ở đây, giải pháp của Anh Quốc cho dạy và học tại nhà ở diện hẹp và lập trường mang tính cộng đồng chắc hẳn có thể áp dụng cho Việt Nam, ít là là trên lý thuyết.

Nhưng khi đề cập đến điểm này, câu trả lời dễ lại là 'đổ cho cơ chế'.

Anh Quốc đã thừa nhận lực cản đến từ nghiệp đoàn giáo viên nên chắc Việt Nam cũng cần công khai nói rằng chính các thầy cô giáo là một phần của vấn đề làm giáo dục trì trệ.

Xét cho cùng thì ở đâu cũng thế, nếu Nhà nước không lo được thì nên để cho dân lo nhưng cần có niềm tin rằng cha mẹ biết điều gì tốt nhất cho con cái họ, và tước bỏ vẻ đạo đức giả của không ít quan chức giáo dục rằng chỉ có họ mới biết điều gì là hay cho mấy thế hệ tương lai của người Việt Nam.

Chuyện trường tự lập ở Anh Quốc mới chỉ là bước đầu nhưng ít ra cũng cho thấy nhờ môi trường văn hóa, pháp luật cởi mở, người Anh đã thực sự cố gắng tìm cách gỡ nút cho một chủ đề gai góc.

Xin các bạn đọc thêm bài sau để biết chi tiết về cách vận hành của trường 'free school': https://nontonwae.pages.dev/vietnamese/culture_social/2011/09/110905_free_school_uk.shtml

Trước cả khi Liên Xô bước vào Chiến tranh Vệ Quốc, cô Antonina đã nếm trải nhiều vị đắng cay của cuộc đời đầy biến động.

Sinh trưởng ở Odessa, cô có cha là một giáo sĩ đạo Chính Thống Nga bị mật vụ NKVD của Stalin giết và vùi xác ở một vùng ngoại ô không bao giờ tìm lại được.

Lớn lên trong chế độ Xô Viết, cô cũng phải là đoàn viên như người khác nhưng vẫn giấu chuyện đi lễ nhà thờ.

Làm nghề kế toán, cô quen Viktor, một kiều dân Ba Lan từ Romania sang Liên Xô làm cho một công ty Đức vào giai đoạn trước Thế Chiến, khi Berlin và Moscow còn là đồng minh.

Chiến sự đẩy họ về nơi chồng từng ở mà nay thuộc Moldova, rồi sau chiến tranh thì về Ba Lan theo lời kêu gọi của chính quyền mới.

Họ định cư ở một thành phố trước đó vài năm còn mang tên Grunberg của Đức với các cửa tiệm vẫn còn nguyên các dòng chữ Gothic.

Việc dịch chuyển biên giới Ba Lan về phía Tây theo hiệp ước Potsdam đã khiến hàng chục triệu người ly tán, Ba Lan mất nhiều vùng đất phía Đông cho Liên Xô gồm cả Lvov nhưng "được" nhiều tỉnh của Đế Chế Đức ở phía Tây.

Với một người Nga đến sống ở vùng đất hàng trăm năm thuộc về Đức và các sắc dân Ba Lan, Czech pha trộn văn hóa và dòng máu với chủng German, cuộc sống thật không dễ.

Hận thù sau chiến tranh còn rất nhiều vì người Ba Lan uất hận Liên Xô đã chiếm đóng đất nước họ, còn những người gốc Đức lưu lại trên đất Ba Lan vừa căm ghét, sợ hãi, vừa khinh bỉ người Nga mà họ cho là giống 'lạc hậu từ châu Á'.

Tôi được nghe kể bà Antonina trong mấy năm đầu không kiếm được ai là bạn trong đám phụ nữ địa phương.

Họ là các bà có chồng chết trận hoặc bị thương tại Stalingrad trong quân phục Đức, hoặc là các phụ nữ Ba Lan còn bị ám ảnh bởi chuyện cướp của và hiếp dâm của lính Liên Xô những ngày hỗn loạn.

Sau vài năm, mọi chuyện đỡ hơn vì bà Antonina đã học nói tiếng Ba Lan giỏi tới mức không ai biết gốc tích và có việc làm ở một nhà máy.

Nhưng ở nhà bà vẫn nói với con gái Eugenia bằng tiếng Nga.

Sang đến thập niên 60, mọi việc tốt đẹp hơn, bà đưa con về thăm quê tại Odessa thường xuyên trên các tuyến tàu liên vận xuyên biên giới.

Tuy thế, các xung khắc về văn hóa và gốc gác cũng vẫn còn đó, nhất là khi cô con gái lấy chồng thuộc một gia đình là người Ba Lan nhưng công dân của Đế Chế Đức nhiều thế hệ.

Bà Antonina cũng không đòi hỏi gì nhiều mà chỉ muốn khi các cháu ra đời thì có một cái tên gần gũi với người Nga hơn như Olga hay Aleksander.

Đáng tiếc cho bà, khi cháu gái đầu lòng sinh ra, bố của đứa trẻ đã không ưa gợi ý đó và đặt cho con ông một cái tên khác.

Đến cậu cháu trai cũng vậy, nên bà đành ngậm ngùi phận nhà ngoại và gốc nước ngoài chẳng nên can thiệp vào chuyện nhà họ.

Những năm cuối đời, dù già yếu, bà chỉ thường xuyên đưa các cháu về quê cũ để chúng nó làm quen hơn với gia đình bên đó và có một lần đón các cháu người Nga, Sasha và Ania sang thăm Ba Lan.

Thời gian đẹp nhất của bà là mùa hè năm 1988, khi bà cùng con gái, các cháu ngoại và họ hàng ở Odessa đi trên chuyến tàu nghỉ mát dạo khắp Biển Đen, đến cả các vùng của Gruzia như Sukhumi.

Cho đến lúc qua đời năm không lâu trước khi Liên Xô tan rã, bà Antonina vẫn mang hộ chiếu Liên Xô và chưa bao giờ muốn nhập tịch Ba Lan, một nước cũng là cộng sản.

Có lẽ bà đã may mắn không phải chứng kiến Liên Xô sụp đổ lúc còn sống.

Sau Chính biến năm 1991, Odessa được trao về cho Ukraina và gia đình họ hàng của bà dần ly tán.

Những người cùng lứa bà về Moscow sinh sống, có người làm trong quân đội thì về hưu tại vùng Viễn Đông, các cháu họ bỏ lên Kiev, hoặc di dân sang tận Úc,

Tôi hiểu rằng với nhiều người như bà, cho dù Kremlin đã gây ra nhiều chuyện tàn khốc, đau đớn cho chính dân tộc Nga và các quốc gia xung quanh, Liên Xô và trong đó là nước Nga to lớn vẫn là quê hương duy nhất họ từng có.

Có một ý nguyện của bà Antonina về gia đình gần đây mới được thực hiện, mà lại ở bên Anh này.

Tôi biết rất rõ điều này vì vợ tôi chính là cháu gái duy nhất của bà.

Chúng tôi đặt lên con gái là Alexandra, ở nhà là Olenka hay Ola, cũng là cách gọi ngắn lại của Olga, cái tên khá phổ biến với người Nga.

Vì tôi luôn dạy cháu là người Việt Nam nên hồi học lớp một đã gây ra chuyện khó xử cho cô giáo.

Trong lớp đến lượt kể về nơi sinh ra, Ola đã điềm nhiên nói với cô và các bạn rằng mình sinh ra "Ở Việt Nam và Ba Lan" (I was born in Vietnam and Poland).

Tuy mẹ vợ tôi ở Ba Lan vẫn nói tốt tiếng Nga và có một lần về lại Odessa thăm cô em họ Tatiana cũng đã già nhưng di sản văn hóa Nga thực chẳng còn gì trong nhà tôi vì quá xa cách.

Dù vậy, đôi khi nhìn con, tôi nghĩ về cuộc đời bà Antonina và số phận của những con người bị cuộc đời đưa đẩy sang các vùng đất xa lạ, các nền văn hóa khác biệt.

Họ thường mất rất nhiều và để lại rất ít.

Nhưng những gì họ để lại, mà ở đây chỉ là một chút dư âm của cái tên Nga trong nhà đã khiến tôi sinh nỗi đồng cảm, chẳng liên quan gì đến các chuyện chính trị Kremlin xưa và nay.

Bà Wendi Deng Murdoch đấm người tấn công để bảo vệ chồng trong Nghị viện Anh

Trong không khí phản đối cắt giảm ngân sách, chống tăng học phí, dư luận Anh đã "vùng lên", không chịu sự thống trị về thông tin của một đế chế báo chí - truyền hình - xuất bản có doanh thu trên 30 tỷ đôla một năm.

Bê bối từ các vụ nghe lén điện thoại để moi tin giật gân về đời tư của người nổi tiếng và cả nạn nhân của các vụ giết người khiến tờ News of the World phải bị nhà Murdoch đóng cửa nhưng đám cháy vẫn lan ra, nay sang cả Mỹ và tới Úc, quê hương ông Murdoch.

Nhưng nhìn rộng ra thì đây còn là trận động đất với nghề truyền thông, như cú sụp đổ của Lehman Brothers năm 2008, làm lung lay giới tài chính toàn cầu.

Nhiều nhà báo, biên tập kỳ cựu từng dính líu đến News of the World đều đã bị bắt.

Một số sĩ quan của Cảnh sát Đô thành London đang bị điều tra vì dính vào chuyện bao che hoặc bán tin cho báo News of the World.

Nếu đúng vậy thì quả là chuyện quá xấu mặt cho cảnh sát, cơ quan đáng ra phải bảo vệ đời tư của dân, và cho cả các nhà báo, những người đáng ra phải làm gương về tính minh bạch.

Đọc và nghe những bàn luận sôi sục ở Anh về vụ việc, tôi có cảm giác nỗi bực bội của người dân không phải chỉ là phản ứng trước hành vi của một số phóng viên, chính trị gia và cảnh sát.

To quá khó tin?

Hai vợ chồng Wendi Deng và Rupert Murdoch ở liên hoan phim Thượng Hải tháng 6/2011

Nền dân chủ Athens ở Hy Lạp thuở sơ khai là chuyện hội họp của các nhóm công dân nhỏ, đủ chỗ trong một hội trường, một sân khấu.

Ngày nay, ngoài các dịp bỏ phiếu bầu trực tiếp chỉ mấy năm một lần, dân chủ được thực thi qua cơ chế gián tiếp, nhờ các vị dân biểu, chính trị gia, và thông qua báo chí phản ánh dư luận và giám sát hệ thống quyền lực nhà nước.

Nhưng thời hiện đại cũng tạo ra các tập đoàn truyền thông đầy quyền lực và có tác động áp đảo đến cả giới chính trị, khiến tiếng nói của người dân, kể cả ở các nước dân chủ, bị yếu đi rất nhiều.

Tính bao trùm, áp đảo, chiếm lĩnh "trọn gói" cả không gian công cộng, cả thượng tầng kiến trúc của một số đại gia khiến người dân, kể cả ở một nước có nhân quyền cao như Anh thấy e sợ.

Thậm chí các chính trị gia London cũng luôn muốn lấy lòng nhà ông Murdoch và tin rằng chỉ có thể thắng cử nếu được ủng hộ, hoặc ít nhất là không bị các tờ báo của ông phản đối.

Nhưng khi sự sợ hãi không còn thì như báo Evening Standard viết, dân Anh thấy ông Murdoch là "Hoàng đế hoàn toàn trần truồng".

Từ đó tiếng tăm của ông, cổ phiếu thuộc tập đoàn của ông theo nhau mà tụt dốc.

Khi báo chí cũng không còn đáng tin và cảnh sát thì đang mất uy tín vì các bê bối liên quan thì nền dân chủ còn cách gì để tự khẳng định sức mạnh còn lại của mình?

Cách giải quyết ở Anh là dùng cơ chế cổ xưa nhất, như gọi vệ sĩ của nghị viện (searjeant-at-arms như Mõ Tòa ở Việt Nam xưa) để triệu bố con ông Murdoch ra khai báo vào ngày 19/7 này.

Ngoài ra, vì dân chúng phản ứng, các doanh nghiệp như Sainsburys, Renault, Boots đã tẩy chay việc đăng quảng cáo trên tờ News of the World của ông Murdoch.

Câu chuyện về đế chế Murdoch chắc còn lâu mới hết những đã có ngay một vài điều khiến ta suy nghĩ.

Có phải là trong thế giới của sự kếch xù này, chúng ta mong muốn tìm đến sự đơn giản, trong sáng, và thậm chí nhỏ bé?

Cơ chế ra đời với mục tiêu tốt đẹp như Liên Hiệp Châu Âu cũng dễ bị người ta nghi ngờ và xa lánh vì quá to, quá cồng kềnh, phức tạp, huống chi chuyện tập đoàn Murdoch nắm trong tay hàng trăm tờ báo và kênh TV.

Trang báo nhỏ và gọn nhẹ chắc sẽ dễ đọc hơn.

Nhà báo đừng quá giàu, quá cao sang và ít giao du với các giới tài phiệt và quân phiệt chắc cũng đáng tin hơn.

Chủ báo đừng quá mặn nồng với các chính trị gia hoặc có tham vọng 'buôn vua' như ông Murdoch cũng sẽ an toàn hơn.

Và là người đọc, nếu chúng ta bớt nghiền tin giật gân, nhòm vào chuyện đời tư của những người nổi tiếng thì chắc các ấn bản lá cải đem lại tiền triệu cho các ông chủ báo cự phú sẽ giảm đi nhiều.

Như thế, tôi nghĩ xã hội đỡ tốn giấy in và môi sinh cũng được nhờ hơn phải không bạn?

Cập nhật 19-20/7: Xem cả cuộc chấn vấn hai bố con ông Murdoch chiều thứ Ba tại Hạ viện Anh, tôi thấy có bốn điều nổi bật:

Một là các ông bà nghị viên Anh dù sao cũng đã làm hết trách nhiệm của họ là 'nướng chả' nhà tài phiệt truyền thông lớn nhất thế giới, đáp ứng đòi hỏi của cử tri hay dư luận Anh là không muốn thấy hệ thống chính trị và báo chí nước họ bị tập đoàn News Corp tác động, hay lũng đoạn. (So với các dân biểu Anh, thì vài vị dân biểu Philippines hôm nay bay ra Trường Sa để tỏ thái độ với Trung Quốc có thể chỉ để 'ghi điểm' với nhưng dù sao họ cũng biết cần ghi điểm với những người bầu ra họ).

Hai là hình ảnh cô vợ 42 tuổi người Mỹ gốc Trung Quốc của ông Rupert Murdoch đã ra tay bảo vệ chồng khi một người Anh ném đĩa kem cạo râu vào ông. Báo Anh sáng nay gọi cô Wendi Deng (Đặng Văn Địch, người gốc Giang Tô) là 'Chinese Ninja Lady'.

Một dân biểu Anh còn khen cô có 'cú đánh tay trái giỏi quá' nhưng hóa ra đó là tay phải. Cô không chỉ gạt được người gây gổ, Jonnie Marbles, nghệ sĩ hài Anh, mà còn đánh cho anh ta một cú vào đầu. Và thật xấu hổ cho cảnh vệ của Nghị viện Anh để xảy ra vụ đột nhập như vậy.

Cuối cùng, tôi cũng thấy thương cảm cho ông Murdoch, nay đã 80 tuổi với câu trả lời chính là "Tôi không biết", "Tôi quên".

Ông gợi ra hình ảnh cựu lãnh tụ mà thời vang bóng nay còn đâu, có gì thì đổ hết cho cấp dưới hay cho 'cơ chế News Corp' chứ bản thân ông thì không chịu trách nhiệm gì.

Điều chắc chắn là với cách trả lời chất vấn như thế, ít ai dám nói 'lãnh tụ còn anh minh'.

Và câu chuyện vẫn chưa hết với Thủ tướng Anh David Cameron.Trưa nay thứ Tư 20/7 ông lại phải ra trình bày trước Hạ viện về cách ứng xử của chính quyền với các vụ việc liên quan...

Mọi thứ đều rất thú vị, chỉ có điều mấy người phục vụ sao ít nói quá, tức là tiếng Anh chỉ bập bõm mấy câu và họ có vẻ tránh đám nhà báo ồn ào.

Mà tiếng Thái thì cả nhóm chúng tôi không rành.

Ăn gần xong tôm nướng nóng giòn, rau trộn ớt ứa lệ, uống hết cả mấy ly nước chảy mồ hôi cóng tay dưới cơn nắng hầm hập bên một cầu vượt ngập người và xe thì tôi phát hiện ra người nấu bếp là di dân Miến Điện, còn hai người phụ là dân Việt nhập cư lậu.

Bi bô các loại tiếng rồi lại quay về với tiếng ta, tôi được nghe hai bạn trẻ Nghệ Tĩnh kể chuyện vượt rừng qua Lào ra chợ bán lẻ, rồi sang Thái Lan mưu sinh.

Kể từ đó, mỗi khi đưa tin về ASEAN tôi đều nhớ lại mấy số phận di dân trái phép nọ ở Bangkok.

Mồ hôi và cơ bắp

Đằng sau hình ảnh châu Á vươn lên luôn có bóng dáng những con người cụ thể đã bằng cơ bắp và mồ hôi nước mắt tạo dựng lên sự phồn vinh vùng Thái Bình Dương.

Hai tuần qua, BBC chúng tôi liên tục đưa tin về chủ đề 'Sức mạnh châu Á' nhưng qua các bài trên trang bbcvietnamese.com chắc các bạn cũng thấy chỉ riêng về biên tập chuyện đó đã có đầy những căng thẳng.

Bên phần Kinh doanh của đài BBC World TV thì muốn nhắm vào các sức mạnh cụ thể, 'mạnh vì gạo bạo vì tiền' của các nền kinh tế đang lên, nhất là Trung Quốc.

Tôi hiểu các đồng nghiệp người Anh muốn cảnh tỉnh thói trì trệ, nạn quan liêu ở châu Âu trong cảnh suy thoái trước thách thức của châu Á đang dâng lên nhờ sức năng động, sáng tạo và cơ hội làm giàu.

Nhưng với các ban Trung Quốc, Việt Nam, Miến Điện, Indonesia, Ấn Độ thì 'Sức mạnh châu Á' lại là dịp bàn về các vấn đề nảy sinh từ cuộc đua tăng trưởng.

Chúng tôi muốn biết sự giàu mạnh của tài nguyên đất đai, rừng biển, nguồn nhân lực đang được sử dụng ra sao?

Trong con đường đi lên của mình, các nước châu Á, nhất là Đông Nam Á nghĩ sao về 'mô hình Trung Quốc', hay 'mô hình Ấn Độ'?

Cuộc thảo luận tại Sàn Chứng Khoáng London hôm 29/6 vừa qua là dịp để nêu bật ra những gì các ban ngôn ngữ này cùng băn khoăn.

Qua tường thuật live trên trang web và trong các chương trình của BBC hẳn các bạn cũng nắng được ý năm diễn giả nêu ra, và cả phần câu hỏi của cử tọa.

Nhưng ấn tượng nhất với tôi là câu hỏi của một bạn trẻ Indonesia.

Cô trùm khăn quanh đầu và tự giới thiệu mình là tín đồ Hồi giáo và nói (đại ý) cô đã sống qua cả thời kỳ độc tài Suharto nên hiểu rõ rằng các giá trị dân chủ đem lại những lợi ích không thể đo được chỉ bằng kinh tế.

Các bạn trẻ dự buổi đó mà nhiều người đến từ Trung Hoa lục địa chắc không thể bỏ qua những ý kiến như vậy.

Câu hỏi của một cô gái Trung Quốc cũng cho thấy cô băn khoăn về cái gọi là 'mô hình phát triển' của nước này.

Đáng tiếc là số bạn Việt Nam đến dự còn rất ít và nhóm bạn trẻ nhận là "Người Việt chuyên nghiệp" tại London đã nói họ e ngại 'chủ đề nhạy cảm' nên không đến.

So sánh sự hùng mạnh của Trung Quốc về kinh tế và quân sự với mức độ tụt hậu, mất tự do dân chủ tại Miến Điện có lẽ là sự so sánh quá khập khiễng.

Nhưng cũng tuần qua, giới truyền thông Anh đón chào sự kiện bà Aung San Suu Kyi, lãnh tụ đối lập Miến Điện trình bày bài diễn văn uy tín Reith Lecture được truyền hàng năm trên đài BBC.

Chúng tôi đã chuyển ngữ phần bà Suu Kyi nói về Nhân phẩm và Tự do với hy vọng lời của người phụ nữ Đông Nam Á duy nhất được Nobel Hòa bình sẽ gợi ra các suy tư quý báu, vượt lên trên cơn háu ăn và hám tiền khá phổ biến ở nhiều nơi trong vùng, gồm cả Việt Nam.

Chúng tôi cũng muốn để bạn đọc trang web bbcvietnamese.com hiểu hơn rằng sức mạnh châu Á không chỉ đến từ tăng trưởng kinh tế, mà đến cả từ tinh thần nhân văn của những trí thức Miến Điện.

Các dự án kinh tế, đầu tư, hợp tác là rất tốt và sẽ giúp giảm bớt hay làm nhẹ đi nỗi vất vả của những người bồi bàn Miến Điện hay Việt Nam sống lén lút trên vỉa hè Bangkok như tôi có may mắn gặp.

Vì sự phồn vinh của Thái Lan ít ra đang giúp những số phận đó có thêm việc làm, và đồng tiền họ gửi ngược về quê nhà chắc chắn giúp cho các em nhỏ được ăn no, đến trường.

Nhưng tăng trưởng kinh tế mà chỉ để một thiểu số ăn hưởng, chiếm đoạt tài nguyên, phá hoại môi trường và làm quan hệ người với người trở nên độc ác, hủ bại thì không phải là biểu hiện của sức mạnh.

Người ta hô hào "nội lực" nhưng có vẻ không hiểu rằng nội lực mạnh chỉ đến tự nội tâm lành mạnh.

Quan hệ giữa các quốc gia và các cộng đồng chắc cũng vậy.

Con số hay con người?

Giáo sư Trần Hữu Dũng, chủ trang VietStudies gần đây bình về chuyện trưng bày hàng chục xe sang ở Việt Nam rằng đấy không phải là chuyện "đẳng cấp" như người ta lầm hiểu, mà là "hạ cấp".

Điều đáng lo là chính một phần các nhà báo, những đồng nghiệp yêu nghề của chúng tôi trong nước, đã hăng say cổ vũ cho lối sống ồ ạt, ồn ào, chạy theo chữ "khủng" thật lố lăng của giới mới giàu, cứ tưởng thế là sang.

Cũng về con số, trong tháng 6 năm nay, sự quan tâm của bạn đọc đã tạo ra một kỷ lục chưa từng thấy cho trang web BBC Tiếng Việt.

Chỉ trong bốn tuần, chúng tôi ghi nhận 37 triệu lượt đọc, và con số gần 2 triệu người đọc.

Cho đến hết tháng, cộng cả số lượt xem video, nghe các clip âm thanh thì số lượt vào là trên 40 triệu, tăng 30% so với tháng 5.

Tôi thật tự hào vì ban Tiếng Việt chỉ còn 7-8 người sau đợt cắt giảm ngân sách để chia sẻ gánh nặng suy thoái của Anh Quốc ở BBC, đã tạo ra một thành tích mới.

Nhưng các con số này chẳng có ý nghĩa gì nếu nội dung bài vở không tạo được sự tin cậy của các bạn.

Sức mạnh của BBC Tiếng Việt thực ra đến từ nhu cầu tìm kiếm thông tin trung thực, cân bằng, đa chiều, từ nhu cầu muốn được nói, được thảo luận những vấn đề bức thiết, nghiêm túc của bạn đọc trong và ngoài nước.

Qua việc tăng cường làm các chủ đề chung, đây là cách thu hút quan điểm, ý kiến, mở rộng sự sáng tạo và tính chia sẻ của một cộng đồng các nhà báo yêu nghề từ châu Á tại BBC.

Dù đến từ Bắc Kinh, Thiên Tân, Thượng Hải, Đài Bắc, Hong Kong hay Hà Nội, Sài Gòn, Jakarta, Rangoon...chúng tôi và cả các đồng nghiệp từ Âu, Phi, Mỹ La Tinh ở BBC cố gắng mở rộng tầm nhìn về các chủ đề nóng bỏng như Biển Đông, quan hệ Trung Quốc - Hoa Kỳ và tác động sâu rộng của thời sự Bắc Phi, Trung Đông, Nam Á.

Nhìn lại và nhìn tới, chủ đề 'Sức mạnh châu Á' có lẽ mới chỉ được mở ra và chuyên đề vừa qua chỉ là dịp tập dượt cho một cách làm việc mới.

Về mặt kỹ thuật, tháng tới, BBC Tiếng Việt sẽ có giao diện được thay đổi, sáng hơn, mạnh mẽ hơn và đa dạng hơn, tiện lợi cho việc đọc, nghe, xem các dạng thức multimedia.

Trong tháng 8 và tháng 9, loạt bài "Kinh doanh tôn giáo" (Business of Religions) và "Hai mươi năm Liên Xô sụp đổ 1991-2011" sẽ lại mở ra cho chúng ta những cơ hội chiêm nghiệm các chủ đề có ý nghĩa toàn cầu.

Nhưng dù bám sát các chuyên đề địa chính trị, kinh tế vĩ mô ở vùng Đông Á, BBC cũng sẽ không xa rời nhu cầu đối thoại, giao lưu, thể hiện khát vọng nhân sinh của bạn đọc trong các mạng xã hội, và trong cuộc sống.

Đài CNN sáng nay giờ London cũng giới thiệu loạt chương trình Talking Asia nhắm vào Indonesia và vùng Đông Nam Á.

Sự vươn lên của khu vực năng động về kinh tế và đông dân nhất thế giới đang là một thực tế.

Những ngày tới, bạn đọc của các trang web BBC Tiếng Trung, Tiếng Việt và Indonesia sẽ được đọc nhiều bài viết về những chủ đề này, cũng như xem các phóng sự ảnh, video từ các quốc gia đang đóng ba vai trò quan trọng khác nhau trong khu vực Đông Á.

Sức mạnh, và sự yếu kém của các mô hình phát triển chắc chắn là điều BBC muốn nêu ra, qua cách làm đa chiều truyền thống của mình.

Các bạn cũng đừng quên đóng góp cho cuộc thảo luận về Sức mạnh Á châu bằng các bài viết, ý kiến.

Công khai, không sợ và khôn ngoan

Và dù Power of Asia chủ yếu nói về kinh tế, những biến động trong vùng biển Đông Nam Á khiến câu hỏi mà dư luận đông đảo trí thức dấn thân và giới blogger Việt Nam quan tâm lại chính là Sức mạnh đến từ đâu?

Sự sôi động của giới truyền thông chính thống và truyền thông xã hội ở Việt Nam cũng như các nước xung quanh về căng thẳng Biển Đông cho thấy sức mạnh của một quốc gia được thể hiện chính là qua các lý lẽ, quan điểm.

Chính làn sóng báo chí xã hội này đã góp phần thay đổi hẳn cách đưa tin, viết bài của các báo chí có giấy phép, nhất là các báo mạng, từ Tuổi Trẻ Online,Thanh Niên, Bee, Dân Trí, VnExpress, VietnamNet.

Nói gắn gọn nhất thì sao các vụ Bình Minh 02, Viking2 và cuộc khẩu chiến công khai giữa bộ ngoại giao hai nước Trung Quốc và Việt Nam, chủ đề Trung Quốc đã bớt là "vùng cấm" của nhiều trang báo.

Nhưng giới blog còn mạnh hơn, và bình luận như trang quechoa đã nhắc lại ý kiến của nhóm chuyên gia nghiên cứu biển Đông đã đề xuất công thức 3 C để tìm hướng giải quyết nan đề biển đảo đó là: Công khai, Công luận, công pháp, thay cho 3 S tức là ba nỗi sợ.

Blogger quechoa lạc quan:

"Rất mừng cuối cùng chúng ta đã ngộ ra công thức 3C, rời bỏ 3 S: sợ mếch lòng hàng xóm, sợ dân biết và sợ nhau."

Nhưng sự giải tỏa khỏi ba nỗi sợ khiến xã hội tự khóa tay, bịt miệng mình có lẽ mới là chuyện ngắn hạn.

Và các cuộc tranh luận, kể cả biểu tình cũng chỉ là một phần của nỗ lực chung, tạo môi trường thông thoáng cho những giải pháp khả quan nhất được ló rạng.

Về dài hạn, tôi thấy một tổng kết tuần này về bài học phát triển trên thế giới có điểm rất đáng chú ý.

Báo cáo của Cơ quan Phát triển Quốc tế (Overseas Development Institute ODI) ra tại Anh Quốc ngày 13/6/2011 nói về công thức vàng để các nước đang phát triển đạt thành tựu vượt cấp.

Đó là lãnh đạo khôn ngoan, chính sách khôn ngoan, cơ chế khôn ngoan và có bè bạn khôn ngoan (smart leadership, smart policies, smart institutions and smart friends).

Tạm gọi đây là công thức 4 Khôn, và điều đáng chú ý nhất, theo tôi chính là phần Khôn bạn khôn bè.

Ba phần đầu có lẽ hiển nhiên, vì rằng bất cứ một tổ nhóm, gia đình, hội đoàn nào, chưa nói cả một quốc gia, có thành công hay không là tuỳ vào người lãnh đạo.

Sau đó, nếu có cách thức làm khôn ngoan, lại có cơ chế, cơ quan thực hiện khôn ngoan thì đã quá tốt.

Nhưng trong thế giới toàn cầu hóa này, chỉ tự giỏi giang chưa đủ mà muốn nên người cần phải có những bạn bè thông minh, xin chú ý là bản tiếng Anh để ở số nhiều, 'friends' .

Thực ra trước cả ODI , dân gian Việt Nam đã nói "Chọn bạn mà chơi".

Phương Tây cũng có câu "Cho tôi biết bạn của anh là ai, tôi sẽ biết anh là người thế nào".

Và làm bạn với tất cả một cách chung chung không thể hay bằng cách cần chọn xem Những Người Bạn Khôn của mình là ai, rồi học những điều khôn của họ và tạo điều kiện cho những nhà lãnh đạo phù hợp xuất hiện.

ODI đã khen Việt Nam có thành tích đánh nể về tăng trưởng, xóa đói giảm nghèo, chứng tỏ iều nguyên tắc 4 Khôn đã ít nhiều được áp dụng ở nước này.

Nay có lẽ cần làm mạnh hơn, rõ hơn chuẩn 4 Khôn, không chỉ trong lĩnh vực kinh tế, mà cho cả các chủ đề chiến lược của quốc gia.

Nhưng như blogger quechoa viết, để làm được thế phải dũng cảm, bớt ám ảnh bởi nỗi sợ.

Cậu lái taxi còn rất trẻ xin lỗi tôi vì nhầm đường, cứ tưởng Phố Vọng là Dịch Vọng, vì "y-em mới lái xe ra phố được một tuần".

Như hàng vạn người từ các vùng khác vào thủ đô kiếm việc, lăn lộn trên các con phố ngày càng chật và lộn xộn, anh taixi cũng khai luôn là mới có bằng lái, giá 10 triệu, nhưng cam đoan là "bằng thật".

Cậu ta lái tiếp một đoạn nữa rồi lại hỏi tôi muốn rẽ đường nào.

Tôi cũng lâu rồi chẳng còn là "người Hà Nội" nên chỉ còn nhớ hướng từ khu Thái Hà về nhà mình ở Phố Vọng, chứ không thể chỉ đường qua các ngõ ngách.

Và cả tôi và cậu lái xe quê Nam Định kia đều vô tội và không đáng trách.

Nhàm chán anh hùng

Bởi phố Hà Nội bây giờ loạn quá về tên, làm tăng thêm sự lộn xộn vì xây cất bừa bãi.

Lãnh đạo thủ đô và cấp cao hơn đã phạm một sai lầm nghiêm trọng khi chỉ đạo cho việc dùng một số tên danh nhân làm tên phố ở khắp mọi địa phương.

Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, Quang Trung ...quanh đi quẩn lại chỉ có vài chục vị anh hùng dân tộc nhưng tỉnh nào, huyện nào, phố nào cũng mang tên họ.

Với Hà Nội thì sự rối rắm đang tăng lên gấp hai, nếu không phải là gấp ba.

Có phố Trần Hưng Đạo ở Hà Nội gốc, nhưng cũng có phố đó ở cả Hà Đông, nay là một quận của Hà Nội.

Hai Bà Trưng, Trần Quốc Toản, Nguyễn Huệ và nhiều vị khác cũng là nạn nhân của chuyện nhân giống vô tội vạ tên phố, tên đường, trường học, cơ sở văn hóa, xã hội như vậy.

Và các địa danh Hà Tây cũ cùng "hòa nhập" vào Hà Nội mở rộng nên cán cân cung cầu giữa số đường phố ngày một nhiều ra, và số tên danh nhân bị lệch nghiêm trọng.

Như thế là đang có tới ba thứ Hà Nội.

Bên Anh Quốc cũng có nhiều phố và các quán bia mang tên nữ hoàng và vua chúa nhưng ít ra người ta còn có mã bưu điện để muốn tìm là được.

Còn ở Việt Nam bây giờ, đã vào thế kỷ 21 hơn 10 năm và máy vi tính nối mạng dùng khắp nơi rồi các địa chỉ vẫn chỉ là tên đường phố, ngõ, rồi đến ngách và số nhà, không hề có mã bưu điện.

Đó là sự lạc hậu về công nghệ.

Còn về mặt văn hóa, nhu cầu quá lớn khiến Hà Nội đã và đang đặt cả những cái tên chẳng mấy ai biết.

Lê Gia Đỉnh, một anh đại đội trưởng nào đó thời đánh Pháp cũng được đem ra đặt tên cho một con phố khiến một cuốn sách phải ghi rằng tên phố này "thường bị nhầm là Lê Gia Định".

Rồi đến mấy vị quan chức cách mạng cộng sản chẳng rõ thành tích là gì, và cũng chỉ vừa mới qua đời, đã được đem ra treo thành biển đường.

Và nhìn chung, tên của các nhân vật chiến tranh nhiều hơn danh nhân văn hóa, khoa học.

Điều này nói lên gì về sự lựa chọn đầy thiên vị của nhà nước nếu nhỡ có người nước ngoài tìm hiểu về Việt Nam?

Tại sao người ta lại chẳng thể dùng tên các loại hoa, các loại cây trái mà nước Việt Nam là xứ nhiệt đới vốn có vô vàn để gọi các con phố?

Làm như thế vừa tránh được tranh cãi về con người vừa tạo vẻ hiền hòa, thân thuộc và văn minh cho những con đường ở thủ đô.

Vẫn về tên tuổi và rộng hơn là danh phận thì các biển hàng và tên quán ở Hà Nội bây giờ khiến tôi nảy sinh vài suy nghĩ.

Người nhập cư ồ ạt, người có tiền, có quyền cũng như đông đảo dân hiện sinh hoạt tại thủ đô vẫn còn gốc nông dân nên biển hàng quán cũng thích hợp ở tính "thương nhớ đồng quê".

Thói quen ăn uống của họ, vị giác của họ vẫn được mời gọi bằng những cái tên quán như "Cơm lam Pắc-Bó, vịt cỏ Vân Đình", hay "Gà đồi, dê núi", "Heo Mán, lợn Mường".

Chẳng có gì xấu khi dùng tên địa phương để quảng bá món ăn vì ai mà không nhớ ô mai Hàng Đường, bánh tôm Cổ Ngư, giò chả Ước Lễ hay bánh cuốn Thanh Trì đã vào thơ ca.

Nhưng dù quê ngoại ở Hải Phòng, tôi không hiểu nổi biển hiệu "Bánh mì Hải Phòng" thì có gì đặc sắc hơn các loại bánh mì khác?

Và tiệm "Lẩu Tứ Xuyên" nằm không xa tiệm "Bóp chân Tứ Xuyên" gợi ra một cái gì đó hãi hãi.

Sự sánh vai của biển hiệu "Thịt chó Anh Tú" với "Cơm chay Bồ Đề Tâm" khiến ta không khỏi băn khoăn về nhu cầu đa dạng của con người Việt Nam hiện đại.

Mấy nghìn năm lịch sử là thế này đây.

Nếu như nhà nước loạn nhịp khi đặt tên đường phố thì dân chúng cũng thả cửa đặt tên hàng quán.

Tự do là điều hay hơn trước nhiều rồi nhưng bừa bãi Tây-Ta-Tàu quá đáng cũng thành điều phản cảm.

Tôi nghĩ nếu có mở tiệm "Tiết canh Xít-ta-lin", hay "Thịt quay Hít-ne" (ngọng một nốt cho lạ) thì chắc cũng chẳng ai để ý mà phản đối.

Trong sự bề bộn, mạnh ai nấy chen, chèn và chạy ấy, đường phố Hà Nội dù có đèn xanh đèn đỏ và công an, là một môi trường có vẻ như là vô chủ.

Nhưng một số dân mạng đã biết lập bản đồ Google Map để đánh dấu những điểm có công an giao thông tại Hà Nội nhằm giúp cho người đi lại biết mà tránh.

Tôi cũng nghe trên đài trong xe taxi tiếng báo nhau về đoạn đường nào hiện có công an.

Đây là hiện tượng một xã hội dân sự tự vươn lên, tự tổ chức thành nhóm quyền lợi vì cái chung?

Hay đơn giản chỉ là việc người dân dùng phương tiện và công nghệ mới để tự vệ trước nạn ăn chặn của công an?

Nhưng giải pháp vô chính phủ kiểu này chỉ khiến con đường đến nhà nước pháp quyền ngày càng xa, và Hà Nội sẽ tiếp tục ách tắc trong hàng mớ vấn đề không ai dám làm chủ.

Việc chuẩn bị cho chưa đầy một buổi sáng làm bài mà dân BBC phải lo cũng khá nhiều.

Tôi nhận được một tập hướng dẫn "chỉ có" 97 trang, mô tả chi tiết tên tuổi, chức danh của tất cả các khách dự lễ trong Westminster Abbey, từ thành viên Hoàng gia, đến quan chức cao cấp, giới ngoại giao nước ngoài, khách mời, kèm cả bản đồ các địa điểm và sơ đồ ai đứng ở đâu, làm gì, khi nào chính xác tới từng phút.

Ngoài ra là lộ trình giờ giấc cô dâu chú rể đi từ đâu đến đâu, xe hoa qua các địa điểm, tính theo phút.

Mọi trình tự của thánh lễ, định trước từng chữ, được ghi theo Luật về Hôn nhân Hoàng gia có từ năm 1772, quy định thể thức về đám cưới của mọi con cháu Hoàng đế George II.

Thậm chí đội Quân nhạc trong buổi lễ gồm những sĩ quan nào, chơi nhạc cụ gi, điệu nhạc gì cũng được ghi trong hướng dẫn.

Về mặt kỹ thuật, các nhà báo của BBC, ITN, Sky News của Anh được phát thẻ riêng và sẽ có chỗ làm việc định sẵn, với sơ đồ chi tiết quy định rõ từng đoạn dây cáp màu gì, cho nhóm nào trên sơ đồ.

Họ cũng dặn chúng tôi nếu định làm bài cho radio thì nên biết rằng sau đám cưới, chuông tại Tu viện sẽ đánh trong 3 giờ liền, nên hãy có kế hoạch riêng để xử lý tiếng ồn đó.

Về phía Hoàng gia, sự chuẩn bị cũng chẳng kém phần công phu.

Các đoàn xe, và đội kỵ binh đã diễn tập hai lần trong tuần này.

Và cô dâu chú rể cũng đến Tu viện Westminster hôm thứ Tư để "tập làm đám cưới".

Họ đã dượt qua một lần lễ tuyên thệ vì đến thứ Sáu này thì mọi chi tiết đều được truyền hình trực tiếp trên TV và YouTube nên không thể để xảy ra sơ suất.

Tất cả sự chuẩn bị khủng khiếp như vậy chỉ để dành cho một sự kiện "không phải tin" (non-news event), nhưng đang thành câu chuyện lớn ở Anh từ cả 10 năm qua.

Trên hai tỷ người sẽ xem truyền hình trực tiếp buổi lễ, và có tin đài CNN cử đội quân đông đảo nhất của họ từ xưa tới nay sang Anh.

Không khí có vẻ như là quân Mỹ kéo đến cứu Anh Quốc thời Đệ nhị Thế chiến.

Nhưng mọi việc có đáng không?

Có báo Anh lo rằng lễ lớn dễ biến thành kiểu "cả nước mừng sinh nhật Kim Nhật Thành", hay là bản sao nhạt màu của cảnh ăn chơi Hollywood.

Nhưng nếu xét về kinh tế thì chắc là đáng vì Anh chi ra 20 triệu bảng cho Hôn lễ Hoàng gia nhưng ước tính số du khách tăng lên cả 1 triệu người trong ngày lễ và weekend sau đó sẽ đem về khoản thu 50 triệu.

Ngoài ra, dù không phải là người quá hoài cổ, tôi nghĩ Đám cưới Hoàng gia có hai tác dụng tâm lý với một phần đông người dân sống ở Anh như tôi đây.

Thứ nhất là niềm Hy Vọng rằng ̣đôi trẻ William Windsor và Catherine Middleton sẽ góp phần làm mới sinh hoạt văn hóa, chính trị.

Kinh tế Anh vẫn còn "khật khừ", dù thoát suy thoái nhưng chỉ số tăng trưởng vừa ra tuần này cũng đạt 0.5%, và với trên 2 triệu dân đang thất nghiệp thì xã hội cần một chút lạc quan.

Đây là điều quan trọng hơn tiền bạc vì tôi tin rằng nhà lãnh đạo, dù hiện tại hay tương lai - Hoàng tử William chỉ là người thứ nhì trong danh sách kế vị ngôi báu - cũng có trách nhiệm cho dân niềm hy vọng về một tương lai tươi đẹp hơn.

Các bạn ở Việt Nam dễ nghĩ tới Anh như một quốc gia sống trọn mình trong truyền thống quân chủ, với hình ảnh các ông hoàng bà chúa, lâu đài điện tựa như trong cổ tích.

Đám cưới Hoàng gia chắc chắn sẽ trưng ra với thế giới hình ảnh đó nhưng sống tại Anh này thì tôi lại đất nước này có một nhu cầu nội tại khác.

Đó là mong muốn tận dụng tối đa thế mạnh ngôn ngữ, truyền thống văn hóa, lịch sử để kết nối làm ăn toàn cầu.

Mục tiêu là để Anh Quốc không thua kém về kinh tế và giữ được vị thế quốc gia đang bị thách thức tứ bề: từ Hoa Kỳ, châu Âu, Trung Quốc và Trung Đông.

Thứ nhì, dù biết hôn nhân một vợ một chồng không còn là "tiêu chuẩn chung" của gia đình ở thời đại này vì quá nửa số cặp đôi ở Anh hoặc sống không đám cưới, hoặc đã đang ở 'tập hai', 'tập ba' - nhưng người ta cũng vẫn mong Wills và Kate sẽ lâu bền hơn với Tình Yêu của họ.

Một Kate Middleton gốc bình dân toại nguyện cũng khiến ta tạm tin là có thật cái ước mơ mọi cô gái ấp ủ từ tấm bé rằng một ngày chàng hoàng tử hiện ra, đón nàng về dinh.

Sau ngày vui, chàng phi công William sẽ trở lại đời thường, ngày ngày lái trực thăng cứu hộ ngoài biển, và công nương Catherine sẽ vào vai vợ lính ở căn cứ heo hút xứ Wales.

Nhưng nhân danh Tình Yêu và Hy Vọng, chắc bạn cũng không hẹp hòi gì mà cùng tôi chúc cho họ có một ngày cưới thật đẹp, và nhân thể giúp chúng ta có một buổi cuối tuần vui vẻ.

Tôi cũng sẽ không quên kể lại chuyện đi làm tin về Đám cưới Hoàng gia với các bạn vào ngày mai...

Cập nhật ngày Thứ Sáu 29/4: Mời các bạn xem qua phóng sự ảnh về một số chuyện bên lề tôi thu lượm sau nửa ngày ra trước Westminster Abbey cập nhật tin cho trang web BBC Tiếng Việt:

https://nontonwae.pages.dev/vietnamese/pictures/2011/04/110429_royal_wedd_media.shtml

Lần này, ông Castro em có đột phá chính trị khi đề xuất rằng các chức vụ cao nhất ở hòn đảo do một đảng kiểm soát, cũng cần giới hạn lại "hai nhiệm kỳ".

Tôi nghĩ đây là tuyên bố quan trọng như một cuộc cách mạng với Cách mạng Cuba.

Nhớ lại hồi mới khởi nghiệp, những lãnh tụ của Nga như Leon Trotsky từng nêu ra khái niệm "cách mạng liên tục".

Dù thuyết này và cả phái Đệ tứ của ông bị phe Stalin phê phán, trên thực tế, các hệ thống cộng sản từ Đông sang Tây đều nói họ cầm quyền chỉ để thực hiện cách mạng.

Cách mạng là liên tục cho tới khi xã hội của một hoặc nhiều quốc gia, và rộng ra là cả loài người, đạt đến trình độ phát triển xã hội Xã hội Chủ nghĩa, rồi Cộng sản Chủ nghĩa.

Thuyết này quả hấp dẫn cho những nhà cầm quyền kinh niên, vì chừng nào còn nhu cầu cách mạng thì họ còn có sức mệnh dẫn dắt nhân dân, cho dù dân muốn hay không.

Ông Raul Castro tuy không chính thức nói là "cách mạng cũng cần có nhiệm kỳ" nhưng nhắc rằng quan chức Cuba cũng chỉ nên cầm quyền hai nhiệm kỳ, tổng cộng là 10 năm.

Như thế, bằng đúng hai nhiệm kỳ của tổng thống Mỹ.

Tinh thần cộng hòa này xem ra đưa Cuba trở lại gần với các nước bình thường ở Tây Bán Cầu, và xa dần truyền thống Liên Xô du nhập vào đây sau từ sau năm 1959.

Xét cho cùng, việc thành bại của cuộc cải cách thận trọng mà ông Raul Castro đang thực hiện, phần nào có học kinh nghiệm của Trung Quốc và Việt Nam, cũng chẳng "ảnh hưởng gì đến hòa bình thế giới" nữa.

Cuba một mình một đảo, cũng chẳng dễ xoay sang theo Bắc Hàn để xuất khẩu vũ khí, hay liên minh với Iran để đe dọa quyền lợi Phương Tây.

Sau Chiến tranh Lạnh và sự thoái lui toàn cầu của Moscow, Cuba cũng ngưng xuất khẩu cách mạng sang châu Phi.

Ngược lại, có cải tổ thành công thì với số dân nhỏ bé, chưa tới 12 triệu, Cuba cũng chẳng thành một thị trường béo bở cho Phương Tây.

Với bên ngoài, chuyện Cuba nay chỉ có tác động về tâm lý đến một số trí thức thiên tả Phương Tây, vì đã trót căm ghét Hoa Kỳ và ủng hộ ông Fidel, nên vẫn còn nuối tiếc cuộc thí nghiệm bất thành trên hòn đảo đầy nắng đẹp.

Với một số người Việt Nam, hình ảnh Cuba "một thời bất khuất" cũng còn ít nhiều hấp dẫn.

Hồi thập niên 90, đến nhà một bác sĩ ở Hà Nội, tôi thấy ảnh ông "được" chụp cùng Fidel Castro trong một lần đến Cuba, và nghe ông kể câu chuyện đầy tự hào về chuyến đi.

Sau đó nhiều năm, tôi được nghe kể chuyện Cuba khốn khó sau Chiến tranh Lạnh, và khách từ Việt Nam đến "thương quá", phải để lại cả cục xà-phòng và bàn chải đánh răng cho bạn.

Nay thì những cải tổ ban đầu đã nới dây trói kinh tế và đem lại ít nhiều sự thoải mái cho người kinh doanh nhỏ và người tiêu dùng Cuba.

Nhưng trên con đường dần chuyển sang kinh tế thị trường, Cuba đang đứng trước nguy cơ mất cả những gì đạt được bằng giá rất đắt: hệ thống y tế và giáo dục phần nào hơn các nước lạc hậu ở châu Mỹ Latinh.

Vì chuyện "chạy khỏi thiên đường cộng sản" không phải dễ.

Tái thiết một xã hội dân chủ tư sản và pháp quyền còn khó hơn nhiều so với hô hào xây dựng một thể chế độc đoán, "nhiệt tình thay trình độ".

Dù Cuba nhỏ, dân ít, lại gần Mỹ nhưng di căn của chế độ Castro chắc chắn còn rất lớn.

Ngoài ra, còn có nguy cơ các nhóm đặc quyền trong bộ máy ở Cuba, vốn đã và đang chiếm vị trí ưu đãi để làm thí nghiệm thị trường, sẽ biến dần thành các tập đoàn tư lợi có màu mafia như ở khắp vùng Nam Mỹ.

Tuyên bố "làm cách mạng cũng cần có nhiệm kỳ" của ông Raul sẽ tốt hơn nếu được làm rõ rằng "cải cách kinh tế cũng cần có nhiệm kỳ".

Vì ai dám nói là kế hoạch thị trường hóa của ông và các cộng sự sẽ thành công sau 10 năm nữa?

Nếu cải tổ không thành thì không lẽ người dân Cuba lại tiếp tục chịu thêm hai nhiệm kỳ nữa để các ông ấy sửa sai?

Phu nhân tổng thống Syria, cô Asma al-Assad

Làm báo tại BBC, chúng tôi bảo nhau, chuyện Trung Đông sẽ còn biến động dài, trong hơn 20 quốc gia Ả Rập, đến nay làn sóng đấu tranh và bạo lực mới chỉ đang làm rung chuyển dăm ba nước.

Ai cũng nói về Cách mạng Hoa Nhài.

Hoa Hồng từ nước Anh

Nhưng hôm nay, câu chuyện tôi muốn kể là về Hoa Hồng, và đưa ra nhận xét về giới trí thức Tây học liệu có giúp xã hội cải tổ nhanh hơn không.

Tổng thống Syria, ông Bashar al-Asad có người vợ kiều diễm là Asma al-Assad, người được gọi là Bông Hồng Sa Mạc.

Trưởng thành tại London trong một gia đình trí thức gốc Ả Rập, cô Asma từng làm ở Khu Tài chính Luân Đôn trước khi lấy ông Bashar, một bác sĩ cũng hành nghề ở thủ đô Anh.

Khi ông Bashar al-Asad về nối nghiệp cha để làm Tổng thống năm 2000, cô Asma cũng trở về sống trong cung điện của dòng họ tại Damascus.

Với cặp vợ chồng tổng thống Âu hóa tới như vậy, người ta từng hy vọng Syria, một nước theo chế độ công an trị, sẽ dần cải cách và ngày càng trở nên hiện đại, dân chủ hơn.

Phu nhân tổng thống quả đã có nhiều hoạt động xã hội, văn hóa và từ thiện trong khi bản thân ông Bashar Asad cũng cam kết cải tổ hệ thống chính trị.

Đáng tiếc là những việc họ làm không nhanh kịp để người dân thỏa mãn.

Trên thực tế, sau Tunesia, Ai Cập, Libya và Yemen, Syria hiện cũng đang bị rung động bởi các cuộc biểu tình cả trăm nghìn dân tham gia.

Điều trớ trêu là mới trong tháng 2 năm nay, Phu nhân Tổng thống Asma al-Assad còn có bài trả lời phỏng vấn đặc biệt trên tạp chí phụ nữ nổi tiếng ở Phương Tây, tự khen các nỗ lực của gia đình mình trong chuyện làm biến đổi Trung Đông.

Tờ Vogue đã bị chê đủ mọi điều khi ca ngợi Bông Hồng Sa Mạc Asma là "đang thực hiện sứ mệnh tạo ra một ngọn hải đăng về văn hóa và sinh hoạt thế tục", và đem lại "một bộ mặt hiện đại cho chế độ của chồng".

Không lâu sau đó, mới tuần trước thôi, ông Asad lên truyền hình tuyên bố thẳng tay dập tắt mọi biểu hiện phản loạn.

Phe phán Phương Tây thì cũng khó - bản thân ông và vợ là những người Âu hóa, sinh sống nhiều năm tại châu Âu - nên ông đổ lỗi cho "các thế lực phản động" ngay trong Thế giới Hồi giáo.

Hiện chưa có dấu hiệu gì là tình hình Syria sẽ yên lành và vẻ kiều diễm của phu nhân tổng thống cũng chưa giải quyết được gì cho căng thẳng xã hội.

Vì nhiều vấn đề của Trung Đông có lý do từ chỗ người nghèo ít cơ hội, còn giới giàu sang có nhiều liên hệ tiền và quyền với thế giới bên ngoài, lại cứ mỗi ngày một giàu sang thêm.

Ông Ngoại trưởng Libya, Moussa Koussa người vừa tới Anh quốc và từ chức cũng từng học ở Mỹ.

Gia tộc Mubarak ở Ai Cập cũng gắn bó với Anh Quốc nhiều, vì bà vợ nguyên tổng thống Hosni Mubarak có gốc ở xứ Wales.

Và ở Việt Nam hay nhiều nước khác, người ta hy vọng một thế hệ con ông cháu cha học ở Anh ở Mỹ về sẽ giúp cải tổ quốc gia nhanh hơn.

Bên Trung Quốc, con gái ông Tập Cận Bình cũng học ở Mỹ và nhiều quan chức cao cấp cho con cháu sang Phương Tây tu nghiệp.

Nhưng tôi nghĩ cứ từ ví dụ Trung Đông mà suy ra, ta không nên quá kỳ vọng ngây thơ vào chuyện này.

Những người học hành đầy mình, được Tây hóa, thậm chí nói tiếng Anh có khi còn hay hơn tiếng mẹ đẻ chưa chắc đã chọn con đường mở rộng dân chủ và giúp dân nghèo thăng tiến.

Chưa kể, vì có ngoại ngữ giỏi, họ còn bào chữa giỏi hơn cho các lỗi hệ thống mà nhờ chúng, họ tiếp tục có cuộc sống giàu sang.